Ο Μποτιτσέλι, το μενταγιόν του Τρετσέντο και μια προσευχή στον βασιλιά των δαιμόνων....

Sandro Botticelli: "Portrait of a young man holding a medallion Trecento"

17 Μαΐου του 1510 σε ηλικία 60 χρονών πεθαίνει ένας από τους σπουδαιότερους Ιταλούς ζωγράφους της αναγέννησης, ο Σάντρο Μποτιτσέλι.
Τα τελευταία χρόνια της ζωής του ταλαιπωρείτο από διάφορες ασθένειες, όπως επίσης και μία αναπηρία εξαιτίας της παραμόρφωσης της πλάτης του, του στέρησαν την επαφή με τη ζωγραφική. Ενταφιάστηκε στο κοιμητήριο της Chiesa di San Salvatore στη Φλωρεντία, στα πόδια της Ιταλίδας ευγενούς, Simonetta Vespucci, με την οποία λέγεται πως υπήρξε βαθιά ερωτευμένος. Το σημείο ταφής είχε ζητήσει ο ίδιος λίγο πριν πεθάνει...

Αυτοπροσωπογραφία του Μποτιτσέλι

Το πραγματικό του όνομα ήταν Αλεσάντρο ντι Μαριάνο Φιλιπέπι, όμως κληρονόμησε το "Μποτιτσέλι" από το παρατσούκλι της οικογενείας του "Il Botticello-το βαρελάκι" , λόγω ενός χοντρούλη αδελφού του.
Το έργο του επηρεάστηκε από τις ιδέες του νεοπλατωνισμού, με τις οποίες ήρθε σε επαφή μέσω της οικογένειας των Μεδίκων, η οποία υπήρξε υποστηρικτής του Μποτιτσέλι.

Είναι περισσότερο γνωστός για τη φωτεινότητα των έργων του, τις απαλές φωτοσκιάσεις, το βάθος της προοπτικής, τις χαριτωμένες φιγούρες, τις ρέουσες γραμμές και τα λεπτά χρώματα. Οι πίνακές του απεικόνιζαν θρησκευτικά και μυθολογικά θέματα, ανάμεσά τους "Η Προσκύνηση των Μάγων", η "Ανοιξη" και η "Γέννηση της Αφροδίτης".

Σήμερα θα σας παρουσιάσω ένα πορτρέτο που φιλοτέχνησε γύρω στα 1480 και πουλήθηκε από τον οίκο Sotheby's για το αστρονομικό ποσό των 92, 2 εκατομμυρίων δολλαρίων, ποσό που αποτελεί ρεκόρ πωλήσεων για τον Αναγεννησιακό καλλιτέχνη.

Πρόκειται για το πορτρέτο "Νεαρού Άνδρα που κρατά στρογγυλό μενταγιόν Αγίου-"Young Man Holding a Roundel"

Δεν γνωρίζουμε την ταυτότητα του άνδρα, ωστόσο οι αναλυτές εικάζουν πως θα πρέπει να είναι κάποιος απο την οικογένεια των Μεδίκων καθώς όπως προείπαμε, ο Λορέντζο ήταν ένας από τους βασικούς ευεργέτες του Μποτιτσέλι.

Ο πίνακας που πιστεύεται ότι αντιπροσωπεύει τα ιδανικά ομορφιάς της Αναγεννησιακής Φλωρεντινής υψηλής κοινωνίας αποτυπώνει με ακρίβεια τα λεπτά ευγενικά χαρακτηριστικά του νεαρού άνδρα με το ένδυμά του σε ένα σκούρο μπλε χρώμα. Στέκεται μπροστά σε παράθυρο, το πλαίσιο του οποίου διαμορφώνεται χρωματικά σε αποχρώσεις του γκρίζου. Ο άνδρας κρατά στις παλάμες του και μικρή στρογγυλή εικόνα γενειοφόρου Αγίου, φιλοτεχνημένη την εποχή της Πρωτοαναγέννησης, γνωστής ως Trecento, γι' αυτό και το εικαστικό έργο του Μποτιτσέλι συχνά τιτλοφορείται ως "Πορτρέτο νεαρού άνδρα που κρατά ένα μενταγιόν Trecento".

Το "Trecento" που στα ιταλικά σημαίνει "τριακόσια" συνήθως αναφέρεται στην περίοδο του 1300, μια περίοδο έντονης δραστηριότητας στις Τέχνες στην Ιταλία, που χαρακτηρίστηκε από νέες, πρωτοποριακές μορφές έκφρασης. Μουσικά, ανθεί το κοσμικό τραγούδι σε απλή γλώσσα στιχουργικά και μελωδική λιτότητα, με φόρμες που συνδέονται στενά με κείνες των τροβαδούρων, αλλά και η ιερή μουσική με επιδράσεις από το λατινικό Μεσαιωνικό τραγούδι, το επονομαζόμενο "conductus", είδος θρησκευτικής πολυφωνικής μουσικής , όπου όλα τα μέρη της τραγουδιούνται πάνω στο ίδιο κείμενο.

