"Του Αποχωρισμού": Η Γενοκτονία του Πόντου σε νότες...

 

(επεξεργασία φωτογραφίας με pdfsimpli)

"Ξαγρυπνώ και θυμάμαι τον Πόντο,

Σκιές μαύρες, εικόνες βουβές

Η μνήμη μου τείχος απόρθητο

Ως το θάνατο, θα μένω στο χθες!

Στεφάνια, μνημεία ,τιμές

Σκληρός ο διωγμός τι να λες

Παράπονο μόνο κι οργή

Για του Πόντου την ένδοξη γη!"

("Πόντος", ποίημα Άννας Δεληγιάννη-Τσιουλπά, fractalart.gr)

Η Γενοκτονία των Ποντίων αποτελεί μια από τις σκοτεινότερες σελίδες της νεότερης ιστορίας, με τον απολογισμό των νεκρών να υπερβαίνει τις 350.000 ψυχές. Ήταν μια οργανωμένη προσπάθεια των Νεοτούρκων να αφανίσουν τους Έλληνες του Πόντου από τις πατρογονικές τους γαίες, να σβήσουν την ιστορία, τη γλώσσα και τις παραδόσεις ενός ολόκληρου λαού. Παρά τη φρίκη και την απώλεια, όμως, η ποντιακή ψυχή αποδείχθηκε ανθεκτική. Η μνήμη, η μουσική, οι χοροί και τα τραγούδια δεν έσβησαν ποτέ, διασώζοντας ζωντανή την ταυτότητα και την κληρονομιά αυτού του λαού.

Η 19η Μαΐου ανακηρύχθηκε ως Ημέρα Μνήμης κι αποτελεί υπενθύμιση του πόνου, της αντοχής και της ιστορικής δικαίωσης του ποντιακού ελληνισμού. 
Κάθε χρόνο αυτή η μέρα μάς καλεί να θυμηθούμε, να τιμήσουμε και να μεταφέρουμε στις επόμενες γενιές το μήνυμα ότι η μνήμη ενός λαού δεν μπορεί ποτέ να αφανιστεί. Οι τραγικές ιστορίες των Ποντίων γίνονται φάροι μνήμης και υπενθύμισης της δύναμης του ανθρώπινου πνεύματος απέναντι στη βία και την καταπίεση, καθώς η ψυχή και η πολιτιστική ταυτότητα των Ποντίων παραμένουν άσβεστες, ζωντανές και περήφανες.

Η Τέχνη, φυσικά, δεν παραμένει ανεπηρέαστη από τέτοια γεγονότα. Αντιθέτως, η μουσική γίνεται φορέας μνήμης, συλλογικής συνείδησης και συναισθηματικής έκφρασης. 
 

(Το Βήμα)

Η σύνθεση "Τρεις Χορευτικές Μικρασιατικές Εικόνες op. 58" του Φίλιππου Τσαλαχούρη αποτελεί ένα μουσικό ταξίδι στις αλησμόνητες ρίζες της Μικρασιατικής παράδοσης, αναλαμβάνοντας τον ρόλο της γέφυρας ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν. .
Η ορχηστρική αυτή δημιουργία για έγχορδα και γκραν κάσα ανασυνθέτει τις μελωδικές και ρυθμικές παραδόσεις της περιοχής, χαρίζοντας στον ακροατή μια βαθιά αίσθηση τόπου και μνήμης. Η επιλογή των μουσικών θεμάτων βασίζεται σε αυθεντικούς σκοπούς της περιοχής και σε παραδοσιακά ποντιακά τραγούδια, αναδεικνύοντας τον πλούτο και την ποικιλία της μικρασιατικής μουσικής κληρονομιάς.

Ο πρώτος χορός, "Οδοιπορικός", ζωντανεύει τις χορευτικές συνήθειες της ιστορικής Βιθυνίας, ενώ ο δεύτερος, "Ποντιακό τραγούδι", βασισμένο στο "Ένα καράβι από την Κρήτη", αποτυπώνει τις μελωδικές ιστορίες της θαλασσινής παράδοσης.

