Αντόνιο Κανόβα: Θρήνος για τον σφαγμένο Άβελ

Antonio Canova: "Θρήνος για τον σφαγμένο Αβελ"
(arts and culture)

Σ' ένα μικρό χωριό έξω απ΄το Τρεβίζο της Βόρειας Ιταλίας γεννήθηκε σαν σήμερα 1η μέρα του Νοέμβρη του 1757, ο εμβληματικός γλύπτης, Αντόνιο Κανόβα, ο σημαντικότερος εκπρόσωπος της νεοκλασικής γλυπτικής! 

 Portrait of Canova, Rudolph Suhrlandt

Στην εποχή του αποθεώθηκε κι η τέχνη του ονομάστηκε "υπέρτατη πρέσβειρα της ομορφιάς".
Στα χέρια του το μάρμαρο απέκτησε πνοή...Ξεχώρισε για τις ντελικάτες γυμνές ή ημίγυμνες φιγούρες των μαρμάρινων γλυπτών του, την απαλότητα και γλυκύτητα των γραμμών του.

Στα πιο γνωστά του έργα ανήκουν τα γλυπτικά του συμπλέγματα: "Ερως και ψυχή", "Οι τρεις χάριτες", όπως και το γλυπτό της Παυλίνα Μποργκέζε Βοναπάρτη ως "Αφροδίτη θριαμβεύτρια". 

Μια διαφορετική έκφραση δημιουργίας αναδύουν όμως τα έργα του από πηλό, ανάμεσα στα οποία ξεχωριστή θέση κατέχει ο "Θρήνος για τον σφαγμένο Άβελ".

Στο συγκεκριμένο σύμπλεγμα ο καλλιτέχνης σμιλεύει τον πρωτόπλαστο Αδάμ σκυμμένο πάνω από το άψυχο κορμί του γιου του, Άβελ και την συντετριμμένη μάνα Εύα να τον κρατά σφιχτά στην αγκαλιά της θρηνώντας σπαραχτικά.
Το έργο δεν ενθουσιάζει με την ομορφιά και την αρμονία του, καθώς δίνει την εντύπωση ημιτελούς δημιουργίας.  Φαντάζει τραχύ και άξεστο. Όμως στην πραγματικότητα, το έργο είναι ολοκληρωμένο. Ο ιδιοφυής καλλιτέχνης υπαινίσσεται την τραγικότητα της στιγμής μέσα από τη φαινομενική του ατέλεια κι έτσι απορρίπτει το λεπτό, λείο φινίρισμα. Για χάρη της έκφρασης της αλήθειας των συναισθημάτων ακυρώνει κι απορρίπτει κάθε είδους κομψότητα και καλλιτεχνική φινέτσα.

Ι. Από τα μουσικά έργα που μάς έρχονται αμέσως στο νου αν θελήσουμε να συνδυάσουμε το παραπάνω αριστούργημα του Αντόνιο Κανόβα είναι η όπερα του Rodolphe Kreutzer:"La mort d'Abel", (από πολλούς έχει χαρακτηριστεί είδος ανάμεσα σε όπερα και ορατόριο), που ασχολείται με τη γνωστή βιβλική ιστορία της αδελφοκτονίας του Άβελ από τον Κάιν.

Ο δημιουργός της, Κρόυτσερ μάς είναι γνωστός ως ο αποδέκτης της αφιέρωσης της "Σονάτας Νο.9 για Βιολί" του Μπετόβεν, που φέρει και το όνομά του: "Σονάτα Κρόυτσερ".
Όμως ο Κρόυτσερ εκτός από βιρτουόζος βιολιστής, υπήρξε και ταλαντούχος συνθέτης. 
Η σύνθεσή του: "Ο θάνατος του Άβελ" εντυπωσίασε τον νεαρό τότε Εκτόρ Μπερλιόζ τόσο, που τού έγραψε μια εξαιρετικά ενθουσιώδη επιστολή, αποκαλώντας τον "ιδιοφυία": "O genius! I succumb! I die! Tears choke me!"

