Τέχνης εκφράσεις για το Εβραϊκό Πουρίμ και την Εσθήρ...

Μποτιτσέλι: "O Aσσουήρος επιλέγει την Εσθήρ για βασίλισσα"

Σήμερα η Εβραϊκή κοινότητα με χαρμόσυνες τελετές γιορτάζει το Πουρίμ, γιορτή, σε ανάμνηση της απελευθέρωσης των Εβραίων από τον ζυγό των Περσών, την ημέρα που επρόκειτο να εξοντωθούν "δια κλήρου"(Πουρίμ).

Mια νεαρή Εβραία είναι εκείνη που μεσολάβησε στον Πέρση βασιλιά, Ασσουήρο για να αποτρέψει τη σφαγή του λαού της. Ηταν η Εσθήρ, που το θάρρος της τιμάται μέχρι σήμερα στο Πουρίμ, όταν η ιστορία της διαβάζεται δυνατά στη Συναγωγή το απόγευμα της 14ης μέρας του εβραϊκού μήνα, Αδάρ, που φέτος πέφτει στις 16 Μαρτίου.

Η ΙΣΤΟΡΙΑ:

"Esther", Sir John Everett Millais

Ο Ασσουήρης της Περσίας παραγκώνισε τη βασίλισσα-σύζυγό του, Βάστι, επειδή δεν υπάκουσε σε κάποια εντολή του. Έτσι, οργάνωσε γιορτή προκειμένου να εμφανιστούν μπρος του οι γυναίκες του βασιλείου του και να επιλέξει τη νέα βασίλισσα. Ανάμεσα στις γυναίκες ήταν και η πανέμορφη Εβραία Εσθήρ, που καθώς ήταν ορφανή είχε μεγαλώσει με το θείο της, Μαρδοχαίο. Ο βασιλιάς θαμπώθηκε από τα κάλλη της νεαρής κοπέλας και την παντρεύτηκε.
Ο υπουργός του βασιλιά, Αμάν, μισούσε όλους τους Εβραίους και συνωμότησε ώστε να πάρει έγκριση από τον Ασσουήρο να θανατωθούν όλοι τους. Όταν ο Μαρδοχαίος αντιλήφθηκε του σκοπούς του έπεισε την Εσθήρ να μεσολαβήσει στον βασιλιά. Αυτό δεν ήταν τόσο απλό όσο ακούγεται. Η είσοδος στα προσωπικά διαμερίσματα το Ασσουήρου ακόμα και για τη βασίλισσα, απαγορευόταν. Έτσι, αφού πρώτα ζήτησε από τους Εβραίους να προσευχηθούν για τη σωτηρία τους, η γυναίκα φόρεσε τα ωραιότερα ενδύματά της, στολίστηκε με χρυσά κοσμήματα και μπήκε στην αίθουσα του θρόνου με τόλμη και θάρρος.

"Η Εσθήρ λιποθυμά ενώπιον του Ασσουήρου", Τιντορέτο

Όταν ο βασιλιάς την είδε έτσι εκθαμβωτική τής έγνεψε πως θα τη δεχτεί και κείνη -όπως αναφέρεται στη Βίβλο- ανακουφισμένη, λιποθύμησε.
Προσκάλεσε τον βασιλιά σε δείπνο, όπου του αποκάλυψε την εβραϊκή καταγωγή της και ζήτησε έλεος για τον λαό της. Να ανακαλέσει δηλαδή το διάταγμά του(Πουρίμ) που κατόπιν προτροπής του μοχθηρού Αμάν είχε ανακοινώσει εναντίον τους. Ο βασιλιάς κατάλαβε τη συνωμοσία του Αμάν κι έστειλε εκείνον στην αγχόνη, που είχε ετοιμαστεί για τους Εβραίους. O Aσσουήρος δίνει το δικαίωμα στου Εβραίους να υπερασπιστούν τη ζωή τους όποτε απειληθεί, κάτι που συμβαίνει την 13η ημέρα του μήνα Αδάρ, ημερομηνία που ο Αμάν είχε αποφασίσει την γενοκτονία τους. Είναι οι νικητές κι ευχαριστούν τον Θεό για την απελευθέρωσή τους...

"Η Εσθήρ ενώπιον του Ασσουήρου", Nicolas Poussin 

Τα γεγονότα, αναφέρονται στο βιβλίο της Παλαιάς Διαθήκης "Εσθήρ", καθώς η θρησκευτική παράδοση θέλει την εβραία βασίλισσα να ζήτησε από τους σοφούς να διαιωνίσουν το όνομά της καθιερώνοντας μια ετήσια γιορτή και διαβάζοντας το βιβλίο που περιγράφει την ιστορία της.

Η βασίλισσα Έσθηρ εμφανίζεται ως επιτομή της γυναικείας σεμνότητας, του θάρρους και της αυτοθυσίας.
Το πραγματικό όνομα της ήταν Hadassah, αλλά όταν έγινε βασίλισσα, ονομάστηκε Eσθήρ, που στα περσικά σημαίνει Αφροδίτη.

Το Βιβλίο τη Εσθήρ(σε μορφή κυλίνδρου)

Στην ΤΕΧΝΗ: 

Η Εσθήρ υπήρξε η έμπνευση πολλών καλλιτεχνών, εικαστικών, λογοτεχνών και μουσικών. 

Μεγάλοι ζωγράφοι, από τους Μποτιτσέλι, Τιντορέτο, Βερονέζε, Ρέμπραντ ως τους Ρούμπενς, Πουσέν, Σερ Τζων Έβερετ Μίλαι, Πομπέο Μπατόνι, και Νταλί... απεικονίζουν σκηνές από την ιστορία της Εσθήρ.

