Πεντηκοστή: από τον Ελ Γκρέκο στον Βάγκνερ, ένα όραμα φωτός...

 

"Πεντηκοστή, El Greco

Η Πεντηκοστή, κορυφαία στιγμή της χριστιανικής εμπειρίας, δεν αποτελεί απλό ιστορικό γεγονός, αλλά μυσταγωγική αποκάλυψη. Είναι η στιγμή κατά την οποία το Άγιο Πνεύμα κατέρχεται στον κόσμο και μεταμορφώνει τη σιωπή σε λόγο, τον φόβο σε πίστη και την ανθρώπινη κοινότητα σε ζωντανό σώμα πνευματικής ενότητας. Είναι το κατεξοχήν γεγονός της εσωτερικής φλόγας, όπου το θείο γίνεται φως που εισέρχεται στον άνθρωπο και τον διαπερνά.
Μέσα σε αυτή τη θεολογική και συμβολική ένταση, η σκηνή της Πεντηκοστής όπως την αποδίδει ο Ελ Γκρέκο μετατρέπεται σε όραμα υπερβατικό. Οι μορφές δεν στέκονται ακίνητες. Πάλλονται μέσα σε μια εσωτερική ένταση, σαν να αφουγκράζονται τη στιγμή της θείας επιφοίτησης.

Στο ανώτερο σημείο δεσπόζει το περιστέρι, σύμβολο του Αγίου Πνεύματος, με ανοιχτά φτερά και εκτυφλωτικό φως που ακτινοβολεί προς τα κάτω, αγγίζοντας τις μορφές. Η ακτινοβολία αυτή λειτουργεί σαν ορατή απόδοση της θείας παρουσίας και της πνευματικής ένωσης των πιστών.
Στο κέντρο της σύνθεσης βρίσκεται η Παναγία, ντυμένη με τα χαρακτηριστικά κόκκινα και μπλε ενδύματα, περιβαλλόμενη από τους Αποστόλους. Η τοποθέτησή της στο μέσο υπογραμμίζει τον ρόλο της σαν πνευματικού άξονα της σκηνής. 
Στο κάτω μέρος του πίνακα, δύο μορφές σε πρώτο πλάνο, υψώνουν τα χέρια τους και στρέφουν το βλέμμα προς τα πάνω, εκφράζοντας δέος και προσμονή. Ανάμεσα στους Αποστόλους, ο ίδιος ο καλλιτέχνης φαίνεται να έχει ενσωματώσει τον εαυτό του...Μια μορφή με λευκή γενειάδα, απορροφημένη σε εσωτερική περισυλλογή, που δεν κοιτά το θαύμα αλλά μοιάζει να το στοχάζεται.

Ο Ελ Γκρέκο δημιουργεί μια δυναμική και ζωντανή σύνθεση, όπου κάθε μορφή αντιδρά διαφορετικά. Άλλοι υψώνουν τα χέρια, άλλοι στρέφουν το βλέμμα, άλλοι βυθίζονται σε εσωτερική έκσταση. Μέσα από επιμήκεις μορφές, έντονες κινήσεις και δραματικό φωτισμό, αποδίδεται το θαυματουργό γεγονός της Πεντηκοστής, αλλά και η εσωτερική εμπειρία της θείας παρουσίας.
Έτσι, ο πίνακας μετατρέπεται σε μια ισχυρή έκφραση πνευματικότητας, όπου το θείο φως φωτίζει το χώρο, αλλά συγχρόνως διαπερνά τις ψυχές των παρευρισκομένων.

Από το θαύμα της Πεντηκοστής είναι εμπνευσμένη η σύνθεση του Ρίχαρντ Βάγκνερ "Das Liebesmahl der Apostel", μια ασυνήθιστη δημιουργία μέσα στο συνολικό έργο του συνθέτη. Πρόκειται για ένα χορωδιακό και ορχηστρικό έργο μεγάλης κλίμακας, γραμμένο για τεράστιες ανδρικές χορωδίες και εκτεταμένο μουσικό σύνολο, με χαρακτήρα περισσότερο λειτουργικό και τελετουργικό, παρά θεατρικό.