Ο τρίτος χορός, που προτείνω να ακούσουμε λόγω της ημέρας τιτλοφορείται "Του αποχωρισμού" και ξεχωρίζει για το δραματικό και λυρικό του βάθος.
Εδώ η μουσική γίνεται φορέας έντονης συναισθηματικής φόρτισης. Τα έγχορδα αναδύουν έναν προφητικό και τραγικό τόνο, καθώς αναπαριστούν τη στιγμή της αναπόφευκτης απομάκρυνσης από την πατρίδα. Η σύνθεση αποτυπώνει τον πόνο και τη νοσταλγία του αποχωρισμού με λεπτομερή επεξεργασία της μελωδίας, των αρμονικών χρωμάτων και των ρυθμικών λεπτομερειών. Το αποτέλεσμα είναι ένα άκουσμα που συγκινεί βαθιά, ξυπνώντας μνήμες και συναισθήματα, ενώ η δραματική της δομή δημιουργεί μια αίσθηση αναπότρεπτου και εσωτερικής έντασης.

Σε όλες τις χορευτικές εικόνες, η μουσική επεξεργασία κινείται με σεβασμό στο παραδοσιακό υλικό, αποφεύγοντας τα άκρα και τις υπερβολές, και επιλέγει μονοπάτια ρυθμικά και τονικά προσβάσιμα. Η κύρια μέριμνα του συνθέτη είναι η ανάδειξη του ιδιαίτερου χαρακτήρα κάθε χορού, ώστε η παράδοση να συνυπάρχει αρμονικά με την σύγχρονη ορχηστρική αφήγηση.

Αφήνοντας τη μουσική να μιλήσει, κατανοούμε ότι η Τέχνη δεν είναι μόνο αισθητική απόλαυση. Είναι φορέας μνήμης, συλλογικής συνείδησης και ανθρώπινης αντοχής. Μέσα από τις νότες του Τσαλαχούρη, η ιστορία των Ποντίων ζωντανεύει ξανά. Ο πόνος, η νοσταλγία, αλλά και η δύναμη της ψυχής τους γίνονται ακουστική εμπειρία, που αφυπνίζει, συγκινεί και μας καλεί σε συλλογικό σεβασμό...

 Φ. Τσαλαχούρης: "Τρεις Χορευτικές Μικρασιατικές Εικόνες op. 58"
ΙΙΙ: "Του αποχωρισμού" 

Στο παρακάτω βίντεο μπορείτε να απολαύσετε τη σύνθεση ολοκληρωμένη:

Για τη Γενοκτονία των Ποντίων υπάρχουν κι άλλα κείμενα στο μπλογκ. Ανακαλύψτε τα πληκτρολογώντας τον τίτλο στη γραμμή αναζήτησης.

"Ραψωδία του Πόντου": ένας μουσικός θρήνος για τους Πόντιους...

[Με αφορμή τη Γενοκτονία των Ποντίων]

"Γενοκτονία των Ποντίων", Μάρη Βεργουλίδου
(epona)

"Θέλω να θυμούνται όλοι, να μη μισούν αλλά και να μην ξεχνούν…

Ήμουν οχτώ χρονών. Μια μέρα, στο χωριό, οι Τούρκοι συγχωριανοί και γείτονες, μας

ειδοποίησαν ότι έπρεπε να φύγουμε. Θα έρχονταν οι Τσέτες…

Φωνές, κλάματα, μοιρολόγια. Βγήκαμε στους δρόμους.

Από τη βιασύνη δεν προλάβαμε να πάρουμε τίποτε μαζί

παρά μόνο τις εικόνες… και την ψυχή μας..."