Η λυρική τραγωδία, που στήνεται στα πρότυπα των μελοδραμάτων του Γκλουκ, αποκαλύπτει τη μουσική φαντασία του Κρόυτσερ και την έντονη συναισθηματικότητά του. Πολλοί το θεωρούν τέλειο πάντρεμα μεταξύ "Δημιουργίας" του Χάυντν και "Καταδίκης του Φάουστ" του Μπερλιόζ. Έχει τα χαρακτηριστικά μιας μνημειώδους σύνθεσης, ανάλογης με την τραχιά -πλην μεγαλειώδη- δημιουργία του τιμώμενου σήμερα ιταλού γλύπτη, Αντόνιο Κανόβα.

Στη Β' Πράξη της όπερας εμφανίζονται τα δυο αδέρφια, Κάιν και Άβελ που προσφέρουν θυσία στο Θεό. Ο Κάιν απογοητεύεται γιατί η προσφορά του αδερφού του γίνεται αποδεκτή, ενώ η δική του απορρίπτεται. Εξαγριωμένος και σε απόγνωση αφήνεται στη λύτρωση του ύπνου. 
Ο Σατανάς φέρνει στον κοιμισμένο Κάιν ένα όνειρο για το μέλλον στο οποίο τα παιδιά του Άβελ θα είναι ευτυχισμένα και του Κάιν θα υποφέρουν κι αφήνει δίπλα στο προσκέφαλό του ένα σιδερένιο ρόπαλο σφυρηλατημένο στην Κόλαση. Ο Κάιν ξυπνά. Είναι βαθιά οργισμένος. Παλεύει με τα αντικρουόμενα συναισθήματά του. Μες στη σφοδρή καταιγίδα που ξεσπά, ο Κάιν χτυπά με το ρόπαλο τον Άβελ. Ο μικρός αδερφός του πέφτει νεκρός. Εκείνη τη στιγμή καταφθάνουν οι δυο γονείς και συνειδητοποιούν πως ο αθώος γιος τους είναι ο πρώτος νεκρός στην ιστορία του κόσμου. 

Rodolphe Kreutzer - La mort d'Abel:

ΙΙ. Έναν αιώνα νωρίτερα από τον Κρόυτσερ, ο Αλεσάντρο Σκαρλάτι θα δώσει πάνω στο βιβλικό θέμα ένα ξεχωριστό ορατόριο με τίτλο: "Il primo omicidio-Η πρώτη ανθρωποκτονία" για έξι σολίστ  και ορχήστρα, ανώνυμου λιμπετίστα.

Ακούμε την σπαρακτική άρια του Αδάμ: "Piango la prole esangue - Κλαίω για τον άψυχο απόγονό μου":

ΙΙΙ. Σε κεφάλαια από το Βιβλίο της Γένεσης της Παλαιάς Διαθήκης στηρίχτηκε η "Genesis Suite", για αφηγητή, χορωδία και ορχήστρα, ιδέα του Nathaniel Shilkret.

Πρόκειται για συλλογικό έργο η μουσική του οποίου ανατέθηκε σε επτά συνθέτες, ανάμεσα τους οι Σαίνμπεργκ και Στραβίνσκι. Το μέρος που αναφέρεται στο επεισόδιο της ανθρωποκτονίας με τα λόγια από το τέταρτο κεφάλαιο της Γένεσης ανέλαβε να μελοποιήσει ο Νταριούς Μιγιώ.

"Ο Αδάμ γνώρισε τη γυναίκα του Εύα· κι εκείνη συνέλαβε, και γέννησε τον Κάιν· και είπε: Απέκτησα άνθρωπον με τη βοήθεια του Κυρίου.

Κι επιπλέον γέννησε τον αδελφό του τον Άβελ. Και ο Άβελ ήταν βοσκός προβάτων, ενώ ο Κάιν ήταν γεωργός.
Και ύστερα από ημέρες ο Κάιν πρόσφερε από τους καρπούς της γης προσφορά στον Κύριο.

