Ο Ντήλιους, η νύχτα της Φλόριντα και οι πορτοκαλιές της μνήμης ...

"O Nτήλιους  στο αναπηρικό καροτσάκι"
(Ernest Procter, artuk)

Στις 10 Ιουνίου 1934, έπειτα από πολυήμερη παραμονή σε κωματώδη κατάσταση, ο Φρέντερικ Ντήλιους έσβηνε στο Γκρε-συρ-Λουάν της Γαλλίας. 

Ο θάνατός του υπήρξε η κατάληξη μιας μακράς και οδυνηρής δοκιμασίας. Για χρόνια το σώμα του βρισκόταν υπό αργή πολιορκία. Η σύφιλη, ύπουλη και αμείλικτη, τού αφαίρεσε σταδιακά τη δύναμη των άκρων, το φως των ματιών και την ελευθερία της κίνησης. Δεν κατάφερε όμως να αγγίξει εκείνη τη μυστική περιοχή της ύπαρξής του, που γεννούσε μουσική.

Τα πρώτα συμπτώματα είχαν εμφανιστεί γύρω στο 1910. Δύσπιστος απέναντι στη συμβατική ιατρική, ο Ντήλιους αναζήτησε βοήθεια σε ομοιοπαθητικούς θεραπευτές, ελπίζοντας πως θα μπορούσε να αναχαιτίσει την πορεία της νόσου. Εκείνη, ωστόσο, προχωρούσε αθόρυβα, αφήνοντας πίσω της πόνο, εξάντληση και σκοτάδι. Με τα χρόνια η όρασή του σχεδόν έσβησε, οι μύες ατροφούσαν και οι πόνοι έγιναν μόνιμοι σύντροφοι της καθημερινότητάς του.

Κάποια μέρα του 1928, μέσα σ' αυτή τη σταδιακή έκλειψη της ζωής, έφτασε κοντά του μια απρόσμενη αχτίδα φωτός. Ένας νεαρός πιανίστας και συνθέτης από το Γιορκσάιρ, ο Έρικ Φένμπι, μόλις είκοσι δύο ετών, είχε πληροφορηθεί ότι ο Ντήλιους ήταν πλέον σχεδόν τυφλός και παράλυτος. Συγκινημένος από τη μοίρα του μεγάλου συνθέτη, τού έγραψε προσφέροντας αφιλοκερδώς τις υπηρεσίες του ως βοηθός. Η απάντηση του Ντήλιους ήταν άμεση και θερμή: "Συγκινήθηκα πολύ από την ευγενική και συμπονετική σας επιστολή και θα ήθελα πολύ να δεχτώ την προσφορά σας".

Ο Ντήλιους και ο Έρικ Φένμπι
(πηγή: haggsfarmsociety.co.uk)

Η συνάντηση αυτή έμελλε να αλλάξει τη ζωή και των δύο. Ο Ντήλιους δεν μπορούσε πια να κρατήσει μολύβι ούτε να σημειώσει κάποια νότα. Έτσι ο Φένμπι έγινε τα χέρια του. Καθόταν δίπλα του επί ώρες, αφουγκραζόμενος αποσπασματικές μελωδίες, αδιόρατες ηχητικές εικόνες και μουσικές σκέψεις του συνθέτη. Απ' αυτές τις υπαγορεύσεις γεννήθηκαν τα τελευταία έργα του Ντήλιους.

Πρόκειται για μια από τις πιο συγκινητικές εικόνες στην ιστορία της μουσικής. Ένας άνθρωπος τυφλός και παράλυτος να εξακολουθεί να δημιουργεί κόσμους πλημμυρισμένους από φως. Την ώρα που το σώμα του κατέρρεε, η φαντασία του περιπλανιόταν ακόμη σε καλοκαιρινούς ανέμους, σε ποτάμια που κυλούν αδιάκοπα, σε ορίζοντες λουσμένους από χρυσαφένια λάμψη. Η μουσική του παρέμενε πιστή στην ομορφιά. Όπως τότε...

Ήταν μόλις είκοσι δύο ετών όταν ένα ζεστό καλοκαιρινό βράδυ στη Φλόριντα, καθόταν στη βεράντα του σπιτιού του, ανάμεσα στις πορτοκαλιές της φυτείας. Η μέρα έσβηνε και μέσα από το καταπράσινο ημίφως της τροπικής βλάστησης έφταναν στ’ αυτιά του οι βαθιές, μελωδικές φωνές των Αφροαμερικανών εργατών, που τραγουδούσαν παραδοσιακά τραγούδια. Κάτι από τη μαγεία εκείνης της στιγμής ρίζωσε βαθιά μέσα του και δεν τον εγκατέλειψε ποτέ.
Είχε φτάσει στη Φλόριντα το 1884. Η οικογένειά του τον είχε στείλει εκεί για να ασχοληθεί με την καλλιέργεια πορτοκαλιών, ελπίζοντας ότι θα ακολουθούσε έναν πρακτικό επαγγελματικό δρόμο. Όμως ο νεαρός Ντήλιους βρέθηκε ξαφνικά μέσα σ' έναν κόσμο γεμάτο τροπικά αρώματα, εκτυφλωτικά χρώματα, πυκνή βλάστηση και πρωτόγνωρους ήχους. Εκεί, ανάμεσα στη φύση και στις ανθρώπινες φωνές που αντηχούσαν τα βράδια πάνω από τα δένδρα εσπεριδοειδών, ανακάλυψε το πραγματικό του πεπρωμένο, τη μουσική.

Από εκείνες τις εμπειρίες γεννήθηκε η "Florida Suite", το πρώτο μεγάλο ορχηστρικό έργο του. Παρουσιασμένη το 1888, η σουίτα δεν αποτελεί απλή περιγραφική αναπαράσταση τοπίων, αλλά ένα μουσικό ημερολόγιο αναμνήσεων και αισθήσεων. Μέσα από τέσσερις διαδοχικές εικόνες, ο συνθέτης αναπλάθει τον κόσμο που τον σημάδεψε...Το φως που απλώνεται πάνω από τις πορτοκαλιές, τη γαλήνια ροή του ποταμού Σαιντ Τζονς, τη μαγεία του τροπικού δειλινού και τη μυσταγωγική ηρεμία της νύχτας.

1. Στο πρώτο μέρος, "Daybreak and Dance - Χαραυγή και Χορός", η μουσική αναδύεται αργά μέσα από απαλά ορχηστρικά χρώματα που θυμίζουν την ανατολή του ήλιου πάνω από τη φυτεία.

Portrait of Delius, Ida Gerhardi

Τα ξύλινα πνευστά και οι διακριτικές αρμονικές μεταβολές δημιουργούν μια ατμόσφαιρα αφύπνισης της φύσης. Σταδιακά, η ηρεμία δίνει τη θέση της σε έναν ζωηρό χορό, γεμάτο ρυθμική ενέργεια και λαϊκό παλμό, προαναγγέλλοντας το ενδιαφέρον του Ντήλιους για τις μουσικές παραδόσεις που γνώρισε στην Αμερική.

2. Το δεύτερο μέρος, "By the River - Δίπλα στο Ποτάμι", είναι ίσως το πρώτο δείγμα της ώριμης λυρικής γραφής του. Οι μακρόσυρτες μελωδικές γραμμές, οι διακριτικές χρωματικές αρμονίες και η ρευστή ορχηστρική υφή αποδίδουν την αδιάκοπη κίνηση του ποταμού Σαιντ Τζονς. Η μουσική κυλά χωρίς δραματικές εξάρσεις, οδηγώντας τον ακροατή σε μια κατάσταση ήρεμης περισυλλογής.

3. Στο τρίτο μέρος, "Sunset - near the Plantation - Ηλιοβασίλεμα - κοντά στη Φυτεία", ο Ντήλιους αποκαλύπτει ήδη την εξαιρετική του ικανότητα να ζωγραφίζει ηχητικά τοπία. Οι θερμές αρμονίες, οι απαλοί χρωματισμοί των εγχόρδων και οι λεπτές παρεμβάσεις των ξύλινων πνευστών δημιουργούν την αίσθηση ενός τροπικού δειλινού, όπου το φως χάνεται αργά μέσα σε αποχρώσεις χρυσού...

4. Η σουίτα ολοκληρώνεται με το "At Night - Τη Νύχτα", ένα από τα πιο ατμοσφαιρικά μέρη του έργου. Εδώ η μουσική αποκτά ονειρικό χαρακτήρα. Οι μελωδίες αναδύονται και χάνονται μέσα σε διάφανες αρμονίες, ενώ η ενορχήστρωση δημιουργεί ένα πέπλο μυστηρίου και γλυκιάς νοσταλγίας. Το σκοτάδι παρουσιάζεται σαν χώρος γαλήνης, περισυλλογής και συμφιλίωσης.

Η "Florida Suite" προαναγγέλλει ήδη τον ώριμο Ντήλιους, έναν συνθέτη που δεν ενδιαφέρεται τόσο να αφηγηθεί μια ιστορία, όσο να αιχμαλωτίσει την ουσία της στιγμής, το χρώμα μιας ανάμνησης, το άρωμα ενός τόπου και τη λεπτή συγκίνηση που αφήνει πίσω της η ζωή. Στις σελίδες της διακρίνουμε τα χαρακτηριστικά που αργότερα θα καθιερώσουν το προσωπικό του ύφος, τη χρωματική αρμονία, τις πεντατονικές αναφορές, τις πλατιές λυρικές γραμμές, την ευρηματική χρήση των ξύλινων πνευστών και την αίσθηση μιας φύσης που αναπνέει και πάλλεται αδιάκοπα μέσα στη μουσική.

Στις 10 Ιουνίου 1934 μπορεί να σώπασε η ανθρώπινη φωνή του Ντήλιους. Δεν σώπασε όμως η μουσική του. Εκείνη εξακολουθεί να μας γυρίζει πίσω στη νύχτα της Φλόριντα, στη βεράντα με τις πορτοκαλιές, στους μακρινούς ήχους που ανέβαιναν από τη φυτεία και σημάδεψαν για πάντα τη φαντασία ενός νεαρού οραματιστή. Για να μας θυμίζει ότι οι πιο βαθιές εμπειρίες της ζωής, όταν μεταμορφωθούν σε τέχνη, μπορούν να νικήσουν τον χρόνο, τη φθορά και -τελικά- τον ίδιο τον θάνατο.

Για την ακρόαση της "Florida Suite" αξίζει να στραφούμε σ' έναν από τους σημαντικότερους υποστηρικτές της μουσικής του Ντήλιους, τον Σερ Τhomas Beecham.
Ο σπουδαίος Βρετανός μαέστρος υπήρξε καθοριστικός για τη διάδοση του έργου του συνθέτη, τον οποίο θαύμαζε βαθιά. Μάλιστα, πολύ πριν από την επίσημη έκδοση της παρτιτούρας της "Florida Suite", είχε φροντίσει να αντιγράψει ο ίδιος το χειρόγραφο του Ντήλιους, ώστε να μπορέσει να παρουσιάσει το έργο στο κοινό.

Frederick Delius: "Florida Suite" 
Διευθύνει ο Τhomas Beecham