"Daniel Barenboim: η γνωριμία μου με τον Pierre Boulez"

 

Φωτο από:  theguardian

Ήταν Απρίλης ή Μάης του '63 και είχα αποφασίσει πια πως θα πάω στη Γερμανία να παίξω με την Φιλαρμονική του Βερολίνου, όπως μού είχε προτείνει ο Φουρτβένγκλερ πριν χρόνια και οι γονείς μου είχαν αρνηθεί.Όμως όλα τα προγράμματα για την επόμενη σεζόν ήταν συμπληρωμένα. Υπήρχε μόνο ένα, στο οποίο δεν είχε εξαγγελθεί ακόμη ο σολίστας, ενταγμένο σε μια σειρά μουσικής του 20ου αι.
Ενας νεαρός γάλλος συνθέτης που τελευταία διηύθυνε κιόλας, ονόματι Πιερ Μπουλέζ, θα διηύθυνε το 1ο Κονσέρτο για πιάνο του Μπάρτοκ.

-Μα, δεν εχω ακούσει ποτέ αυτό το κονσέρτο, τούς είπα...
-Αν θέλετε να παίξετε με τη Φιλαρμονική, μόνο αυτό υπάρχει, απάντησαν.

Βρήκα το έργο, το μελέτησα και πρέπει να πω πως το ΕΡΩΤΕΥΤΗΚΑ!!, παρόλο που μου φάνηκε -όπως και συνεχίζει να μού φαίνεται- διαβολεμένα δύσκολο!

Πρέπει να παραδεχτώ πως δεν είχα ακούσει το όνομα του Μπουλέζ νωρίτερα, κάτι που δεν αποτελεί ψόγο γι'αυτόν, αλλά για τη δική μου άγνοια.
Η συναυλία ήταν μια αξέχαστη εμπειρία!...

Αυτή ήταν η αρχή μιας πολύ στενής συνεργασίας , αλλά και μιας πολύ στενής  και σημαντικής για μένα προσωπικής και καλλιτεχνικής  φιλίας με τον Μπουλέζ που διαρκεί πάνω από σαράντα χρόνια...
Μια φιλία που ξεκίνησε με το δύσκολο κονσέρτο για πιάνο του Μπέλα Μπάρτοκ..."

(Ντάνιελ Μπαρενμπόιμ, από μαρτυρίες του καταγεγραμμένες στο βιβλίο του: "Η μουσική κινεί το χρόνο", σελ. 145-146-147, δοσμένες με δικό μου, ελεύθερο τρόπο)


Nα θυμίσουμε πως κατά δήλωση του ίδιου του Μπάρτοκ  το 1ο κονσέρτο το συνέθεσε σε μια εποχή όπου μουσικά είχε μεταστραφεί στον Μπαχ, συνδυαστικά με επιρροές από το κοντσέρτο για πιάνο του Στραβίνσκι. Λιτή μελωδική γραμμή, συνεκτική φόρμα με εμφανή τα στοιχεία εξπρεσιονισμού.

Η ερμηνεία του Πρώτου Κοντσέρτου του Μπάρτοκ με τον Πιερ Μπουλέζ ήταν μια αξέχαστη εμπειρία για τον Μπαρενμπόιμ, που τον γοήτευσε απόλυτα η μουσική προσωπικότητα του μαέστρου, αλλά και η δυσκολία της σύνθεσης. Γι' αυτό δεν είχε εκτελεστεί τόσα χρόνια από το 1926. Δεν ήταν κομμάτι ρεπερτορίου. Κανείς άλλος, πλην του "ημίθεου" ουγγροελβετού, Geza Anda, δεν το είχε αποτολμήσει.

Bartok: "Piano concerto N.1, Mov.I" / Barenboim-Boulez:

Ακούμε το Κονσέρτο ολοκληρωμένο από τον εκπληκτικό Γκέζα Άντα, στον οποίον αναφέρεται και ο Μπαρενμπόιμ. Έναν πιανίστα εκπληκτικής τεχνικής και ανυπέρβλητης εκφραστικότητας, που ο Φουρτβαίνγκλερ αποκάλεσε "τροβαδούρο του πιάνου" και ερμηνευτικά διέπρεψε σε Μότσαρτ, Μπετόβεν, Σοπέν, αλλά και Μπραμς ή Μπάρτοκ, που όμως χάθηκε πρόωρα...