Και ο Άβελ πρόσφερε κι αυτός από τα πρωτότοκα των προβάτων του, και από το πάχος τους. Και ο Κύριος κοίταξε με ευμένεια επάνω στον Άβελ, κι επάνω στην προσφορά του·

επάνω στον Κάιν, όμως, κι επάνω στην προσφορά του δεν κοίταξε. Και ο Κάιν αγανάκτησε πάρα πολύ, και κατσούφιασε το πρόσωπό του.

[...]

Και ο Κάιν είπε στον Άβελ τον αδελφό του: Πάμε στην πεδιάδα· κι ενώ ήσαν στην πεδιάδα, αφού ο Κάιν σηκώθηκε ενάντια στον αδελφό του, τον φόνευσε.

Και ο Κύριος είπε στον Κάιν: Πού είναι ο Άβελ, ο αδελφός σου; Κι εκείνος είπε: Δεν ξέρω· μήπως φύλακας του αδελφού μου είμαι εγώ;

Και ο Θεός είπε: Τι έκανες; Η φωνή του αίματος του αδελφού σου βοά σε μένα από τη γη..."

(Γένεσις, 4)

Genesis Suite: IV. Cain and Abel(Darius Milhaud):

ΙV. Ο Σαρλ Μπωντλαίρ εμπνευσμένος από τη βιβλική ανθρωποκτονία θα εμπνευστεί το γεμάτο παραλληλισμούς και υπαινιγμούς στις φυλετικές συγκρούσεις, ποίημά του: "'Αβελ και Κάιν", το οποίο στα τέλη της δεκαετίας του '60 θα μελοποιήσει ο Λεό Φερέ.

Φυλή του Άβελ, τρώγε, πίνε και κοιμήσου
ο Θεός σ’ εσένα γλυκά χαμογελά!
Φυλή του Κάιν, μες στη λάσπη σου κυλήσου
και ψόφα μέσα στην κακομοιριά.
Φυλή του Άβελ, το θυμίαμά σου ευφραίνει
των Σεραφείμ τη μύτη εκεί ψηλά!
Φυλή του Κάιν, η αγωνία που σε βαραίνει,
θε να τελειώσει εδώ καμιά φορά;
Φυλή του Άβελ, κοίτα: τα σπαρτά σου εσένα,
τα ζώα σου, πάν’ όλα κατ’ ευχή.
Φυλή του Κάιν, στ’ άντερά σου, λυσσασμένα
η πείνα ουρλιάζει, ως γέρικο σκυλί.
Φυλή του Άβελ, ζέσταινε συ την κοιλιά σου
στο τζάκι σου το πατριαρχικό.
Φυλή του Κάιν, σαν τσακάλι στη σπηλιά σου,
τρεμούλιαζε απ’ το κρύο το φριχτό...[...]

Ο βιρτουόζος του βιολιού Rodolphe Kreutzer...

Τον γνωρίζουμε ως αποδέκτη της αφιέρωσης της "Σονάτας Νο.9 για Βιολί" του Μπετόβεν, που φέρει και το όνομά του, αν και ποτέ δεν έπαιξε το έργο, δηλώνοντας πως το έβρισκε ακατανόητο.

Πρόκειται για τη "Σονάτα Κρόυτσερ" και τον βιρτουόζο,  Rodolphe Kreutzer, στη μνήμη του οποίου γράφεται το σημερινό κείμενο.

Πέθανε στις 6 Ιανουαρίου 1831 στη Γενεύη και αναπαύεται στο κοιμητήριο του Pere Lachaise του Παρισιού.

Ο διάσημος στην εποχή του βιρτουόζος του βιολιού αρχικά διδάχτηκε μουσική από τον Γερμανό πατέρα του, που υπηρετούσε ως μουσικός στις Βερσαλλίες και στη συνέχεια από τον Στάμιτς.

Ένας καταπληκτικός και δεξιοτέχνης ερμηνευτής, ο Κρόυτσερ θαυμάστηκε από τη Μαρία Αντουανέτα, που έγινε άτυπα προστάτιδά του.

Ήταν γνωστός για τον τρόπο, που κρατούσε το δοξάρι, αλλά και τον υπέροχο και διαυγή ήχο των εκτελέσεών του.
Έπαιζε σε ένα βιολί Stradivarius, κατασκευής 1731, που σήμερα φέρει το όνομά του: "The Kreutzer violin", αμύθητης αξίας, που σε δημοπρασία η τιμή πώλησής του άγγιξε τα 10 εκατ. δολάρια!

