Με αφορμή την Ημέρα, ένας "Δάσκαλος για γέλια"...

"Der Schulmeister", Johann Peter Hasenclever

Με αφορμή την Ημέρα του Δασκάλου…

Τι κάνει άραγε έναν δάσκαλο πραγματικά "καλό" δάσκαλο; Η γνώση; Η αυθεντία; Η πειθαρχία; Η αυστηρότητα; Η μεταδοτικότητα; Η ικανότητα να επιβάλλεται; Ή μήπως κάτι περισσότερο;

Ο δάσκαλος της καντάτας "Der Schulmeister", που προτείνω να ακούσουμε σήμερα είναι μια απολαυστική αφορμή για να χαμογελάσουμε, αλλά και να προβληματιστούμε.

Ο ήρωας είναι ένας άνθρωπος που γνωρίζει μουσική και έχει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του. Θέλει να επιβάλλει την τάξη, να διδάξει τους μαθητές και να αποδείξει ότι εκείνος είναι η απόλυτη αυθεντία. Μόνο που στην προσπάθειά του να δείξει πόσα γνωρίζει, ξεχνά ίσως το σημαντικότερο...τον ίδιο τον μαθητή.

Άραγε πόσο μακριά βρίσκεται αυτό από τη δική μας εποχή; Και πόσο εύκολα μπορεί η γνώση, όταν συνοδεύεται από υπερβολική σοβαροφάνεια, να δημιουργήσει απόσταση αντί για ενδιαφέρον;

Ο πραγματικός δάσκαλος χρειάζεται να μπορεί να προσεγγίζει τον μαθητή, να καταλαβαίνει τις ανάγκες και τις δυσκολίες του, να μετατρέπει τη γνώση σε κάτι ζωντανό και ενδιαφέρον και να του δημιουργεί την επιθυμία να μάθει. Χρειάζεται υπομονή, χιούμορ, ενσυναίσθηση και την ικανότητα να ακούει.
Και το πιο σημαντικό...Ενας καλός δάσκαλος πρέπει να μπορεί να πει "έκανα λάθος". Γιατί η παραδοχή του λάθους δεν τον μειώνει...Αντίθετα, δείχνει στον μαθητή ότι κανείς δεν τα γνωρίζει όλα και ότι η μάθηση είναι μια "δια βίου" διαδικασία.

Με αφορμή λοιπόν την Ημέρα του Δασκάλου, ας ακούσουμε αυτή την ξεκαρδιστική καντάτα και ας προβληματιστούμε...

 "Choir Practice", José Gallegos y Arnosa

Η καντάτα "Der Schulmeister - Ο Δάσκαλος"(TWV 20:57), για πολλά χρόνια θεωρούνταν έργο του Georg Philipp Telemann, σήμερα όμως αποδίδεται στον Christoph Ludwig Fehre.

Πρόκειται για μια κωμική κοσμική καντάτα, στην οποία ένας δάσκαλος μουσικής προσπαθεί να διδάξει στους μαθητές του τις βασικές αρχές της μουσικής(νότες, κλίμακες, ρυθμό και αντίστιξη). Η διδασκαλία όμως, παρουσιάζεται με έντονο χιούμορ, καθώς ο δάσκαλος θεωρεί τον εαυτό του σπουδαίο μουσικό.

Η κωμικότητα του έργου αναπτύσσεται σε τρία επίπεδα: μέσα από το κείμενο, μέσα από τη σχέση του δασκάλου με τους μαθητές και κυρίως μέσα από την ίδια τη μουσική. Η μουσική σχολιάζει το κείμενο, ενισχύει και δημιουργεί από μόνη της κωμικές καταστάσεις.

Ένα από τα πρώτα χαρακτηριστικά παραδείγματα βρίσκεται στην αρχή της καντάτας.
Ο δάσκαλος αυστηρά καλεί τους μαθητές να δώσουν προσοχή: "Ihr Jungen, sperrt die Ohren auf- Ακούστε καλά, εσείς οι νεοι!" και τους παρουσιάζει την κλίμακα Ντο μείζονα, καλώντας τους να επαναλάβουν μετά απ'αυτόν:

"Ντο-Ρε-Μι-Φα-Σολ-Λα-Σι"

Ο δάσκαλος αντιμετωπίζει αυτή την απλή μουσική άσκηση με μεγάλη σοβαρότητα και τη χαρακτηρίζει "θεμέλιο της μουσικής". Το κωμικό στοιχείο προκύπτει από την αντίθεση ανάμεσα στην απλότητα της άσκησης και στον πομπώδη τρόπο με τον οποίο την παρουσιάζει..