Επίσης, προς το τέλος της ζωής του που ο γάλλος δραματουργός, Ρακίνας στράφηκε σε Βιβλικά θέματα για να αντλήσει έμπνευση, γράφει ένα από τα αριστουργήματά του, που αναφέρεται στην Εσθήρ. Δομημένο στα πρότυπα της κλασικής τραγωδίας, ο γάλλος συγγραφέας παρουσιάζει ξεκάθαρα τη δράση, με την πλοκή να γεννιέται από τα πάθη των χαρακτήρων και την ένταση του συναισθήματος:

"Γνωρίζεις πόσα χρεωστώ σ'αυτόν τον Μαρδοχαίον

Ο θάνατος μ’ εστέρησε των φίλων μου γονέων

Αλλά αυτό την δυστυχή του αδερφού του όρη

ως ιδικήν του πάντοτε ηγάπα κι εθεώρει

Η τύχη της πατρίδας του τον κάμνει να τρομάζει

από την ερημίαν μου λοιπόν ευθύς με βγάζει

και της ελευθερίας της μ'αφήνει τη φροντίδα

προσέτι δε θρόνου λαμπρού με δίδει την ελπίδα

Εις τους κρυφίους του σκοπούς με τρόμον υποκύπτω

κι έρχομαι -πλην στους εδώ, οποία είμαι, κρύπτω.

[...]

Τέλος με παρουσίασαν εμπρός του Ασσουήρου

και μ' είδε ο απόγονος, ο αλαζών του Κύρου

[...]

Ώραν πολλήν ο βασιλεύς μ' εκοίταζεν ασμένως

με παρετήρει εν σιωπή κι εις την στιγμήν εκείνην

ο Κύριός μας έκαμε δια εμέ να κλίνει

Η εκλογή του  και αυτός ενήργ' εις την ψυχήν του

όταν με την ελκυστική και θελκτική φωνή του

"Έσο βασίλισσα εσύ", με είπεν και προσέτι

ευθύς λαμπρόν διάδημα στο μέτωπόν μου, θέτει..."

("Εσθήρ", τραγωδία Ρακίνα, μτφ. Δ. Βικέλα)

"Eβραίοι που γιορτάζουν το Πουρίμ"

ΜΟΥΣΙΚΕΣ ΕΜΠΝΕΥΣΕΙΣ:

1. Aπό τους μουσουργούς ο Αλεσάντρο Στραντέλα το 1677 έγραψε ένα ορατόριο με τίτλο: "Eσθήρ, η Ελευθερώτρια του Εβραϊκού λαού"

Ο Στραντέλα υπήρξε συνθέτης με πολυτάραχη ζωή που κατέληξε να δολοφονηθεί, για λόγους ερωτικής αντιζηλίας, ωστόσο αποτελεί ξεχωριστή φυσιογνωμία στην ιστορία της μουσικής. Συνθετικά, τοποθετείται στο μεταίχμιο πολλών στυλ και περιόδων. Βρίσκεται στο σταυροδρόμι μεταξύ όπερας και ιερού δράματος, και η μουσική του χαρακτηρίζεται από ζωντάνια, εκφραστικότητα και βαθιά ανθρωπιά.

Ο συνθέτης στο ορατόριο "Εσθήρ" για να αποτυπώσει τους χαρακτήρες με ακρίβεια αλλά και λεπτότητα, χρησιμοποιεί εξαιρετικές ηχητικές διακυμάνσεις δίνοντας τις φωτοσκιάσεις των συναισθημάτων, καθιστώντας τη δημιουργία του, έργο αντάξιο των "μεγάλων" τεχνών της περιόδου της Αντιμεταρρύθμισης. Το ορατόριο θαυμάστηκε τόσο, το ίδιο και ο συνθέτης του, που γι'αυτό τον αποκάλεσαν: "Καραβάτζιο της μουσικής".
Η "Εσθήρ" του Στραντέλα είναι γεμάτη εξαίσια και συνάμα έντονης μυστηριακής αίσθησης, μελωδικά μοτίβα.

Stradella: "Ester, Liberatrice del Popolo Hebreo":

2. To 1720 o Φρειδερίκος Χαίντελ συνέθεσε ένα ορατόριο με έμπνευση το βιβλικό θέμα και βασισμένο στην τραγωδία του Ρακίνα, για τον πάτρονά του, Δούκα James of Chandos.
Είναι το πρώτο βιβλικό ορατόριο του Σάξωνα και το πρώτο επίσης σε αγγλικό κείμενο.
Αν και πρωτόλεια Χαιντελική σύνθεση αποτελεί -ιδιαίτερα η εισαγωγή- μια από τις λαμπρότερες και ωραιότερες εισαγωγές του Χαίντελ. Για πολλές δεκαετίες υπήρξε το δημοφιλέστερο ορχηστρικό έργο στην Αγγλία και είχε καθιερωθεί να εκτελείται στην έναρξη της ετήσιας γιορτής του φιλανθρωπικού ιδρύματος απόρων κορασίδων στο Λονδίνο.

Το έργο βασίζεται σε παλιότερη μάσκα, που όμως ο συνθέτης αναθεώρησε στη συνέχεια, επειδή τότε με απόφαση του επισκόπου του Λονδίνου απαγορεύονταν να παρουσιάζονται επί σκηνής παραστάσεις με βιβλικά θέματα. Έτσι, ο Χαίντελ εκ των πραγμάτων προσάρμοσε μουσική και κείμενο σε συναυλιακή μορφή με αγγλικούς στίχους, γινόμενο έτσι το πρώτο αγγλικό ορατόριο, όπως προαναφέρθηκε.