(Εφημ. Το Βήμα, αφήγηση ξεριζωμένου Πόντιου)

***

Η γενοκτονία των Ποντίων κατέγραψε 353.000 νεκρούς κι αποτελεί τη δεύτερη μεγάλη γενοκτονία του αιώνα μας. Το 1994 με ομόφωνο ψήφισμα της Βουλής των Ελλήνων η 19η Μαΐου ανακηρύχθηκε ως Ημέρας Μνήμης για τη Γενοκτονία των Ελλήνων στο μικρασιατικό Πόντο, αναγνώριση που ήρθε καθυστερημένη, ωστόσο δικαίωσε ηθικά τον ποντιακό ελληνισμό και συνέδεσε το σύγχρονο ελληνισμό με την ιστορική του μνήμη.
Οι Νεότουρκοι προσπάθησαν να αφανίσουν τους Έλληνες του Πόντου από την περιοχή και μπορεί αριθμητικά να το κατάφεραν. Ομως απέτυχαν παταγωδώς να σβήσουν την ποντιακή ψυχή...

"Ένα καράβι που αρμενίζει απ’ το Βορρά,

παίρνει του αγέρα την πνοή και τη δροσιά του Πόντου,

για να τη φέρει εδώ σιμά,

στις πληγωμένες τις ψυχές, στις κλειδωμένες τις καρδιές

με το κλειδί του πόνου.

Φέρνει μαζί του και σιωπές, συρτές κραυγές ,τρομαχτικές,

του κόσμου που δε ρόδισαν ποτέ τα όνειρά του,

παρά μονάχα το κακό ,το μαύρο εκείνο φονικό,

που σήκωσε και έκανε πρόσφυγες τα παιδιά του.

Κι αν περιμένεις κάθε μέρα στο λιμάνι

τον ερχομό του καραβιού από τον Πόντο,

δε θα το δεις ποτέ-ποτέ να φτάνει,

γιατί είναι η μνήμη εκείνη που το κάνει

να έρχεται την ίδια μέρα κάθε χρόνο.

Όμως τα παραμύθια σου ,τους στίχους που τραγούδησες

συνέχισε να λες, γιατί η σιωπή όπως φαίνεται,

δεν είναι πια χρυσός

κι αντίδωρο σε όλα αυτά, εικόνες απ’ το χθες,

θα ’ρχονται να σκορπίζουνε μες στο σκοτάδι φως.

("Η Μνήμη", ποίημα Άννας Δεληγιάννη-Τσιουλπά , fractalart)

Μάρη Βεργουλίδου
(epona)

Ο συνθέτης Βασίλης Τενίδης, ποντιακής καταγωγής, διακρίθηκε για την πολυεπίπεδη συνθετική του δραστηριότητα. Υπήρξε στενός συνεργάτης του Μάνου Χατζιδάκι, αρχιμουσικός των συνόλων στο Γ΄ Πρόγραμμα, ενώ ασχολήθηκε ιδιαίτερα με το θέατρο και την παραγωγή ραδιοφωνικών εκπομπών επαιδευτικού περιεχομένου.

"Ραψωδία του Πόντου" τιτλοφορείται το κονσέρτο του για σαξόφωνο και ορχήστρα, έργο με σπάνιο μελωδικό και συναισθηματικό πλούτο, αφιερωμένο στον κορυφαίο μαέστρο Οδυσσέα Δημητριάδη, επίσης γεννημένο από Πόντιους γονείς με καταγωγή από την Τραπεζούντα.

Το έργο αποτελεί ελάχιστο φορο τιμής στους αδικοχαμένους Ποντίους, γίνεται θρήνος για τους άδικα σφαγιασθέντες, αποτελεί μουσική διαμαρτυρία για όλα τα εγκλήματα κατά της φυλής, κρατά άκαυτη τη μνήνη υπογραμμίζοντας ποτέ ξανά τέτοιες βαναυσότητες! 

Το κονσέρτο του Βασίλη Τενίδη βασίζεται δομικά σε μοτίβα από την παραδοσιακή ποντιακή μουσική και συγκεκριμένα από τις χαρακτηριστικές κλίμακες και τους ρυθμούς της. Εξόχως απαιτητικό, δοκιμάζει την επιδεξιότητα των εκτελεστών, ενώ ο ήχος του σαξοφώνου μιμείται τα μουσικά ιδιώματα του Πόντου, κυρίως της ποντιακής λύρας, οργάνου ιερότητος για την Ποντιακή φυλή, καθώς συσχετίζει τη λύρα με τη θρησκεία σε μια αναλογία των χαρακτηριστικών της με στοιχεία της Ορθόδοξης παραδοσης.