Ο τάφος του Κρόυτσερ στο Παρίσι

Από τα πιο γνωστά έργα του είναι τα Καπρίτσια και οι Etudes για βιολί, που αποτελούν θεμελιώδεις παιδαγωγικές σπουδές για το όργανο, κυρίως εκείνες που στοχεύουν στην επέκταση του αριστερού χεριού στην ανοικτή θέση, χαρακτηριστικό που ενισχύει την ικανότητα εκτέλεσης και εκτιμήθηκε πολύ από το Μπετόβεν.

Έγραψε επίσης περί τις σαράντα όπερες, όμως ανάμεσα στα έργα του για βιολί, σπουδαία θέση κατέχουν και τα κονσέρτα του.

Η ταξινόμηση-επισήμανση των κονσέρτων για βιολί του Κρόυτσερ έγινε με αριθμούς, αλλά και γράμματα, κάτι που συχνά προκαλεί σύγχυση.
Έτσι, τα κοντσέρτα από το 1 έως το 12 αριθμώνται με τους αντίστοιχους αριθμούς (1-12), ενώ τα κοντσέρτα 13 έως 19 αναγνωρίζονται με τα γράμματα: A έως G.

Το  13ο Κοντσέρτο με το χαρακτηριστικό του γράμματος [Α] είναι γραμμένο σε Ρε μείζονα, διαπνέεται από βαθύ λυρισμό, προβάλλει την δεξιοτεχνική γραφή του σολιστικού οργάνου και ακολουθεί τον τριμερή τύπο (γρήγορο-αργό-γρήγορο), του κονσέρτου της κλασικής περιόδου:

1.Allegro 

2.Adagio 

3. Rondo

Το πρώτο μέρος ακολουθεί τη φόρμα σονάτας (έκθεση-ανάπτυξη-επανέκθεση) με τα δυο θέματα  να εισάγονται αρχικά από το σύνολο της ορχήστρας. Στη συνέχεια μεταφέρονται στο σολίστα, που τα παρουσιάζει με μετατροπία, ενώ η ορχήστρα συμμετέχει εναλλάξ σε έναν δεξιοτεχνικό διάλογο με το βιολί, που οδηγεί στην δεξιοτεχνική αυτοσχεδιαστικού χαρακτήρα, καντέντσα.

Το δεύτερο μέρος είναι αργό και μελωδικό, ένα adagio σε μορφή οπερατικής άριας με ιδιαίτερα λυρικό ύφος.

Το φινάλε, γρήγορο και επίσης δεξιοτεχνικό σε μορφή ρόντο με υπέροχες παρεμβάσεις από τον σολίστα, είναι μέρος απολύτως απολαυστικό και διασκεδαστικό.

Rodolphe Kreutzer: "Violin Concerto No.13 - Lettre A":

Παλαιότερο κείμενο για τον Rodolphe Kreutzer και την όπερά του "Ο θάνατος του Άβελ" μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Ροδόλφος Κρόυτσερ: δεξιοτέχνης στο βιολί και στη σύνθεση...

 

 Τον γνωρίζουμε ως αποδέκτη της αφιέρωσης της "Σονάτας Νο.9 για Βιολί" του Μπετόβεν, που φέρει και το όνομά του, αν και ποτέ δεν έπαιξε το έργο, δηλώνοντας πως το έβρισκε ακατανόητο.

Πρόκειται για τη "Σονάτα Κρόυτσερ" και τον γεννημένο σαν σήμερα, 15 Νοέμβρη 1766, Rodolphe Kreutzer.

250 χρόνια συμπληρώνονται φέτος από τη γέννηση του βιρτουόζου του βιολιού, που αρχικά διδάχτηκε μουσική από τον Γερμανό πατέρα του, που υπηρετούσε ως μουσικός στις Βερσαλλίες και στη συνέχεια από τον Στάμιτς.
Ένας καταπληκτικός και δεξιοτέχνης ερμηνευτής, ο Κρόυτσερ θαυμάστηκε από τη Μαρία Αντουανέτα, που έγινε άτυπα προστάτιδά του.