Ο συνθέτης, Antonio Zacara da Teramo

Ο γενειοφόρος Άγιος του στραγγυλού μενταγιόν που κρατά ο νεαρός ευγενής άνδρας στα χέρια του κι έχει απεικονίσει ο τιμώμενος σήμερα, Μποτιτσέλι κατευθύνει τη σκέψη μας οδηγώντας μας στη μουσική επιλογή ενός από τους πιο δραστήριους συνθέτες της εποχής Trecento, τον Antonio Zacara da Teramo, που υπήρξε και παπικός γραμματέας του ύστερου Trecento. Το "Zaccara" του ονόματός του αποτελεί παρατσούκλι-αναφορά στο μικρό ανάστημά του( Zacara = μικρό, κοντό πράγμα), κάτι αντιστρόφως ανάλογο της μουσικής του φαντασίας και ευρηματικότητας.
Ο Antonio Zacara εκτός από συνθέτης και γραμματέας του Πάπα Βονιφάτιου Θ΄ υπήρξε και δημοφιλής τραγουδιστής στο παπικό παρεκκλήσι.

Σήμερα προτείνω να ακούσουμε μια από τις πλέον παράξενες φωνητικές συνθέσεις του. Έχει τίτλο: "Deus deorum, Pluto - Θεέ των θεών, Πλούτωνα", μια δίφωνη επίκληση στον Ρωμαίο θεό του Κάτω Κόσμου, με τους στίχους να αναφέρονται σε ονόματα κατοίκων των κολασμένων περιοχών.
Είναι σύνθεση, που δεν θα περίμενε κανείς από έναν ευσεβή γραμματέα του Βατικανού, ωστόσο αποτελεί μια ενθουσιώδη προσευχή στον βασιλιά των δαιμόνων...

Antonio Zacara da Teramo: "Deus deorum, Pluto"

Κείμενα για τον Μποτιτσέλι υπάρχουν πολλά στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Ένα tondo κι ένα magnificat για την Ημέρα των Μουσείων...

Botticelli: "Madonna del Magnificat"

(Με αφορμή την σημερινή Διεθνή ημέρα των Μουσείων)

Ένα από τα παλαιότερα μουσεία - πινακοθήκες στον κόσμο, είναι η Γκαλερί Ουφίτσι στη Φλωρεντία. Ένα αρχιτεκτονικό κόσμημα, η κατασκευή του οποίου ξεκίνησε το 1560 μετά από παραγγελία του Κόζιμο των Μεδίκων στον Τζόρτζιο Βαζάρι να σχεδιάσει ένα περίτεχνο παλάτι για την οικογένειά του. Χρειάστηκαν δυο δεκαετίες για να ολοκληρωθούν οι εργασίες, όμως το αποτέλεσμα ξεπέρασε κάθε προσδοκία.

Η Γκαλερί Ουφίτσι εκθέτει μία από τις σημαντικότερες συλλογές αναγεννησιακής τέχνης.

Ανάμεσά τους και ένα αριστούργημα θρησκευτικής θεματικής του Σάντρο Μποτιτσέλι, το οποίο διάλεξα να σάς παρουσιάσω: "Madonna del Magnificat".

Λεπτομέρεια του πίνακα με το κείμενο που δικαιολογεί και τον τίτλο του έργου

Το εικαστικό έργο είναι ένα "tondo" (σε κυκλικό σχήμα, από τη λατινική λέξη rondo), που δημιουργεί μια αίσθηση ηρεμίας, καθώς δεν υπάρχουν γωνίες. 

Απεικονίζει την Παναγία να κρατά στην αγκαλιά της το Χριστό, ενώ περιστοιχίζεται από πέντε αγγέλους. Οι δυο, κρατούν μια ολόχρυση κορώνα κι ετοιμάζονται να τη στεφανώσουν, ενώ οι άλλοι τρεις κρατούν ένα βιβλίο ανοιχτό στο οποίο με την καθοδήγηση του μικρού Ιησού η Παναγία γράφει ένα "Magnificat", όπως διαβάζουμε στο κείμενο της δεξιάς σελίδας και είναι το στοιχείο που δίνει και τον τίτλο στο εικαστικό.

Στο βάθος ο ζωγράφος σκιαγραφεί ένα τοπίο γαλήνιο και ήρεμο, ενώ Μητέρα και Υιός, στο χέρι κρατούν ένα ρόδι, σύμβολο γονιμότητας, αθανασίας και ανάστασης.

Πολλοί ιστορικοί τέχνης ισχυρίζονται ότι η Παναγία είναι ένα πορτρέτο της συζύγου του Δούκα των Μεδίκων, Λουκρητίας, ενώ οι δυο από τους αγγέλους, οι γιοι της. 