Handel: "Esther, Overture":

Aκούμε και το λαμπρό τελικό χορωδιακό, "The Lord our enemy has slain- Ο Θεός αφάνισε του εχθρούς μας", με του Εβραίους να θριαμβολογούν και δοξάζουν τον Κύριο:

Τελικά, το Πουρίμ αποτελεί μια γιορτή αγαλλίασης, χαράς, κεφιού. Το Βιβλίο της Εσθήρ στη μορφή του κυλίνδρου διαβάζεται δυνατά στους παρευρισκόμενους με την παράδοση να απαιτεί θορυβώδες ξέσπασμα κάθε φορά που κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης προφέρεται το όνομα του μοχθηρού και εχθρού του Ιουδαϊσμού, Αμάν.

3. Mια κωμική όπερα σε δύο πράξεις και επηρεασμένος από την Εβραϊκή κληρονομιά του συνθέτει το 1925 ο Darius Milhaud, που πρωτοπαρουσιάστηκε στο Παρίσι με τίτλο: "Esther de Carpentras, Op. 89".
Το λιμπρέτο έγραψε ο παιδικός φίλος του συνθέτη, και μέλος της εβραϊκής κοινότητας, Armand Lunel.

Η υπόθεση διαδραματίζεται στην πόλη Kαρπαντρά της Προβηγγίας, όπου οι Εβραίοι ζητούν άδεια από τον νέο Επίσκοπο για να παρουσιάσουν το παραδοσιακό έργο της Εσθήρ κατά την εβραϊκή γιορτή του Πουρίμ. Ο Επίσκοπος δίνει την άδεια, αλλά σχεδιάζει να διακόψει την παράσταση ζητώντας από τους Εβραίους να απαρνηθούν την πίστη τους. Καθώς ο Επίσκοπος διακόπτει το δρώμενο, η υποδυόμενη την Εσθήρ εισέρχεται και συνεχίζει αγνοώντας την κατάσταση, απευθυνόμενη στον Επίσκοπο σαν να ήταν ο βασιλιάς Ασσουήρος. Συγκινημένος από την πίστη της, ο Επίσκοπος επιτρέπει στους Εβραίους να διατηρήσουν τη δική τους θρησκεία, προς ανακούφιση των ντόπιων, που αντλούν υλικό όφελος από την εβραϊκή κοινότητα.

Η μουσική της όπερας είναι πολύ μελωδική. Είναι γραμμένη κυρίως με τους παλιούς εκκλησιαστικούς τρόπους, ενώ σε μεγάλη έκταση χρησιμοποιείται πολυτονικότητα.

Ιδιαίτερο είναι το εικαστικό, που φιλοτέχνησε ο Σαλβαντόρ Νταλί το 1964 με τίτλο: "Ο Ασσουήρος ερωτεύεται την Εσθήρ".

S. Dali: "Assuerus Falls in Love with Esther"

Η έμπνευση προήλθε από το Βιβλίο της Εσθήρ 2:17:

"Η Εσθήρ σαγήνευσε το βασιλιά περισσότερο από κάθε άλλη γυναίκα, και προκάλεσε την εύνοια και τη συμπάθειά του περισσότερο απ' όλες τις άλλες παρθένες. Της έβαλε στο κεφάλι το βασιλικό διάδημα και την ανακήρυξε βασίλισσα".

Ο Νταλί αποτυπώνει το κεφάλι του βασιλιά, τη μεγαλύτερη έκταση του οποίου καταλαμβάνει η Εσθήρ. Όλες οι σκέψεις του περιστρέφονται γύρω από την πανέμορφη γυναίκα. Την βλέπει παντού, δεν μπορεί να σκεφτεί τίποτα άλλο, όπως κάθε ερωτευμένος.

Στην εικαστική σύνθεση ο Νταλί επηρεάστηκε βαθιά από τη θεωρία του Φρόιντ για το ασυνείδητο και την ονειρική απεικόνιση του σουρεαλισμού. Ο πίνακας εμφανίζεται ως ονειρική φαντασίωση, με την Εσθήρ "παγιδευμένη" ως σκέψη φωλιασμένη στο μυαλό του Ασσουήρου.O ζωγράφος στην ερμηνεία της ιστορίας της Εσθήρ επικεντρώθηκε στη δύναμη της ομορφιάς της με τη μορφή ονείρου.

Αντόνιο Κανόβα: Θρήνος για τον σφαγμένο Άβελ

Antonio Canova: "Θρήνος για τον σφαγμένο Αβελ"
(arts and culture)

Σ' ένα μικρό χωριό έξω απ΄το Τρεβίζο της Βόρειας Ιταλίας γεννήθηκε σαν σήμερα 1η μέρα του Νοέμβρη του 1757, ο εμβληματικός γλύπτης, Αντόνιο Κανόβα, ο σημαντικότερος εκπρόσωπος της νεοκλασικής γλυπτικής! 

 Portrait of Canova, Rudolph Suhrlandt

Στην εποχή του αποθεώθηκε κι η τέχνη του ονομάστηκε "υπέρτατη πρέσβειρα της ομορφιάς".
Στα χέρια του το μάρμαρο απέκτησε πνοή...Ξεχώρισε για τις ντελικάτες γυμνές ή ημίγυμνες φιγούρες των μαρμάρινων γλυπτών του, την απαλότητα και γλυκύτητα των γραμμών του.

Στα πιο γνωστά του έργα ανήκουν τα γλυπτικά του συμπλέγματα: "Ερως και ψυχή", "Οι τρεις χάριτες", όπως και το γλυπτό της Παυλίνα Μποργκέζε Βοναπάρτη ως "Αφροδίτη θριαμβεύτρια". 

Μια διαφορετική έκφραση δημιουργίας αναδύουν όμως τα έργα του από πηλό, ανάμεσα στα οποία ξεχωριστή θέση κατέχει ο "Θρήνος για τον σφαγμένο Άβελ".

