Δρέσδη 1945: Όταν η πόλη έγινε στάχτη...Μουσική μαρτυρία και θρήνος...

 

    Η κατεστραμμένη Δρέσδη μετά το βομβαρδισμό της 13ης Φεβρουαρίου 1945

Σαν σήμερα, 13 Φεβρουαρίου του 1945, ξεκινά η σφοδρή βομβιστική επίθεση της Δρέσδης. Η όμορφη πόλη στις όχθες του Έλβα, η "Φλωρεντία του Βορρά", γνωστή για την αρχιτεκτονική της, τα περίτεχνα κτίσματα και τα πλούσια σε εκθέματα μουσεία της, μετατρέπεται μέσα σε λίγες ώρες σε ένα φλεγόμενο ερείπιο, λίγο πριν από τη λήξη του πολέμου. Ανταποκρίσεις της εποχής μιλούν για "πύρινη θύελλα και για μια πόλη που χάθηκε μέσα σε καπνό και στάχτη", ενώ προσωπικές μαρτυρίες καταγράφουν τη σιωπή που ακολούθησε, μια σιωπή βαριά όσο και τα ερείπια. Η Δρέσδη γίνεται σύμβολο της απόλυτης καταστροφής, αλλά και της μνήμης. 

Το πιο γνωστό μουσικό έργο που συνδέθηκε με το τραύμα της πόλης είναι το Όγδοο Κουαρτέτο του Σοστακόβιτς, γνωστό και ως "Κουαρτέτο της Δρέσδης", για το οποίο έχω γράψει στο παρελθόν.
Ωστόσο, η άμεση και βαθιά προσωπική μουσική απάντηση στα γεγονότα του 1945 προήλθε από έναν άνθρωπο που έζησε την απώλεια εκ των έσω.

Το "Wie liegt die Stadt so wüst - Πόσο έρημη είναι η πόλη" του Rudolf Mauersberger είναι ένα μοτέτο  ελεγειακού χαρακτήρα, μέρος του λεγόμενου "Κύκλου της Δρέσδης".
Ο Mauersberger, ως Kάντορας στην Εκκλησία του Τιμίου Σταυρού της Δρέσδης και δ/ντής της περίφημης χορωδίας της, βίωσε προσωπικά την τραγωδία, χάνοντας αθώους μαθητές του στο βομβαρδισμό και βλέποντας την Kreuzkirche κατεστραμμένη. Μετά τον βομβαρδισμό διάβασε τους Θρήνους του Ιερεμία. Το κείμενο αντήχησε μέσα του σαν άμεσος καθρέφτης της καταστροφής:

Η Κreuzkirche μετά το βομβαρδισμό

"Πως απέμεινεν έρημη, χωρίς κατοίκους, και έμεινε μόνη η άλλοτε πολυάνθρωπη πόλη; Πως κατάντησε σαν τη χήρα, που στερήθηκε τον σύζυγόν της, η άλλοτε πολυπληθής μεταξύ όλων των εθνών! Πού έφτασε η αλλοτινή αρχόντισσα και πριγκίπισσα ανάμεσα στις άλλες χώρες...

Κατέπεσεν και δεν υπάρχει κανείς να την παρηγόρησει. Συ, Κυριε, ιδέ την άθλια κατάστασή μου, διότι ο εχθρός αλαζονεύεται και θριαμβεύει εναντίον μου".

Έτσι εμπνεύστηκε το μοτέτο, που έκανε πρεμιέρα τον Αύγουστο του 1945, κατά την πρώτη εσπερινή λειτουργία μετά τον πόλεμο, μέσα στην καμένη Kreuzkirche, έναν χώρο όπου τα ερείπια συνυπήρχαν με την προσευχή.