Ήταν γνωστός για τον τρόπο, που κρατούσε το δοξάρι, αλλά και τον υπέροχο και διαυγή ήχο των εκτελέσεών του.
Έπαιζε σε ένα βιολί Stradivarius, κατασκευής 1731, που σήμερα φέρει το όνομά του: "The Kreutzer violin", αμύθητης αξίας, που σε δημοπρασία η τιμή πώλησής του άγγιξε τα 10 εκατ. δολάρια!

Από τα πιο γνωστά έργα του είναι τα Καπρίτσια και οι Etudes για βιολί, που αποτελούν θεμελιώδεις παιδαγωγικές σπουδές για το όργανο, κυρίως εκείνες που στοχεύουν στην επέκταση του αριστερού χεριού στην ανοικτή θέση, χαρακτηριστικό που ενισχύει την ικανότητα εκτέλεσης και εκτιμήθηκε πολύ από το Μπετόβεν.


<<Rodolphe Kreutzer:"La mort d'Abel">>

Όμως ανάμεσα στα έργα του για βιολί, σπουδαία θέση κατέχουν και περί τις σαράντα όπερες του Κρόυτσερ. Μια από αυτές, "Ο θάνατος του Άβελ", (από πολλούς έχει χαρακτηριστεί είδος ανάμεσα σε όπερα και ορατόριο), που ασχολείται με τη γνωστή βιβλική ιστορία της αδελφοκτονίας του Άβελ από τον Κάιν.

"La mort d'Abel" François-Xavier

[Τα Βιβλικά θέματα στη γαλλική όπερα ήταν πολύ της μόδας από την εποχή, που πρωτοπαίχτηκε η "Δημιουργία" του Χάυντν στην Όπερα του Παρισιού το 1800. Η θεματική "ιερότητος" όπως συνηθίζεται να ονομάζουμε εν γένει εκείνη των έργων που βασίζονται σε μυθολογικά-βιβλικά θέματα με πυρήνα την επίδραση της θεϊκής  δύναμης στην ανθρώπινη ψυχή ήταν συνήθης τακτική των συνθετών στα χρόνια του Κρόυτσερ...Σποντίνι, Ωμπέρ, Λεσαίρ, Μεχούλ κ.α έχουν δώσει απείρου κάλλους λυρικοτραγωδίες, όπερες και ορατόρια].

"Ο θάνατος του Άβελ" εντυπωσίασε και τον νεαρό τότε Μπερλιόζ, τόσο που έγραψε μια εξαιρετικά ενθουσιώδη επιστολή προς τον Kreutzer, αποκαλώντας τον "ιδιοφυία":

"O genius! I succumb! I die! Tears choke me!"

Το έργο αυτό αποκαλύπτει τη μουσική φαντασία του Κρόυτσερ και την έντονη συναισθηματικότητά του .
Πολλοί το θεωρούν τέλειο πάντρεμα μεταξύ "Δημιουργίας" του Χάυντν και "Καταδίκης του Φάουστ" του Μπερλιόζ.

Θα ακούσουμε την υπέροχη Ουβερτούρα του.Το μουσικό της ξετύλιγμα συνοδεύει το άνοιγμα της σκηνής με την εμφάνιση του Αδάμ στην ανατολή του ηλίου, βασανισμένος από αγωνία και έντονη ανησυχία για τη σχέση των δυο γιων του, Κάιν και Άβελ...

Rodolphe Kreutzer - La mort d'Abel - Ouverture:

Νομίζω, φίλοι μου, θα συμφωνήσετε πως πρέπει να αναγνωρίσουμε πως ο Κρόυτσερ υπήρξε ένας πολυτάλαντος δημιουργός, πολυγραφότατος και με απαράμιλλη συνθετική ικανότητα σε κάθε είδος μουσικής,  κι όχι μόνο βιρτουόζος βιολιστής, όπως η πλειοψηφία, νομίζει...