Στο συγκεκριμένο σύμπλεγμα ο καλλιτέχνης σμιλεύει τον πρωτόπλαστο Αδάμ σκυμμένο πάνω από το άψυχο κορμί του γιου του, Άβελ και την συντετριμμένη μάνα Εύα να τον κρατά σφιχτά στην αγκαλιά της θρηνώντας σπαραχτικά.
Το έργο δεν ενθουσιάζει με την ομορφιά και την αρμονία του, καθώς δίνει την εντύπωση ημιτελούς δημιουργίας.  Φαντάζει τραχύ και άξεστο. Όμως στην πραγματικότητα, το έργο είναι ολοκληρωμένο. Ο ιδιοφυής καλλιτέχνης υπαινίσσεται την τραγικότητα της στιγμής μέσα από τη φαινομενική του ατέλεια κι έτσι απορρίπτει το λεπτό, λείο φινίρισμα. Για χάρη της έκφρασης της αλήθειας των συναισθημάτων ακυρώνει κι απορρίπτει κάθε είδους κομψότητα και καλλιτεχνική φινέτσα.

Ι. Από τα μουσικά έργα που μάς έρχονται αμέσως στο νου αν θελήσουμε να συνδυάσουμε το παραπάνω αριστούργημα του Αντόνιο Κανόβα είναι η όπερα του Rodolphe Kreutzer:"La mort d'Abel", (από πολλούς έχει χαρακτηριστεί είδος ανάμεσα σε όπερα και ορατόριο), που ασχολείται με τη γνωστή βιβλική ιστορία της αδελφοκτονίας του Άβελ από τον Κάιν.

Ο δημιουργός της, Κρόυτσερ μάς είναι γνωστός ως ο αποδέκτης της αφιέρωσης της "Σονάτας Νο.9 για Βιολί" του Μπετόβεν, που φέρει και το όνομά του: "Σονάτα Κρόυτσερ".
Όμως ο Κρόυτσερ εκτός από βιρτουόζος βιολιστής, υπήρξε και ταλαντούχος συνθέτης. 
Η σύνθεσή του: "Ο θάνατος του Άβελ" εντυπωσίασε τον νεαρό τότε Εκτόρ Μπερλιόζ τόσο, που τού έγραψε μια εξαιρετικά ενθουσιώδη επιστολή, αποκαλώντας τον "ιδιοφυία": "O genius! I succumb! I die! Tears choke me!"

Η λυρική τραγωδία, που στήνεται στα πρότυπα των μελοδραμάτων του Γκλουκ, αποκαλύπτει τη μουσική φαντασία του Κρόυτσερ και την έντονη συναισθηματικότητά του. Πολλοί το θεωρούν τέλειο πάντρεμα μεταξύ "Δημιουργίας" του Χάυντν και "Καταδίκης του Φάουστ" του Μπερλιόζ. Έχει τα χαρακτηριστικά μιας μνημειώδους σύνθεσης, ανάλογης με την τραχιά -πλην μεγαλειώδη- δημιουργία του τιμώμενου σήμερα ιταλού γλύπτη, Αντόνιο Κανόβα.

Στη Β' Πράξη της όπερας εμφανίζονται τα δυο αδέρφια, Κάιν και Άβελ που προσφέρουν θυσία στο Θεό. Ο Κάιν απογοητεύεται γιατί η προσφορά του αδερφού του γίνεται αποδεκτή, ενώ η δική του απορρίπτεται. Εξαγριωμένος και σε απόγνωση αφήνεται στη λύτρωση του ύπνου. 
Ο Σατανάς φέρνει στον κοιμισμένο Κάιν ένα όνειρο για το μέλλον στο οποίο τα παιδιά του Άβελ θα είναι ευτυχισμένα και του Κάιν θα υποφέρουν κι αφήνει δίπλα στο προσκέφαλό του ένα σιδερένιο ρόπαλο σφυρηλατημένο στην Κόλαση. Ο Κάιν ξυπνά. Είναι βαθιά οργισμένος. Παλεύει με τα αντικρουόμενα συναισθήματά του. Μες στη σφοδρή καταιγίδα που ξεσπά, ο Κάιν χτυπά με το ρόπαλο τον Άβελ. Ο μικρός αδερφός του πέφτει νεκρός. Εκείνη τη στιγμή καταφθάνουν οι δυο γονείς και συνειδητοποιούν πως ο αθώος γιος τους είναι ο πρώτος νεκρός στην ιστορία του κόσμου. 

Rodolphe Kreutzer - La mort d'Abel:

ΙΙ. Έναν αιώνα νωρίτερα από τον Κρόυτσερ, ο Αλεσάντρο Σκαρλάτι θα δώσει πάνω στο βιβλικό θέμα ένα ξεχωριστό ορατόριο με τίτλο: "Il primo omicidio-Η πρώτη ανθρωποκτονία" για έξι σολίστ  και ορχήστρα, ανώνυμου λιμπετίστα.

Ακούμε την σπαρακτική άρια του Αδάμ: "Piango la prole esangue - Κλαίω για τον άψυχο απόγονό μου":

ΙΙΙ. Σε κεφάλαια από το Βιβλίο της Γένεσης της Παλαιάς Διαθήκης στηρίχτηκε η "Genesis Suite", για αφηγητή, χορωδία και ορχήστρα, ιδέα του Nathaniel Shilkret.

Πρόκειται για συλλογικό έργο η μουσική του οποίου ανατέθηκε σε επτά συνθέτες, ανάμεσα τους οι Σαίνμπεργκ και Στραβίνσκι. Το μέρος που αναφέρεται στο επεισόδιο της ανθρωποκτονίας με τα λόγια από το τέταρτο κεφάλαιο της Γένεσης ανέλαβε να μελοποιήσει ο Νταριούς Μιγιώ.

"Ο Αδάμ γνώρισε τη γυναίκα του Εύα· κι εκείνη συνέλαβε, και γέννησε τον Κάιν· και είπε: Απέκτησα άνθρωπον με τη βοήθεια του Κυρίου.