Ο Β. Τενίδης ανασύρει και συνδυάζει ευφάνταστα μεταξύ τους υλικά από την παράδοση του Πόντου, πολεμικούς χορούς, θρήνους, κάλαντα και μοιρολόγια.

Καθώς η μνήμη είναι το μόνο όπλο να καταδικάσουμε τέτοιες αποτρόπαιες βαρβαρότητες, η συγκεκριμένη αναφορά-μουσική έμπνευση είναι το ελαχιστο, ως μνημόσυνο για τους αδίκως σφαγιασθέντες.
Το κονσέρτο του Τενίδη ηχεί σαν θρήνος, σαν μουσικός λυγμός για τις βαναυσότητες κατά των αθώων του Ελληνισμού του Πόντου....

Βασίλη Τενίδη: "Rhapsody of Pontos"

Στο σαξόφωνο ο Θεόδωρος Κερκέζος 

Για τη Γενοκτονία των Ποντίων μπορείτε να διαβάσετε παλαιότερα σχετικά κείμενα εδώ και εδώ.

Ο κεμετζές του Ποντιακού λυγμού...

"Ποντιακή λύρα", Β. Καρυοφυλλίδης(από: trapezounta.gr)

[Με αφορμή τη Γενοκτονία των Ποντίων]

"Παιδί μ' τα μάτια σκούπισε και πάψε να δακρύζεις,

κι ένα μονάχα να σκεφτείς και μες στο νου σου βάλε:

Άμα δεμένοι σαν γροθιά και δυνατοί σαν βράχος,

όλη την ιστορία μας αξέχαστη κρατούμε

και με της λύρας τους σκοπούς πάντοτε τραγουδούμε,

Κάστρο σπουδαίο κι άπαρτο θάναι για πάντα ο Πόντος!"

(Θωμάς Ακριτίδης)

Με της λύρας τους σκοπούς κρατάμε τη μνήμη άσβεστη...Της λύρας της ποντιακής, που θεωρείται ιερή για κάθε Πόντιο.

Είναι ένα έγχορδο όργανο με 3 χορδές, που παίζεται με δοξάρι και το "σκάφος" της(κυρίως σώμα του οργάνου) είναι φιαλόσχημο.
Τη γούλα ή λαιμό, κρατάει ο λυράρης με το αριστερό χέρι.
Στο κιφάλ, ή κεφαλή του οργάνου, δηλαδή το ανώτερο τμήμα του στερεώνονται τα 3 κλειδιά.
Πάνω στο καπάκι της λύρας υπάρχουν τα "ρωθώνια, ή μάτια", 12 μικρές τρύπες
Η ταστιέρα που οι Πόντιοι ονομάζουν "μπερντέ", έχει μήκος 33 εκατοστά.
Η ποντιακή λύρα, έχει και "ψυχή". Πρόκειται για ένα ευλύγιστο ξύλο που είναι σφηνωμένο στο εσωτερικό του οργάνου, ανάμεσα στο ηχείο και την πλάτη του.

Η λύρα είναι γνωστή και με το όνομα "κεμετζές", που κατά τους ερευνητές προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη κέλης (σκάφος) ή το ρήμα κέλομαι (παροτρύνω).

Χαρακτηριστικό επίσης είναι πως οι Πόντιοι διατυπώνουν μια άποψη που συσχετίζει τη λύρα με τη θρησκεία.
Συγκεκριμένα γίνεται μια αναλογία των χαρακτηριστικών της λύρας με στοιχεία της Ορθόδοξης παραδοσης:

Π.χ :

Τα 3 κλειδιά και οι 3 χορδές με την Αγία Τριάδα.
Οι 12 οπές με τους 12 Αποστόλους
Το μήκος του μπερντέ (33 εκ.) με τα χρόνια του Χριστού και
Κατά την εκτέλεση το δοξάρι με τη λύρα κρατιέται με τέτοιο τρόπο ώστε να σχηματίζεται το ιερό σχήμα του Σταυρού.