Το κείμενο αντλείται από επιλεγμένους στίχους των Θρήνων στη μετάφραση του Μαρτίνου Λούθηρου. Ο συνθέτης δεν ακολουθεί τη βιβλική διάταξη, παραλείπει τη ρητή αποδοχή της θείας κρίσης και επικεντρώνεται στη βιωμένη οδύνη και στο ερώτημα "γιατί":

"Γιατί , Κύριε, θέλησες για πάντα να μας λησμονήσεις,

να μας εγκαταλείψεις για όλη τη ζωή μας;"

Η επιλογή του αναδεικνύει τη δυστυχία της πόλης, την ακατανόητη συμφορά και την ικεσία για έλεος. Δεν πρόκειται για θεολογική πραγματεία αλλά για υπαρξιακή κραυγή. Η έμφαση στην παράκληση αντανακλούν την ψυχική κατάσταση του συνθέτη. Οι Θρήνοι αποτελούν το μέσο για να εκφραστεί το προσωπικό του πένθος.

Το έργο, γραμμένο σε φα ελάσσονα για μικτή χορωδία a cappella, διακρίνεται σε επιμέρους ενότητες που αντιστοιχούν σε κάθε στίχο, με έντονη αρμονική διαφοροποίηση και ιδιαίτερη φροντίδα στη μελοποίηση κάθε λέξης. Ο Mauersberger αξιοποιεί τονικές σχέσεις και πυκνές δυσαρμονίες, ώστε να εντείνει το αίσθημα αποσταθεροποίησης.
Το μοτέτο χωρίζεται ουσιαστικά σε τρία μέρη:
Ι. περιγραφή της ερήμωσης
ΙΙ. δραματική κορύφωση με το επαναλαμβανόμενο "γιατί"
ΙΙΙ.  τελική ικεσία που δεν οδηγεί σε θριαμβική λύση αλλά σε ταπεινή περισυλλογή.

Το "Wie liegt die Stadt so wüst" εκτελείται παραδοσιακά κάθε 13 Φεβρουαρίου στη μνήμη των αδικοχαμένων και θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα μουσικά τεκμήρια άμεσης αντίδρασης στην καταστροφή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Δεν είναι περιγραφική αναπαράσταση, αλλά λειτουργικό μνημόσυνο. Μέσα από τη λιτή αλλά φορτισμένη γλώσσα του, η κατεστραμμένη Δρέσδη μετατρέπεται σε διαχρονικό σύμβολο κάθε πόλης που γνώρισε την ερήμωση και η μουσική σε πράξη μνήμης, προσευχής και ηθικής μαρτυρίας.

 Rudolf Mauersberger: "Wie liegt die Stadt so wüst – Πόσο έρημη είναι η πόλη"

Για το Κουαρτέτο της Δρέσδης του Σοστακόβιτς μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Ένα κουαρτέτο για τη φρίκη της Δρέσδης...

 

Σαν σήμερα το 1945 ξεκινά η σφοδρή Bομβιστική επίθεση της Δρέσδης…
Η πόλη καταδικάστηκε σε θάνατο και αφανισμό, λίγο πριν τη λήξη του πολέμου.

"Μέσα από τα χαλάσματα εξείχαν χέρια, κεφάλια, πόδια, σπασμένα κρανία. 

Οι δεξαμενές νερού ήταν γεμάτες μέχρι τα χείλη με πτώματα 

και με μεγάλα κομμάτια τσιμέντου από πάνω. 

Οι περισσότεροι φαίνονταν πρησμένοι, με μεγάλα κίτρινα και καφέ σημάδια στα σώματά τους(…). 