Κι επιπλέον γέννησε τον αδελφό του τον Άβελ. Και ο Άβελ ήταν βοσκός προβάτων, ενώ ο Κάιν ήταν γεωργός.
Και ύστερα από ημέρες ο Κάιν πρόσφερε από τους καρπούς της γης προσφορά στον Κύριο.

Και ο Άβελ πρόσφερε κι αυτός από τα πρωτότοκα των προβάτων του, και από το πάχος τους. Και ο Κύριος κοίταξε με ευμένεια επάνω στον Άβελ, κι επάνω στην προσφορά του·

επάνω στον Κάιν, όμως, κι επάνω στην προσφορά του δεν κοίταξε. Και ο Κάιν αγανάκτησε πάρα πολύ, και κατσούφιασε το πρόσωπό του.

[...]

Και ο Κάιν είπε στον Άβελ τον αδελφό του: Πάμε στην πεδιάδα· κι ενώ ήσαν στην πεδιάδα, αφού ο Κάιν σηκώθηκε ενάντια στον αδελφό του, τον φόνευσε.

Και ο Κύριος είπε στον Κάιν: Πού είναι ο Άβελ, ο αδελφός σου; Κι εκείνος είπε: Δεν ξέρω· μήπως φύλακας του αδελφού μου είμαι εγώ;

Και ο Θεός είπε: Τι έκανες; Η φωνή του αίματος του αδελφού σου βοά σε μένα από τη γη..."

(Γένεσις, 4)

Genesis Suite: IV. Cain and Abel(Darius Milhaud):

ΙV. Ο Σαρλ Μπωντλαίρ εμπνευσμένος από τη βιβλική ανθρωποκτονία θα εμπνευστεί το γεμάτο παραλληλισμούς και υπαινιγμούς στις φυλετικές συγκρούσεις, ποίημά του: "'Αβελ και Κάιν", το οποίο στα τέλη της δεκαετίας του '60 θα μελοποιήσει ο Λεό Φερέ.

Φυλή του Άβελ, τρώγε, πίνε και κοιμήσου
ο Θεός σ’ εσένα γλυκά χαμογελά!
Φυλή του Κάιν, μες στη λάσπη σου κυλήσου
και ψόφα μέσα στην κακομοιριά.
Φυλή του Άβελ, το θυμίαμά σου ευφραίνει
των Σεραφείμ τη μύτη εκεί ψηλά!
Φυλή του Κάιν, η αγωνία που σε βαραίνει,
θε να τελειώσει εδώ καμιά φορά;
Φυλή του Άβελ, κοίτα: τα σπαρτά σου εσένα,
τα ζώα σου, πάν’ όλα κατ’ ευχή.
Φυλή του Κάιν, στ’ άντερά σου, λυσσασμένα
η πείνα ουρλιάζει, ως γέρικο σκυλί.
Φυλή του Άβελ, ζέσταινε συ την κοιλιά σου
στο τζάκι σου το πατριαρχικό.
Φυλή του Κάιν, σαν τσακάλι στη σπηλιά σου,
τρεμούλιαζε απ’ το κρύο το φριχτό...[...]

Darius Milhaud, Leonard Bernstein και η τζαζ στην κλασική...

 

(στη μνήμη του Νταριούς Μιγιώ της "Ομάδας των Έξι", 
που έφυγε σαν σήμερα, 22 Ιουνίου 1974 στη Γενεύη)

(από: images-amazon)

Η τζαζ σε σχέση με την κλασική είναι ένα θέμα που απασχόλησε τον Λέοναρντ Μπερνστάιν  σε όλη του τη ζωή, τόσο που το 1959 παρουσίασε μια σειρά μορφωτικών τηλεοπτικών εκπομπών με θέμα "Η τζαζ στη σοβαρή μουσική", όπου υποστήριζε ότι "οι δυο μουσικές μορφές, όσο κι αν θεωρούνται ξένες μεταξύ τους, ωστόσο μπορούν να πλησιάσουν η μία την άλλη". 

Καθώς η συμφωνική μουσική της Ευρώπης είχε φτάσει σε σημείο κορεσμού, αρχές του 20ου αι. οι συνθέτες αναζητούν το εξωευρωπαϊκό, το εξωτικό και άγνωστο, το πρωτόγονο κι έτσι στρέφονται προς την Ανατολή, την Αφρική και αλλού. Οι δημιουργοί του Παρισιού έψαχναν το αντίδοτο στο Βαγκνερισμό της εποχής...

Ο Μπερνστάιν από αυτή την εποχή των αρχών του 20ου αι.  ξεχωρίζει ως "αριστούργημα" την "Création du monde-Δημιουργία του κόσμου" του Νταριούς Μιγιώ, που δεν "φλερτάρει" απλά, αλλά μουσικά δένεται βαθιά με τη τζαζ("Bernstein, τζαζ και κλασική", Σάκη Παπαδημητρίου, εκδ.University studio Press, σελ.26-27).

Το "Création du monde"  είναι  μπαλέτο (σύνθεση 1923) σε  λιμπρέτο που περιγράφει τη δημιουργία του κόσμου με βάση την αφρικανική μυθολογία. Ο λιμπρετίστας στηρίχτηκε σε στοιχεία από την "Νεγρική Ανθολογία" του 1919, μια συλλογή ιστοριών από μνήμες των ιεραποστόλων  και άλλων ταξιδιωτών στην Αφρικανική ήπειρο.
Έκανε πρεμιέρα στις 25 Οκτωβρίου 1923 στο Theatre des Champs-Elysees στο Παρίσι.