Η μνήμη είναι το μόνο όπλο να καταδικάσουμε τέτοιες αποτρόπαιες βαρβαρότητες...
Και η συγκεκριμένη αναφορά είναι το ελάχιστο, ως μνημόσυνο για τους αδίκως σφαγιασθέντες.
Στη μνήμη τους ηχεί από την ιερή λύρα ένας μακρόσυρτος "Θρήνος", ένας μουσικός λυγμός για τις βαναυσότητες κατά των αθώων του Ελληνισμού του Πόντου...

Haralambos Grigoriades: "Lament":

Πυρρίχιος, ο χορός των Ποντίων...

 

Βάλιας Σεμερτζίδης: "Πυρρίχιος"
(από:paletaart)

[Με αφορμή τα 100 χρόνια από τη Γενοκτονία των Ποντίων]

Σπουδαιότερος από τους χορούς του Πόντου είναι ο "Πυρρίχιος ή χορός της φωτιάς".
Οι ρίζες του βρίσκονται στην αρχαιότητα, καθώς τον χόρεψαν οι Κουρήτες, οι Αθηναίοι στα Παναθήναια και οι Λάκωνες στα Διοσκούρεια.
Ο Πυρρίχιος είναι πολεμικός χορός και χορεύεται με όπλα.
Ο Αριστοφάνης αναφέρει πως ήταν στρατιωτικός και ένοπλος χορός, ο δε Πλάτων περιγράφει τον Πυρρίχιο ως πολεμικό χορό με φάσεις άμυνας και επίθεσης και με τους χορευτές παρατεταγμένους με τα όπλα τους σε στρατιωτική διάταξη.

Ο Πυρρίχιος χορός λέγεται και Σέρα, επειδή χορευόταν κυρίως κοντά στον ποταμό Σέρα της Τραπεζούντας.

Οι γρήγορες κινήσεις του σώματος, η σύσφιξη των χορευτών μεταξύ τους, η βίαια στροφή των ποδιών στο δάπεδο, οι συσπάσεις των μυών του σώματος, ο ενθουσιασμός που καταλαμβάνει τους θεατές όταν βλέπουν τους χορευτές, όλα αυτά προσδίδουν αίγλη και πρωτοτυπία στο χορευτικό αυτό σύμπλεγμα.



Από τον Ποντιακό χορό έχει εμπνευστεί το ομώνυμο έργο του για μεγάλη συμφωνική ορχήστρα ο Χρίστος Παπαγεωργίου .
Εύκολα διακρίνονται στοιχεία του Πόντου, όπως η χρήση ποντιακής λύρας και ρυθμικών ιδιοφώνων, αλλά και λαϊκών μουσικών μοτίβων.…Xειμαρρώδης , απρόβλεπτος, ο ταλαντούχος καλλιτέχνης, με τον δικό του ιδιαίτερο τρόπο, παρουσιάζει παραλλαγές που ακροβατούν ανάμεσα στην παραδοσιακή μουσική και τα δυτικά πρότυπα της συμφωνικής μουσικής.
Ο Παπαγεωργίου χρωματίζει ποντιακές μελωδικές αναφορές πάνω στον καμβά μίας πολύχρωμης ενορχήστρωσης με την επιθετικότητα ενός πολεμικού χορού, που εκφράζεται με τη χρήση χάλκινων πνευστών και ιδιοφώνων κρουστών στις απότομες καταλήξεις.

Ο "Πυρρίχιος είναι ένας απόλυτος νικητής", ήταν ο χαρακτηρισμός για το έργο, μετά την πρώτη του εκτέλεση...
Αξίζει να αναφερθεί πως η Φιλαρμονική του Buffalo NY για την αμερικανική πρεμιέρα του έργου, "Πυρρίχιος" του Παπαγεωργίου, απέσπασε τιμητικό βραβείο.

"ΠΥΡΡΙΧΙΟΣ": Christos Papageorgiou: