Böcklin και μουσική: Το συμβολικό τοπίο του θανάτου...

Arnold Böcklin: "Die Toteninsel-Το Νησί των Νεκρών"

Σαν σήμερα, 16 Οκτωβρίου 1827, γεννήθηκε στη Βασιλεία ο Arnold Böcklin, ένας από τους πιο εμβληματικούς και επιδραστικούς ζωγράφους του 19ου αιώνα. Κεντρική μορφή του συμβολισμού, άσκησε βαθιά επίδραση στη ζωγραφική των γερμανόφωνων χωρών και διαμόρφωσε έναν απολύτως προσωπικό, αναγνωρίσιμο εικαστικό κόσμο. Το έργο του διακρίνεται για τη δύναμη της φαντασίας, τον ποιητικό συμβολισμό και την έντονα μεταφυσική του ατμόσφαιρα, ασκώντας βαθιά επιρροή σε μεταγενέστερους καλλιτέχνες.

Arnold Böcklin, αυτοπροσωπογραφία

Σπούδασε στην Ακαδημία του Ντίσελντορφ και ταξίδεψε στην Αμβέρσα και τις Βρυξέλλες, μελετώντας τη Φλαμανδική Σχολή. Στο Λούβρο αφιερώθηκε ιδιαίτερα στην τοπιογραφία, ενώ το καθοριστικό ταξίδι του στη Ρώμη τον έφερε σε άμεση επαφή με την κλασική αρχαιότητα και τη μυθολογία, στοιχεία που σφράγισαν τη θεματολογία του.

Με την πάροδο του χρόνου, το ύφος του έγινε πιο σκοτεινό και εσωτερικό, γεμάτο μυστικισμό και αλληγορικές αναφορές στον θάνατο και τη θνητότητα. Οι πίνακές του δημιουργούν έναν παράξενο, ονειρικό κόσμο, όπου το πραγματικό και το φανταστικό συνυπάρχουν, καθιστώντας τον Böcklin μια διαχρονική μορφή της συμβολικής τέχνης.

Στο δημοφιλές, εμβληματικό έργο του "Το Νησί των Νεκρών", το οποίο ο ίδιος ο ζωγράφος χαρακτήριζε "ονειρική εικόνα", απεικονίζεται ένα έρημο, βραχώδες νησάκι που αναδύεται μέσα από σκοτεινά, ακίνητα νερά. Η σκηνή αποπνέει απόλυτη σιωπή μια ησυχία απειλητική, ικανή - όπως έλεγε ο ζωγράφος- να τρομάξει κάποιον ακόμη και με το πιο ανεπαίσθητο χτύπημα.
Μια μικρή βάρκα πλησιάζει αργά την ακτή...ο κωπηλάτης οδηγεί το σκάφος με τελετουργική ηρεμία, ενώ στην πλώρη στέκει μια λευκοντυμένη μορφή δίπλα σε ένα φέρετρο. Το νησί, με σκοτεινά κυπαρίσσια και περιβαλλόμενο από απόκρημνους βράχους μοιάζει λιγότερο με τόπο και περισσότερο με σύμβολο, έναν χώρο μετάβασης ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο.

Παρότι ο Böcklin δεν διατύπωσε ποτέ μια επίσημη ερμηνεία του έργου, η εικόνα έχει συχνά αναγνωστεί συμβολικά...Ο κωπηλάτης ταυτίζεται με τον Χάροντα, τα σκοτεινά νερά με τον Αχέροντα και η λευκοντυμένη μορφή με μια ψυχή που μόλις εγκαταλείπει τον κόσμο των ζωντανών.
Έτσι, Το Νησί των Νεκρών λειτουργεί σαν ποιητικό σύμβολο μετάβασης από τη ζωή στον θάνατο, από το εφήμερο στο αιώνιο.

Heinrich Schulz-Beuthen

Από τον πίνακα αυτόν -όπως κάθε φιλόμουσος γνωρίζει- εμπνεύστηκε ο Σεργκέι Ραχμάνινοφ το σπουδαίο ομώνυμο συμφωνικό του ποίημα, για το οποίο έχουμε αναφερθεί στο παρελθόν.
Σήμερα, ωστόσο, στρέφουμε την προσοχή μας σε μια λιγότερο γνωστή, αλλά εξίσου ενδιαφέρουσα σύνθεση -της ίδιας περίπου εποχής- του Heinrich Schulz-Beuthen.

Το συμφωνικό ποίημα "Die Toteninsel-Το Νησί των Νεκρών" ανήκει στην ομάδα των συνθέσεων που γεννήθηκαν υπό την έντονη επίδραση του εμβληματικού πίνακα του Arnold Böcklin. Όπως και στην περίπτωση του Ραχμάνινοφ, η ζωγραφική εικόνα δεν λειτουργεί σαν κυριολεκτική αφήγηση, αλλά σαν ατμοσφαιρικός και συμβολικός πυρήνας, ένας χώρος ψυχικής μετάβασης και εσωτερικού στοχασμού.
Ο Schulz-Beuthen εξαιρετικά παραγωγικός Γερμανός συνθέτης, κινείται καθαρά στον χώρο του ύστερου γερμανικού ρομαντισμού, με έντονες επιρροές από τον Λιστ και τη συμφωνική ποίηση του 19ου αιώνα. Το Die Toteninsel είναι έργο για μεγάλη ορχήστρα και αξιοποιεί πλούσια ορχηστρικά μέσα για να δημιουργήσει ένα σκοτεινό, μυστικιστικό ηχητικό τοπίο. Η γραφή του δεν επιδιώκει δραματική αφήγηση, αλλά μια συνεχή ροή μεταβαλλόμενων διαθέσεων.

Μουσικολογικά, το έργο χαρακτηρίζεται από βαριές αρμονικές μάζες, συχνή χρήση χαμηλών εγχόρδων και χάλκινων, καθώς και από αργούς, βηματικούς ρυθμούς που υποδηλώνουν τελετουργική κίνηση. Οι χρωματικές μετατοπίσεις, οι πυκνές συγχορδίες και οι σκοτεινές τονικότητες ενισχύουν το αίσθημα πένθους και αβεβαιότητας. Παράλληλα, παρεμβάλλονται λυρικές, εσωτερικές μελωδικές γραμμές, συχνά στα ξύλινα πνευστά ή στο βιολοντσέλο, που λειτουργούν ως ανθρώπινη φωνή ή αναμνήσεις...
Σε αντίθεση με τον Ραχμάνινοφ, ο οποίος οργανώνει το υλικό του γύρω από έναν χαρακτηριστικό ρυθμικό παλμό και το μοτίβο του Dies Irae, ο Schulz-Beuthen επιλέγει μια λιγότερο δραματουργική προσέγγιση. Η μουσική του "αιωρείται", χωρίς αιχμηρές κορυφώσεις, οδηγώντας σταδιακά τον ακροατή σε εσωτερική κατάδυση.
Έτσι, το "Die Toteninsel" δεν αφηγείται το τελευταίο ταξίδι, αλλά το υποβάλλει. Πρόκειται για μια συμφωνική ενσάρκωση της σιωπής, της μετάβασης και της αποδοχής, όπου η ζωγραφική έμπνευση του Böcklin μεταφράζεται σε ήχο σαν ψυχική κατάσταση, ένα μουσικό τοπίο ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο.

Heinrich Schulz-Beuthen : "Die Toteninsel - Το Νησί των Νεκρών":