Όπως αναφέρει και ο Μπερνστάιν, ο Μιγιώ είχε ενθουσιαστεί όταν σε ένα ταξίδι του στις ΗΠΑ, άκουσε τζαζ στους δρόμους και κλαμπς του Χάρλεμ.
Σαν συνθέτης ήταν ανοιχτός σε οποιαδήποτε μουσική φόρμα και ζώντας στο Παρίσι των πρώτων δεκαετιών του 20ου αι. απολάμβανε την τάση του εξωτισμού που επικρατούσε εκείνη την περίοδο.
Συγκεκριμένα, είχε εντυπωσιαστεί από τα εμπνευσμένα από αφρικανικές μάσκες εικαστικά του Πικάσο, αλλά και από την αφροαμερικανή χορεύτρια, Ζοζεφίν Μπέικερ που στη διάρκεια τουρνέ της στην Ευρώπη ξετρέλανε τους Παριζιάνους με τη χορευτική της τέχνη πάνω στους τζαζ κι εν γένει αφροαμερικάνικους ρυθμούς.
Ήταν ο μαύρος θρύλος των βαριετέ, προκλητική με τον τολμηρό ηδυπαθή χορό της και το μοναδικό της στυλ.

Συγκεκριμένα, το Champs-Élysées είχε ζητήσει από τον ιμπρεσάριο ένα αμερικάνικο μπαλέτο. Εκείνος ταξίδεψε στο Χάρλεμ και επέστρεψε με ένα συγκρότημα 25 μαύρων μουσικών, τραγουδιστών και χορευτών, ανάμεσά τους και η μαύρη καλλονή, Ζοζεφίν.
Η παράστασή τους ονομάστηκε: "La Revue Nègre". Στο κοινό της πρεμιέρας ήταν οι Ζαν Κοκτώ, Μωρίς Ραβέλ και Νταριούς Μιγιώ.

Τότε ήταν που ο Μιγιώ  εκστασιασμένος από τα νέα ακούσματα αποφάσισε να ταξιδέψει στην Αμερική και να γνωρίσει από κοντά τη τζαζ αισθητική και ιδιώματα.

Τα κοστούμια του μπαλέτου, όπως και τα σκηνικά ήταν του κυβιστή και προδρόμου της ποπ αρτ, Φερνάρ Λεζέ και αποτελούν πάντρεμα της πρωτόγονης αφρικανικής απεικόνισης  με βιομηχανικές εικόνες και τη μηχανική κίνηση.

Χαρακτηριστική είναι η δυσκολία την οποία αντιμετώπισαν οι χορευτές στην κίνηση, φορώντας τα, καθώς τα κοστούμια ήταν βαριά και  άκαμπτα ώστε να επιτρέπουν  ελευθερία κινήσεων.

(Σχέδια του Φ. Λεζέ, από: dancetabs)

Το μπαλέτο του Μιγιώ ξεκινά με μια ουβερτούρα κι ακολουθούν -χωρίς διακοπή- άλλα πέντε μέρη:

"Ουβερτούρα"

"Το χάος πριν τη δημιουργία"

"Δημιουργία χλωρίδας και  πανίδας"

"Δημιουργία άνδρα και  γυναίκας"

"Επιθυμία"

"Άνοιξη ή Ημέρα Ανάπαυσης"

Ο Μιγιώ έγραψε τη σύνθεση για μικρή ορχήστρα στην οποία κυριαρχούν τα ξύλινα και χάλκινα πνευστά, με το "jazzy" σαξόφωνο να έχει ρόλο πρωταγωνιστικό.
Με πυρήνα την αισθητική της Ομάδας των Έξι -άρα αντιδρώντας στις υπερβολές των μεταρομαντικών συνθετών- ακολούθησε την απλότητα και την χάρη της μουσικής κίνησης και ιδέας, προσαρμοσμένα στις ιδιαιτερότητες της εποχής και τα εξωευρωπαϊκά ερεθίσματα.
Η σύνθεση διακρίνεται για το "πολυτονικό" της στυλ και τη σύμπραξη διαφορετικών αρμονιών και ηχητικών πυκνοτήτων.

Darius Milhaud: "La Creation du Monde-Overture" - Leonard Bernstein

Darius Milhaud: "La Creation du Monde(ολοκληρωμένο):

Dave Brubeck...Bουτιά στη τζαζ και όχι μόνο...

 

Έφυγε από καρδιακή προσβολή μία ημέρα πριν συμπληρώσει τα 92 του χρόνια...Ήταν σαν σήμερα 5 Δεκέμβρη 2012...
Αναφέρομαι στον Dave Brubeck, έναν πρωτοπόρο μουσικό, από τους επιφανέστερους λευκούς τζαζίστες, που οι ειδικοί κατατάσσουν στο "Third Stream", ιδίωμα της τζαζ που συσχετίζει τη τζαζ με την κλασική μουσική.

Όταν οι καθηγητές του στο Πανεπιστήμιο ανακάλυψαν πως δεν γνώριζε τις νότες, ήθελαν να τον αποβάλλουν από το τμήμα.
Εκείνος τους είπε: "Μα, δεν θέλω να διαβάζω μουσική, αλλά να παίζω!!!" Έκατσε στο πιάνο αρχίζοντας τους αυτοσχεδιασμούς...
Οι δάσκαλοι τον δέχτηκαν με τον όρο να μην ασχοληθεί ποτέ με τη μουσική διδασκαλία...