Νομίζω ήμουν ανίκανη να αντιληφθώ τη σημασία αυτής της απάνθρωπης πράξης, 

γιατί υπήρχαν και πάρα πολλά μωρά, φρικτά ακρωτηριασμένα 

κι οι άνθρωποι ήταν στοιβαγμένοι τόσο κοντά ο ένας στον άλλον, 

ώστε σχημάτιζες την εντύπωση ότι κάποιος τους είχε στριμώξει εκεί μέσα σκόπιμα"

(Μάργκαρετ Φρέγερ, Ο βομβαρδισμός της Δρέσδης, "Τα μεγάλα Ρεπορτάζ", εκδ. Νάρκισσος)

***

Shostakovich: "Dresden Quartet"

Από τα δεκαπέντε κουαρτέτα που συνολικά συνέθεσε ο Σοστακόβιτς, εξαιρετικής ομορφιάς είναι το Ν.8, γνωστό και ως "Dresden Quartet".

Είναι σύνθεση του 1960, που γράφτηκε σε ελάχιστο χρονικό διάστημα, σε τρεις μόνο ημέρες, στη Δρέσδη, όπου είχε βρεθεί ο Σοστακόβιτς για να συνθέσει τη μουσική για την ταινία "Five Days Five Nights", με θέμα τον βομβαρδισμό της γερμανικής πόλης κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ο Σοστακόβιτς αναπτύσσει το έργο με γνώμονα τις εντυπώσεις από τις αφηγήσεις των κατοίκων της πόλης για τη φρίκη του βομβαρδισμού της.

Στα πέντε μέρη του έργου που ακούγονται χωρίς διακοπή, ο Σοστακόβιτς χρησιμοποιεί ως βασικό μοτίβο τις τέσσερις νότες: ρε - μι ύφεση - ντο - σι, (DSCH, ένα κρυπτογράφημα του ονόματός του), που παρουσιαζόμενο σε παραλλαγές δομεί τα θέματα των επιμέρους μερών.
Είναι γραμμένο στη ντο ελ.( κλίμακα που παραδοσιακά, από τον Πέρσελ ως τον Σούμπερτ και τον Μπραμς χρησιμοποιείται για να εκφραστεί η τραγικότητα ή στον Μπετόβεν ο ηρωισμός) και στην παρτιτούρα ο συνθέτης ιδιοχείρως το αφιέρωσε "στα θύματα του φασισμού και του πολέμου".

Είναι έργο με έντονη δραματικότητα και ποιητικό λυρισμό.Ιδιαίτερα στα μέρη των εγχόρδων οφείλεται ο χαρακτηρισμός ενός από τα πιο "σκοτεινά" έργα του ρώσου δημιουργού, που με αυτό το αριστούργημα υπεραμύνεται της ειρήνης, εκφράζει τον αποτροπιασμό και καυτηριάζει τις φρικτές συνέπειες και τα δεινά του πολέμου.

Σε μια άλλη εκδοχή υποστηρίζεται πως το κουαρτέτο γράφτηκε για τον ίδιο τον Σοστακόβιτς.
Ήταν περίοδος που είχε διαγνωστεί με μια σοβαρή εκφυλιστική ασθένεια και ίσως είχε σκεφτεί ακόμα και την αυτοκτονία.
Ετσι ,όπως εκμηστυρρεύτηκε σε φίλο του αργότερα:

<<Σκέφτηκα ότι αν πεθάνω μια μέρα τότε είναι δύσκολο να γράψει κάποιος ένα έργο στη μνήμη μου. Έτσι αποφάσισα να το κάνω εγώ ο ίδιος. Να γράψετε στο εξώφυλλο: "Αφιερωμένο στη μνήμη του συνθέτη αυτού του κουαρτέτου">>

O συνθέτης με τα μέλη του Κουαρτέτου Borodin
(από: friendsofchambermusic)

Λέγεται πως πριν ηχογραφήσουν τη σύνθεση, τα μέλη του Κουαρτέτου Borodin πήγαν και το εκτέλεσαν στο σπίτι του συνθέτη προκειμένου να τους δώσει την εκτίμησή του για την ερμηνεία.


Ο Σοστακόβιτς εκστασιασμένος, έκρυψε το κεφάλι με τα χέρια του και άρχισε να κλαίει...

Shostakovich: "Dresden Quartet" / (Borodin Quartet):