Το "Καλάθι με τα Φρούτα" του Καραβάτζιο και η μουσική vanitas της εποχής του..

"Καλάθι με Φρούτα", Caravaggio

Στα τέλη του 16ου και στις αρχές του 17ου αιώνα, η ζωγραφική και η μουσική στην Ιταλία υφίστανται βαθιές μεταμορφώσεις. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η έννοια της -vanitas- καλλιτεχνικό ύφος που χρησιμοποιεί συμβολισμούς για να αναδείξει την παροδικότητα της ζωής, τη ματαιότητα των εγκοσμίων απολαύσεων και τη βεβαιότητα του θανάτου-  αναδεικνύεται σε κεντρικό θέμα καλλιτεχνικής έκφρασης.

Ο Καραβάτζιο και συνθέτες της ίδιας περιόδου, όπως ο Μοντεβέρντι και ο Τζεσουάλντο, αποτυπώνουν σε ορισμένες από τις δημιουργίες τους αυτή τη βαθιά φιλοσοφική ανησυχία, προσφέροντάς μας εκφράσεις που μας καλούν να αναλογιστούμε τη φύση της ανθρώπινης ύπαρξης.

Ο πίνακας "Καλάθι με Φρούτα" του Καραβάτζιο, που φιλοτεχνήθηκε στα τέλη του 16ου αιώνα, αποτελεί ένα από τα πρώτα παραδείγματα της νεκρής φύσης στη δυτική τέχνη. 
Πιθανότατα, το έργο ανατέθηκε από τον Καρδινάλιο Φεντερίκο Μπορομέο, ο οποίος διέμενε τότε στη Ρώμη, και από το 1607 ανήκε στη συλλογή του, όπως τεκμηριώνεται από σχετική καταγραφή του ίδιου του καρδινάλιου:

"Ένας πίνακας μήκους περίπου ενός βραχίονα και ύψους τριών τετάρτων, όπου, σε λευκό φόντο, είναι ζωγραφισμένο ένα καλάθι με φρούτα -μερικά πάνω σε κλαδιά με τα φύλλα τους, και μερικά αποκομμένα από αυτά. Ανάμεσά τους υπάρχουν δύο τσαμπιά σταφύλια, το ένα λευκό και το άλλο μαύρο, σύκα, μήλα και άλλα, δια χειρός Καραβάτζιο"

Ο πίνακας απεικονίζει με θαυμαστή ακρίβεια ένα ψάθινο καλάθι, που προεξέχει ανεπαίσθητα προς τα μπρος πάνω σε λευκό φόντο. Μέσα στο καλάθι βρίσκουμε ποικιλία φρούτων -λευκά και μαύρα σταφύλια, σύκα, μήλα, κυδώνι-, πολλά εκ των οποίων φέρουν σημάδια φθοράς, είναι μαραμένα ή σκουληκιασμένα. 

Η λεπτομερέστατη απόδοση των υφών σε συνδυασμό με το εκλεπτυσμένο παιχνίδι φωτός και σκιάς προσφέρουν έναν έντονο ψευδαισθητικό τρισδιάστατο όγκο, που καθηλώνει το βλέμμα.

Η παρουσίαση των φρούτων σε διαφορετικά στάδια ωρίμανσης και φθοράς δεν είναι τυχαία. Συμβολίζει την φύση των πραγμάτων και την παροδικότητα της ζωής. Τα φρούτα μετατρέπονται σε υπαρξιακά σύμβολα, που μας υπενθυμίζουν τη συντομία της νεότητας και της ανθρώπινης ύπαρξης, καθώς και την αναπόφευκτη φθορά και ματαιότητα του κόσμου. Με αυτήν την έννοια, το έργο αποκτά βαθιά φιλοσοφική διάσταση, όπου η ματαιότητα δεν είναι απελπισία, αλλά πηγή ομορφιάς και στοχασμού.