Ποιος δεν γνωρίζει το περίφημο "Take five"; Την ασυνήθιστη μελωδία του Ντέσμοντ, που στήριξε ρυθμικά  ο Μπρούμπεκ. Η έμπνευση ήρθε όταν ταξιδεύοντας στην Τουρκία άκουσε  μουσικούς του δρόμου που εκτελούσαν μελωδίες σε σπάνιους ρυθμούς 9/8... Αργότερα ο δημιουργός πειραματιζόμενος έγραψε τη μελωδία όχι πάνω στο γνωστό τετραμερές μέτρο της τζαζ, αλλά σε 5 μέρη, αναζητώντας ένα πιο "εξωτικό" στυλ...
Από το ρυθμό των 5/4 το κομμάτι πήρε και το όνομά του: "Take Five":

Όταν κάποτε δε, ταξίδεψε στα βάθη της Τουρκίας εντυπωσιάστηκε από έναν αυτοσχεδιασμό κάποιων πλανόδιων μουσικών πάνω σε ρυθμό ακσάκ. Με βάση αυτόν έπλασε ένα ρυθμικό σχήμα που συνδύαζε τα 9/8 με το ρόντο και μπλουζ κι έδωσε το υπέροχο: "Blue Rondo á la Turk":

Ομως, ο Μπρούμπεκ μελέτησε και πολύ κλασική, ιδιαίτερα τους ρομαντικούς. Μάλιστα, στοιχεία του Σοπέν ενσωμάτωσε στις μελωδίες του. Όταν βρέθηκε στην Πολωνία, και εκστασιασμένος από το χώρο του Μουσείου για το Σοπέν, γεμάτος δέος που αντίκρυσε  το πιάνο του και εκμαγείo της παλάμης  του  εμπνεύστηκε μια σύνθεση σε "Σοπενίστικο" στυλ που τής έδωσε τον τίτλο: "Dzieukje", που στα πολωνικά θα πει "ευχαριστω":
Στο "Ευχαριστώ", ο Brubeck επιλέγει τις πιο σκούρες διαθέσεις του για να πλάσει το μουσικό πορτρέτο του πολωνού δημιουργού και να αποτίσει φόρο τιμής...

DAVE BRUBECK: "Dzieukje-Tribute to Chopin":

Ανάμεσα στους καθηγητές του Μπρούμπεκ ήταν και ο Νταριούς Μιγιό. Μαζί του σπούδασε σύνθεση. Ήταν εκείνος που τον προέτρεψε να αφήσει την κλασική και να ασχοληθεί με την τζαζ.
Το 1948 ο Μιγιό αφιέρωσε στον αγαπημένο του μαθητή τη σύνθεσή του "Kentuckiana".
Πάνω σε χαλαρή δομή διαμορφώνεται η ελκυστική μελωδία που τη χαρακτηρίζει έντονος  ενθουσιασμός και ζωντανό χρώμα, καθώς μιμείται λαϊκούς σκοπούς της περιοχής του Κεντάκυ, στα βουνά του οποίου ο Μπρούμπεκ πέρασε τα παιδικά του χρόνια.
Μην ξεχνάμε πως ο πατέρας του ήταν κτηνοτρόφος βοοειδών, επάγγελμα που και κείνος είχε κατά νου να ακολουθήσει. Όμως η μητέρα του που γνώριζε πιάνο διέκρινε το μουσικό του ταλέντο, ιδιαίτερα στον αυτοσχεδιασμό και τον κατηύθυνε προς εκεί...

Darius Milhaud: Kentuckiana op.287b:

Με τη σειρά του, ο Μπρούμπεκ ανταποδίδει με τον "Δούκα"...Μια μελωδία μυστικισμού, γεμάτη αίνιγμα και στοχαστική διάθεση, στην οποία ο τζαζιστας συνθέτης χρησιμοποιεί και τις 12 νότες της οκτάβας και αφιέρωσε στον δάσκαλό του Μιγιώ, αλλά και στον συνάδελφό του, Duke Ellington...

Dave Brubeck: "The Duke"

To ταξίδι μιας "Divina" με τη Γαλάζια αμαξοστοιχία

Άγαλμα της Suzanne Lenglen, τουρνουά Roland Garros

Ο τίτλος της "Divina" κατευθύνει το νου κάθε φιλόμουσου στη συμπατριώτισσά μας, Μαρία Κάλλας!

Θεές όμως απ'ότι φαίνεται δεν έχουν μόνο ο Όλυμπος κι οι καλές  τέχνες, μα και ο αθλητισμός!

Ο λόγος σήμερα, φίλοι μου για  τη "Divina" της αντισφαίρισης!

Μια θαυμαστή προσωπικότητα του αθλητισμού, που γεννήθηκε σαν σήμερα 24 Μαΐου 1899, τη χαρισματική Σουζάν Λενγκλέν, που κυριάρχησε στο τένις γυναικών στις αρχές του 20ου αι. γι'αυτό και ο γαλλικός Τύπος τη χαρακτήρισε: "Θεά"!

Με δάσκαλό της τον πατέρα της και συμπαίκτες της πάντα άνδρες, καλλιέργησε το "επιθετικό στυλ" με εκρηκτικά χτυπήματα σε συνδυασμό με την  τέλεια ισορροπία ελέγχου και δύναμης.
Αποφασιστικός χαρακτήρας, η Σουζάν έδειχνε από μικρή το πείσμα και την ανεξάντλητη επιθυμία της  σε κάθε αγώνα για νίκη!
Αυτή μάλλον η θέλησή της ήταν που την βοήθησε να ξεχωρίσει στο Γουίμπλετον και  κατά τη διάρκεια της καριέρας της να χάσει μόνο ένα παιχνίδι!

Ευγενές το άθλημά της, δεν θα ήταν δυνατόν, αφού ο ουρανίσκος της αρεσκόταν στις θεικές  γεύσεις, να μην έχει αδυναμία σε ευγενή  αποστάγματα.
Χαρακτηριστικότατη η κίνησή της κατά τη διάρκεια ενός δύσκολου σετ να πίνει γουλιές απ'το αγαπημένο της μπράντυ!

Εκτός όμως από "Divina" της αντισφαίρισης, η Σουζάν ήταν και μια "Μούσα της Μόδας"!

Η παίκτρια με τις χαριτωμένες, επιδεικτικές κινήσεις της ξεσήκωνε τους θεατές και με την αμφίεσή της!
Θα λέγαμε πως οι στυλιστικές της επιλογές έφεραν την αίγλη και τον αρχοντικό αέρα της Γαλλικής Ριβιέρας  στο τερέν!