Στη συνέχεια ο δάσκαλος προσπαθεί να επιβάλει τάξη και να διδάξει στους μαθητές σωστά το ρυθμό και το τραγούδι. Οι μαθητές όμως, δυσκολεύονται, δεν ακολουθούν το τέμπο, τραγουδούν όλοι μαζί και κάνουν λάθη. Έτσι δημιουργείται μια έντονη αντίθεση: ο δάσκαλος προσπαθεί να επιβάλει μουσική τάξη, ενώ οι μαθητές βρίσκονται σε πλήρη αταξία. Το κωμικό στοιχείο γίνεται ακόμη πιο έντονο, επειδή ο ίδιος ο δάσκαλος, ενώ υποτίθεται ότι ελέγχει τον ρυθμό και τη μουσική διαδικασία, σταδιακά χάνει την υπομονή και τον αυτοέλεγχό του.
Γενικότερα, ο δάσκαλος παρουσιάζεται σαν κάποιος που γνωρίζει το αντικείμενό του φυσικά. Το πρόβλημα όμως, βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιεί τη γνώση: με υπερβολική σοβαροφάνεια, αυστηρότητα και την ανάγκη να εντυπωσιάζει τους μαθητές. Έτσι, η γνώση του, αντί να γίνεται μέσο επικοινωνίας και ουσιαστικής διδασκαλίας, μετατρέπεται σε μέσο επίδειξης και αυτοεπιβεβαίωσης, γεγονός που κάνει τον χαρακτήρα του ακόμη πιο κωμικό.

H κορύφωση της κωμωδίας έρχεται στο τέλος. Ο δάσκαλος δηλώνει ότι "Wer die Musik nicht liebt und ehret - Όποιος δεν αγαπά και δεν τιμά τη μουσική είναι γάιδαρος!". 

Αμέσως όμως μετά, η ίδια η μουσική δημιουργεί έντονη ειρωνεία: ο δάσκαλος τραγουδά το χαρακτηριστικό "I-A, I-A", μιμούμενος το γκάρισμα του γαϊδάρου.Η μουσική τελικά τον εκθέτει.

Επομένως, ανεξάρτητα από το ζήτημα της πατρότητας του έργου, είναι φανερό ότι η καντάτα με ευρηματικό τρόπο σατιρίζει τη μουσική εκπαίδευση, τη σοβαροφάνεια και την υπερβολική αυτοπεποίθηση ενός ανθρώπου που δεν αντιλαμβάνεται τις δικές του αδυναμίες. Πέρα όμως από το χιούμορ, το έργο μας οδηγεί σε έναν ουσιαστικό προβληματισμό. Η αξία ενός δασκάλου δεν βρίσκεται μόνο στο πόσα γνωρίζει, αλλά και στο κατά πόσο μπορεί να κατανοήσει τον μαθητή, να επικοινωνήσει μαζί του, να αναγνωρίσει τις δυσκολίες του και να κάνει τη γνώση προσιτή, ζωντανή και ενδιαφέρουσα. Γιατί ο πραγματικός δάσκαλος είναι εκείνος που ξέρει να ακούει, να προσαρμόζεται, να καθοδηγεί και να εμπνέει. Εκείνος που δεν φοβάται να αναγνωρίσει τα δικά του λάθη και  πάνω απ’ όλα, να μπορεί να κάνει τον μαθητή να αγαπήσει τη γνώση και να θελήσει να ανακαλύψει περισσότερα. 

Ακούστε την καντάτα ολοκληρωμένη.
Τα μέρη της ξετυλίγονται διαδοχικά, με το ένα βίντεο να ακολουθεί αυτόματα το προηγούμενο.

Εστιάστε:

• Στο μάθημα της κλίμακας του Ντο στο 2ο βίντεο ("C D E F G A Β C")
• Επίσης στο ξεκαρδιστικό μέρος: "Wer die Musik nicht liebt und ehret - Όποιος δεν αγαπά και δεν τιμά τη μουσική, είναι γάιδαρος" με το γκάρισμα που ακολουθεί...στο όγδοο βίντεο.
  
  

"Der Schulmeister",  Georg Philipp Telemann / Christoph Ludwig Fehre

Παλαιότερο κείμενο με αφορμή την Ημέρα του Δασκάλου μπορείτε να διαβάσετε εδώ.