Το έργο πραγματεύεται το γεγονός της Πεντηκοστής, δηλαδή την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος και την πνευματική ένωση των Αποστόλων, στοιχείο που το φέρνει πιο κοντά στο εκκλησιαστικό ορατόριο παρά στη ρομαντική όπερα. Σε αντίθεση με τα ώριμα δραματικά έργα του Βάγκνερ, εδώ δεν κυριαρχεί ο μύθος ή η σύγκρουση χαρακτήρων, αλλά μια μυσταγωγική εμπειρία χορωδιακής έκστασης.

Το 1843, ο Βάγκνερ είχε αναλάβει την καλλιτεχνική διεύθυνση της Dresden Liedertafel, μιας από τις σημαντικότερες ανδρικές χορωδιακές εταιρείες της εποχής και στο πλαίσιο αυτό συνέθεσε το έργο για το μεγάλο χορωδιακό φεστιβάλ της πόλης. Η σύνθεση παρουσιάστηκε σαν το κορυφαίο έργο της εναρκτήριας συναυλίας στη Frauenkirche της Δρέσδης, παρουσία της βασιλικής οικογένειας και της αυλής, με περίπου 1.200 χορωδούς και 100 μουσικούς, προκαλώντας έντονη αίσθηση στο κοινό.
Σε επιστολή του προς την αδελφή του, ο Βάγκνερ χαρακτηρίζει την εμπειρία "πραγματική έκχυση του Αγίου Πνεύματος" τονίζοντας τον πρωτοφανή χαρακτήρα της εκτέλεσης σε εκκλησιαστικό χώρο.

Ο ίδιος -όπως πάντα- συνέθεσε και το λιμπρέτο, βασισμένος στις αφηγήσεις της Πεντηκοστής από τις Πράξεις των Αποστόλων:

"Και έξαφνα ήλθε από τον ουρανόν ένας ήχος, σαν ισχυρή βοή ανέμου που κινείται με ορμήν, και εγέμισε όλο το σπίτι, μέσα στο οποίον εκάθηντο οι μαθηταί.

Και παρουσιάσθησαν εις αυτούς γλώσσες σαν από φλόγες πυρός, να διαμοιράζωνται
 και στον καθένα από αυτούς εκάθισε από μία γλώσσα.

Και εγέμισαν όλοι από Πνεύμα Αγιον και ήρχισαν να ομιλούν ξένας γλώσσας
και να κηρύττουν τας υψηλάς αληθείας,
όπως το Πνεύμα το Άγιον τους εφώτιζε και τους έδιδε την δύναμιν να ομιλούν"

(Πράξεις 2:2-4)

      

Η σύνθεση αποδίδει με μουσικά μέσα τη συλλογική εμπειρία της Πεντηκοστής και διαμορφώνεται σαν μεγάλης κλίμακας χορωδιακή σύνθεση, όπου το τελετουργικό στοιχείο υπερισχύει του θεατρικού.

Η Φραουενκίρχε στη Δρέσδη

Η σκηνική και μουσική διάταξη είναι εξαιρετικά σύνθετη. Η ανδρική χορωδία χωρίζεται σε τρεις ομάδες μέσα στον ναό, μια επιπλέον χορωδία τοποθετείται στον τρούλο της Frauenkirche, οι 12 Απόστολοι αποδίδονται από 12 μπάσους σολίστες, ενώ η ορχήστρα τοποθετείται στο πλάι του ιερού, ενισχύοντας τον δραματικό αλλά και τελετουργικό χαρακτήρα της εκτέλεσης.
Το έργο ξεκινά με τη χορωδία a cappella και κορυφώνεται με την είσοδο της ορχήστρας σε ένα εκρηκτικό φινάλε, όπου η μουσική μετατρέπεται σε συλλογική ηχητική έξαρση, παραπέμποντας στην κάθοδο του Αγίου Πνεύματος.
Έτσι, η σύνθεση δεν λειτουργεί σαν συναυλιακό έργο, αλλά σαν  "βιβλική σκηνή" μέσα στον ίδιο τον χώρο της εκκλησίας, όπου μουσική και αρχιτεκτονική συνθέτουν μια ενιαία πνευματική εμπειρία...

Wagner: "Das Liebesmahl der Apostel"