Géza Anda: Bartók - Piano Concerto No. 1:

Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή τα σημερινά γενέθλια του μεγάλου πιανίστα, μαέστρου, συγγραφέα και ειρηνιστή Ντάνιελ Μπαρενμπόιμ(15 Noέμβρη 1942).

Σχετικά άρθρα μπορείτε να διαβάσετε εδώ, εδώ και εδώ.

Pierre Boulez: "Cummings είναι ο ποιητής"...

Selfportrait, e.e.Cummings
(πηγή: arthur.io)

"η ποίηση και κάθε άλλη τέχνη ήταν είναι και θα είναι πάντα

αυστηρά και ξεχωριστά ζήτημα ατομικότητας"

(e.e.Cummings)

Αμερικανός ποιητής, πεζογράφος και θεατρικός συγγραφέας, ο e.e.Cummings.
Γεννημένος σαν σήμερα το 1894 , η ποίησή του χαρακτηρίζεται για το "πειραματικό, άβαν γκαρντ ύφος", ασυνήθιστο και συγχρόνως ανεπιτήδευτο λόγο της, με έντονο ερωτισμό και λυρικότητα.
Πιστεύοντας ότι η ποίηση είναι τόσο οπτική όσο και λεκτική, ο Cummings αψήφησε τους κανόνες.

Η παράδοξη στίξη του και τυπογραφία υπογραμμίζουν το ιδιαίτερα ασυνήθιστο στυλ του.

Είναι περισσότερο γνωστός για τον αντισυμβατικό τρόπο σύνταξης των φράσεών του, και παρατηρείται έντονα σε κάποια ποιήματά του πως δεν υπάρχει τίτλος ενώ δεν χρησιμοποιεί κεφαλαία. Έτσι, ακόμη και το όνομά του, e.e.cummings, το έγραφε με πεζά.

Ποίηση, θέατρο, δοκιμιογραφία απαρτίζουν τα περί τα 3000 έργα του, τα οποία συμπληρώνονται από αρκετούς πίνακες ζωγραφικής και σχέδια, καθώς υπήρξε και ικανός ζωγράφος..

"Nude woman", e.e.Cummings
(πηγή: eecummingsart)

"κυρία, θα σε αγγίξω με τον νου μου.

θα σε αγγίξω και θα σε αγγίξω και θα σε αγγίξω

ώσπου να μου δώσεις

ξαφνικά ένα χαμόγελο, συνεσταλμένα άσεμνο

(κυρία θα σε

αγγίξω με τον νου μου.) θα σε αγγίξω,

αυτό είναι όλο,

απαλά κι εσύ ολότελα θα γίνεις

με απέραντη ευκολία

το ποίημα που δεν θα γράψω"

(e.e.Cummings, μτφ: Βλαβιανός Χ.,Δούκας Γ.)

"Cummings ist der Dichter-Cummings, ο ποιητής" ονομάζεται η σύνθεση του Pierre Boulez, που έγραψε το 1986  για 16 σόλο φωνές ή μικτή χορωδία και όργανα.
Το κείμενο είναι ανακατωμένες φράσεις από τέσσερα ποιήματα του Κάμινγκς, που ανήκουν στην ποιητική συλλογή του "No Thanks", που εκδόθηκε το 1935 από τον ίδιο με αφιέρωση στους δεκατέσσερις εκδοτικούς οίκους που την απέρριψαν. Ίσως ο τίτλος "Οχι, ευχαριστώ" αναφέρεται ειρωνικά σε αυτές τις απορρίψεις των εκδοτών.