Παράλληλα, στην Ιταλία της ίδιας εποχής, η μουσική εξελισσόταν κι αυτή προς την έκφραση έντονων ανθρώπινων συναισθημάτων και υπαρξιακών προβληματισμών. Συνθέτες όπως ο Κλαούντιο Μοντεβέρντι και ο Κάρλο Τζεσουάλντο δημιούργησαν έργα, που χωρίς να φέρουν ρητά τον τίτλο "Vanitas", αποδίδουν μελωδικά και λυρικά τις ίδιες θεματικές: τη φθορά, τον πόνο, τον θάνατο και τη ματαιότητα.

Για παράδειγμα, το Lamento della Ninfa του Μοντεβέρντι εκφράζει με συγκλονιστική μουσική την παροδικότητα του έρωτα και τη λύπη της απώλειας, ενώ τα μαδριγάλια του Τζεσουάλντο συχνά αγγίζουν τον πόνο και την εσωτερική θλίψη με δραματικό τρόπο. Αυτή η μουσική vanitas συνοδεύει τον καλλιτεχνικό στοχασμό που εκπροσωπεί ο Καραβάτζιο, και μαζί δημιουργούν μια πολυαισθητηριακή εμπειρία που μας υπενθυμίζει τη ματαιότητα της ύλης και την αξία του στοχασμού πάνω στη ζωή και το θάνατο.

Από το 6ο Βιβλίο Μαδριγαλίων του Tζεσουάλντο, προτείνω να ακούσουμε το: "Moro, lasso, al mio duolo"

Πεθαίνω, άτιμοι, από τον πόνο μου,

και δεν μπορώ πια να αντέξω το μαρτύριό μου.

Η ζωή μου έχει σβήσει, η καρδιά μου καίγεται,

και όλη μου η ύπαρξη είναι γεμάτη από θλίψη.

Δεν υπάρχει παρηγοριά που να απαλύνει τη λύπη μου,

ούτε λέξη που να θεραπεύσει το βάρος που κουβαλώ.

Έχω χάσει το φως μου, έχω χάσει τη χαρά μου,

και όλος ο κόσμος γύρω μου έχει σκοτεινιάσει.

Αυτό το μαδριγάλι, με το δραματικό και έντονο ύφος του, εκφράζει τη βαθιά απόγνωση και την αίσθηση της ματαιότητας, που συνδέεται άμεσα με την αισθητική vanitas, την επίγνωση της παροδικότητας και της φθοράς της ζωής.

Τελικά, αγαπημένοι φίλοι, διακρίνουμε πως ο διάλογος ανάμεσα στην εικαστική τέχνη και τη μουσική της εποχής αναδεικνύει πώς διαφορετικά μέσα -το χρώμα και η μελωδία- γίνονται όργανα μιας κοινής υπαρξιακής αναζήτησης.
Ο πίνακας του Καραβάτζιο και τα έργα των συνθετών της εποχής του δεν αποτελούν καλλιτεχνικά επιτεύγματα μόνο, αλλά βαθείς στοχασμούς πάνω στη φύση του χρόνου και της φθοράς. Μέσα από το παιχνίδι φωτός και σκιάς, τη ζωγραφική και τη μουσική, η ματαιότητα της ύπαρξης αποκαλύπτεται σαν πηγή υπέρτατης ομορφιάς και εσωτερικής σοφίας, μια υπενθύμιση πως η ζωή, ακριβώς επειδή είναι παροδική, αποκτά βάθος, νόημα και αξία.

Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή τον γεννημένο σαν σήμερα 29 Σεπτέμβρη 1571,  Μικελάντζελο Μερίζι ντα Καραβάτζιο, ξεχωριστή περίπτωση στην ιστορία της τέχνης.
Είναι ο μεγάλος καλλιτέχνης που στη σύντομη ζωή του κατάφερε να επηρεάσει όσο λίγοι την τέχνη του καιρού του, να τον θαυμάσουν, να τον μιμηθούν, μα και να τον φθονήσουν και να τον καταδιώξουν. Είναι ο ζωγράφος που χρησιμοποίησε στα έργα του το σκοτάδι για να φορτίσει τα φωτισμένα πρόσωπα των μοντέλων του, που απέπνεαν  έντονη αίσθηση θεατρικότητας και μυστηρίου.

Το ίδιο σκοτεινός και μυστήριος ήταν και ο δημιουργός τους.

"Εξερευνώ τα βάθη του σκότους για να αναδείξω το φως", έλεγε.