Μακριά από το ενδυματολογικό ύφος της συντηρητικής Γαλλίας της εποχής της υιοθέτησε μια φινετσάτη αμφίεση φορώντας μίντι φούστα από αέρινο ύφασμα...
Φίνο, μεταξωτό αμάνικο μπλουζάκι με  ντεκολτέ (η απουσία μανικιών τόνιζε τη γλυκιά απρέπεια)...
Κάλτσες ως το γόνατο στερεωμένες με καλτσοδέτες, αξεσουάρ όχι μόνο χρηστικό μα και άκρως αισθησιακό ...
Τα μαλλιά κοντοκουρεμένα, κρατούσαν σταθερά οι πολύχρωμες φαρδιές κορδέλες σε στυλ σημερινής μπαντάνας.

Σκέφτομαι πως  με τον τρόπο της εναντιώνεται στην παλιομοδίτικη παράδοση, που ήθελε το dress code των αθλητών του τένις, πειθαρχημένο και σοβαρό.
Μια επαναστάτρια  ελίτ προδιαγραφών!

Η είσοδός της στο γήπεδο γινόταν με μια  κομψή μινκ, που όλοι ανυπομονούσαν να αφαιρέσει για να θαυμάσουν το καλογυμνασμένο κορμί της και το καλαίσθητο λουκ της!

Οι κινήσεις της κοφτές και επιθετικές δεν περιόριζαν τη θηλυκότητά της.
Παρότι εκτινασσόταν ψηλά στον αέρα προκειμένου να αποκρούσει επιτυχώς στο σερβίς της αντιπάλου, αδιαφορούσε αν έμενε ακάλυπτο, κι έτσι σκανδάλιζε, μέρος του γυμνού μηρού της!

Οι κινήσεις της καίριες, σχεδόν δολοφονικές, με άψογη τεχνική αλλά και χάρη!

Τη φαντάζομαι σαν πρίμα μπαλαρίνα  του Ρολάν Γκαρός ή του Γουίμπλεντον να εμφανίζεται στη σκηνή - τερέν και να σαγηνεύει με τις κινησιολογικές εκδοχές της!

Εξάλλου, λάτρευε το χορό κι ενθουσιαζόταν με το τάνγκο και το φοξ-τροτ, που εκτός από απόλαυση τα είχε ως βασική εξάσκηση για να διατηρεί τη φυσική της  κατάσταση.

Αυτή η αγάπη της για το χορό μαζί με τα χαριτωμένα ακροβατικά της στο τερέν είναι που έδωσαν έμπνευση στον Ντιάγκιλεφ και τα Ρώσικα μπαλέτα στην παραγωγή του: "Le Train Bleu".

Πικάσο, η αυλαία για το μπαλέτο

Ένα μπαλέτο σε σενάριο του Ζαν Κοκτώ και μουσική του  Νταριούς Μιγιώ, σε χορογραφίες  της ταλαντούχου ρωσίδας Νιζίνσκα Μπρονισλάβα, (αδερφής του Βασλάφ Νιζίνσκι), που ερμήνευσε και το ρόλο της διάσημης τενίστριας του μπαλέτου πλασμένο στα πρότυπα της κομψής "μαντμαζέλ Λενγκλέν".


Τα κοστούμια της παράστασης έκανε η Κοκό Σανέλ και την αυλαία κοσμούσε το έργο του Πικάσσο: "Δυο γυναίκες στην παραλία".



Ο τίτλος "Le Train Bleu" του μπαλέτου δόθηκε από την ομώνυμη πολυτελή αμαξοστοιχία της εποχής, που μετέφερε μεγιστάνες από το Καλαί στα θέρετρα της Μεσογείου, Μασσαλία, Κάννες, Νίκαια, Μόντε Κάρλο.

To μονόπρακτο μπαλέτο έχει αθλητικό θέμα με  κολυμβητές, αρσιβαρίστες, τενίστες να φλερτάρουν με πλέιμπόις, να διασκεδάζουν και να χαίρονται το Μεσογειακό ήλιο και τη θάλασσα.

Ο συνθέτης Μιγιώ κινείται σε ανάλαφρο μουσικό ύφος, όπως απαιτεί το σενάριο του Κοκτώ, με γεύσεις από γαλλική οπερέτα.
Παρότι το έργο δέχτηκε επίθεση από τους  συντηρητικούς κριτικούς της εποχής για επιπολαιότητα και έλλειψη σοβαρότητας, το κοινό το αγκάλιασε για το γεμάτο ευθυμία θέμα του!
Η μουσική του Μιγιώ προκάλεσε σκάνδαλο  με τον πρωτοποριακό χαρακτήρα της, παρότι στηρίζεται σε κλασικά ιδεώδη με την απλότητα και την χάρη της μουσικής ιδέας προσαρμοσμένη όμως στις ιδιαιτερότητες της εποχής.
Οι μελωδικές πινελιές της καθιστούν μέχρι σήμερα τη σύνθεση ελκυστική για όσους αναζητούν στη μουσική, την ευδαιμονία και ευχαρίστηση!

Από το μπαλέτο, θα παρακολουθήσουμε το μέρος-έμπνευση από την χαρισματική τενίστρια, Σουζάν Λενγκλέν:

Ballet: "Le Train Bleu", Mουσική: Darius Milhaud 

Για όσους δεν ενθουσιάζεστε με τη μπαλετική μουσική η ανεξάρτητη, δυναμική  κι απελευθερωμένη τενίστρια Λενγκλέν ενέπνευσε κι ένα όμορφο, μελωδικό τραγούδι στον γάλλο Saint-Granier με τίτλο το όνομά της: "Oh Suzanne!"

Saint-Granier : "Oh ! Suzanne" (En hommage à la "divine" Suzanne Lenglen)