"Πολλοί", λέει ο συνθέτης, "έχουν αναρωτηθεί γιατί χρησιμοποιώ γερμανικό τίτλο (Cummings ist der Dichter) για ένα μελοποιημένο ποίημα στην αγγλική γλώσσα...
Λοιπόν, μού είχε παραγγελθεί να συνθέσω ένα έργο για το φεστιβάλ στο Ulm. Ξεκίνησα να μελοποιώ το ποίημα του Κάμινγκς.
Όταν το τελείωσα, δυσκολευόμουν να βρω τίτλο για το έργο.
Έτσι, απάντησα στην επιστολή της γραμματέως με τα λίγα γερμανικά μου:
"Δεν έχω επιλέξει τίτλο ακόμα, αλλά αυτό που μπορώ να σας πω είναι το εξής: Ο Cummings είναι ο ποιητής".
Η γραμματέας παρανοώντας τα γραφόμενά μου απάντησε:
"... "Όσο για τη νέα σας δουλειά: Cummings ist der Dichter ...."...
Βρήκα το λάθος υπέροχο, που σκέφτηκα, πως ήταν ο τίτλος που ερχόταν από τους Θεούς για τη σύνθεση μου".

Tα πουλιά εδώ, επινοώντας τον αέρα

κελαηδούν στο λυκόφως

Κοίτα τη στιγμή

έλα ψυχή και συ φωνή...

Ο Mπουλέζ παίρνει ως κείμενό του μια "μυστηριώδη" μινιατούρα και διασκορπίζει τις συλλαβές ασυνήθιστα και σχεδόν ακατανόητα μέσα από ένα καλειδοσκόπιο εκπληκτικών αρμονιών. Ο συνθέτης εντυπωσιάζεται από το χώρισμα των λέξεων, τις παρενθέσεις, πο ενεργοποιούν το σύστημα κατανόησης του εγκεφάλου, όπως η ακολουθία "va / vas / vast", που γίνεται το κάλεσμα των πουλιών να τραγουδήσουν.

Το ποιητικό κείμενο αντιπροσωπεύει πλήρως την άποψη του Κάμμινγκς για τη ζωή, την ανταπόκρισή του στις ομορφιές του φυσικού κόσμου, δίνοντας πρώτη θέση στην αγάπη.

Θέμα του ποιήματος είναι τα πουλιά. Ο Κάμινγκς περιγράφει μια σκηνή λυκόφωτος. Ο αέρας είναι γεμάτος από τα κελαηδίσματα πουλιών. Η εικόνα και η αίσθηση περιγράφεται μοναδικά, δηλώνοντας πως τα πουλιά "επινοούν" τον αέρα και η θέαση-παρατήρηση είναι τόσο εντυπωσιακή που ο αναγνώστης "εμπλέκεται ολοκληρωτικά" στην ατμόσφαιρα που πλάθει. Ο ποιητής απευθυνόμενος στην ψυχή του τον καλεί να γίνει μέρος της ομορφιάς με αρωγό το συνθέτη, που σκιαγραφεί έναν ιδιαίτερα ευρηματικό ηχόκοσμο με μελισματική γραφή εύθραυστης ομορφιάς...

"Cummings ist der Dichter",  Pierre Boulez:
(Διευθύνει ο συνθέτης)

Δυο μουσικές εκδοχές πάνω σ'ένα σονέτο του Μαλαρμέ...

"Le vierge, le vivace et le bel aujoud'hui"

Παρθένα, όλη ζωή η σημερινή
Με χτύπημα φτερού θα μας ραγίσει
Την ξεχασμένη λίμνη αυτή που ξωτικό έχει κλείσει
Στην πάχνη ο πάγος διάφανος πτήσης χωρίς φυγή!

Κύκνος καιρών αλλοτινών κοιτά να θυμηθεί
Πως είν' αυτός η εξαίσια μα δίχως ελπίδα λύση
Γιατί δεν έψαλε τον χώρο πού'χε για να ζήσει
Σαν ήλθε του άγονου χειμώνα η πλήξη η αστραφτερή.

Θα ξετινάξει ο λαιμός του αυτή τη λευκή αγωνία
Ποινή απ' το διάστημα σε άρνηση του πτηνού δεσμία
Μα όχι της γης το τάραγμα που τα φτερά κρατεί.

Φάντασμα ενώ τη λάμψη του σ' αυτόν τον τόπο δίνει,
Στο κρύο τ' όνειρο αψηφώντας όλα ακινητεί
Μέσα στην εξορία ανώφελα που ο Κύκνος ντύνει.

(Μετάφραση: Γ. Σ. Πατριαρχέας , " Τα ποιήματα του Stéphane Mallarmé"-Εκδ. Ιδεόγραμμα)

"Πορτραίτο του Μαλαρμέ", Γκωγκέν

Το παραπάνω ποίημα είναι του Στεφάν Μαλαρμέ, ενός ποιητή που οι δημιουργίες του αποτελούν δείγματα του ρεύματος του συμβολισμού που εκείνη την εποχή κυριαρχούσε στους λογοτεχνικούς κύκλους. Πολλοί αναλυτές υποστηρίζουν πως το να κατανοείς τα ποιήματα του Μαλαρμέ σημαίνει πως κατανοείς την αλήθεια του σύμπαντος.
Ιδιόμορφη η γραφή του, εμφανώς επηρεασμένη από τον Ουγκώ και τον Μπωντλαίρ.



Τα ποιήματα του συμβολιστή ποιητή, που είδε το πρώτο φως της ζωής στις 18 Μάρτη του 1842, ενέπνευσαν πλήθος μουσουργών!

Ι. Το παραπάνω σονέτο με την έντονη μουσικότητα των φράσεων και τη λεπτότητα του ύφους του ενέπνευσε τον Pierre Boulez, που το εντάσσει στον ιδιαίτερο κύκλο τραγουδιών του: "Pli selon pli" για σοπράνο και ορχήστρα. Ο τίτλος του κύκλου, που φέρει και τον υπότιτλο: "Portrait de Mallarme" είναι φράση από άλλο ποίημα του Μαλαρμέ.


"H σύνθεση αναπτύσσεται σε 5 κινήσεις προκειμένου να ξετυλιχτεί το πορτρέτο του ποιητή", λέει ο συνθέτης.
Στο 1ο και το 5ο μέρος χρησιμοποιεί μόνο μια φράση από ποιήματα του γάλλου συμβολιστή, ενώ στα μεσαία μέρη ολοκληρωμένα τρία από τα σονέτα του, με πρώτο το: "Le vierge, le vivace et le bel aujoud'hui", που διαβάσαμε παραπάνω.

Συγκεκριμένα σε αυτό το μέρος, για άρπα, βιμπράφωνο, 4 κρουστόφωνα και καμπάνες εξελίσσεται μια θορυβώδης, μελισματική γραφή εύθραυστης ομορφιάς!
Η ενορχήστρωση χαρακτηρίστηκε "καινοτόμα και εξαιρετικά ευρηματική", με το συνθέτη να ομαδοποιεί τα όργανα υπογραμμίζοντας τον ιδιαίτερο ηχόκοσμο που κατοικούν τα έργα του Μπουλέζ, αναδεικνύοντας με αυτό το τρόπο την τέχνη της ποίησης του Μαλαρμέ που τόσο λάτρεψε ο συνθέτης...
Ένα είδος ποίησης, που επιδρά πρωτίστως στις αισθήσεις...που "υποβάλλει "και όχι επιβάλλει ιδέες ή βιώματα, καθώς -όπως έγραφε- η ποίηση είναι η έκφραση που έχει κατακτήσει τη μυστηριώδη έννοια της ύπαρξης. Με την υποβολή, ο τονισμένος μουσικά λόγος προκαλεί και ανακινεί τις βαθύτερες περιοχές της ανθρώπινης συνείδησης...

Boulez: "Improvisation sur Mallarmé I: "Le vierge, le vivace et le bel aujoud'hui" 

ΙΙ. Ίσως σε κάποιους δεν είναι και τόσο εύπεπτος ο ήχος του Μπουλέζ, γι'αυτό για τους φίλους, που επιθυμούν να "νανουριστούν" με κάτι πιο λυρικό προτείνω το ίδιο σονέτο μελοποιημένο από τον τροβαδούρο Evgen Kirjuhel, που εμπνεόμενος από μπλουζ, τζαζ και φλαμένκο, δονεί την κιθάρα του και οικοδομεί το ποιητικό σύμπαν του Μαλαρμέ.