Το "Magnificat" είναι "Ωδή στην Παναγία", το κείμενο του οποίου προέρχεται από το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο και σχετίζεται με την επίσκεψη της Παρθένου Μαρίας στην ξαδέλφη της Ελισάβετ, η οποία κυοφορούσε επίσης τον Ιωάννη.
Όταν έφτασε, η Ελισάβετ καλοδέχτηκε την Μαρία και την επαίνεσε για την πίστη της, με κείνη να απαντά:

"Magnificat anima mea Dominum

Et exultavit spiritus meus στο Deo salutari meo,

Quia respexit humilitatem ancillae suae"

δηλαδή:

"Μεγαλύνει η ψυχή μου τον Κύριο,

και αγαλλίασε το πνεύμα μου για τον θεό, τον σωτήρα μου,

διότι κοίταξε ευνοϊκά την ταπείνωση της δούλης του"

Το κείμενο, που είναι γνωστό ως "Magnificat" μελοποίησαν πολλοί και διαφόρων περιόδων, συνθέτες.
Επιλέγω την προσέγγιση του γάλλου Marc Antoine Charpentier, συνθέτη της εποχής μπαρόκ, η συνεισφορά του οποίου, κυρίως στην εκκλησιαστική μουσική, έτυχε μεγάλης αναγνώρισης.
Ενα πολύ όμορφο Magnificat για 3 ανδρικές φωνές στο οποίο ο Σαρπαντιέ "μιμείται" το ιταλικό στυλ το οποίο σπούδασε μαθητεύοντας στη Ρώμη πλάι στον Τζάκομο Καρίσιμι.
Μοναδικής ομορφιάς σύνθεση, όπου ο μελωδικός πλούτος, η χρήση των παύσεων και της μετατροπίας, καθώς και το γούστο των χρωματισμών υπογραμμίζουν το ευλαβικό και κατανυκτικό ύφος του κειμένου.

Marc Antoine Charpentier: "Magnificat"
(Les Arts Florissant / William Christie)

Ο Μποτιτσέλι, ο Ρεσπίγκι και ο ερχομός της Άνοιξης...

Botticelli: "La Primavera"

(Για τη γενέθλια επέτειο του Σάντρο Μποτιτσέλι, 1 Μαρτίου 1445)

Πρώτη μέρα της νέας ανθοφόρας εποχής σήμερα, αλλά και μέρα που η μοίρα διάλεξε να αντικρύσει το φως του ήλιου κι ο μεγάλος αναγεννησιακός ζωγράφος Σάντρο Μποτιτσέλι, δημιουργός της εικαστικής "Primavera"!

Χαιρετίζω από την Πινακοθήκη Ουφίτσι της υπέροχης Φλωρεντίας μπρος από την "Ανοιξή" του, έργο που εμπνεύστηκε από την μυθολογική περιγραφή του Οβίδιου στο "Ημερολόγιο".

Άλλοι ισχυρίζονται ότι πηγή έμπνευσης του Μποτιτσέλι είναι ένα απόσπασμα από ποίημα του Ρωμαίου ποιητή και φιλοσόφου Λουκρήτιου: "Για την φύση των πραγμάτων", έργο με Επικούρεια φιλοσοφία:


"Έρχεται η Άνοιξη, ακολουθεί η Αφροδίτη που την αναγγέλει
του Έρωτα η φτερωτή μορφή, στου Ζέφυρου βαδίζοντας τ΄αχνάρια
η ανθοφόρα μάνα και θεά, η Φλώρα, στρώνει ολόγυρα λουλούδια,
πολύχρωμους εξαίσιους ανθούς κι αρώματα στο δρόμο που περνάνε"

(Λουκρήτιος, Για την φύση των πραγμάτων, έμμετρη μετάφραση Θ. Παπαγγελή)

Το έργο είναι μια αλληγορία. Παρουσιάζει μυστήριο, με τους αινιγματισμούς να κυριαρχούν, ενώ οι συμβολισμοί είναι πάμπολλοι.

Botticelli: "La Primavera", λεπτομέρεια

Κάνοντας την ανάγνωσή του από δεξιά βλέπουμε το Ζέφυρο να εισβάλλει σε έναν πορτοκαλεώνα, ενώ μια κοπέλα τον κοιτάζει έντρομη.
Τα δέντρα λυγισμένα από την ορμή του φυσήματός του, φανερώνουν την αναστάτωση που έχει προκαλέσει η παρουσία του.
Ο Μποτιτσέλι περιγράφει το μύθο που θέλει τον άνεμο να αρπάζει με τη βία τη Χλωρίδα...
Ενώνεται μαζί της κι ευθύς ανθίζει! Μεταμορφώνεται σε Φλώρα, τη θεά των Ανθέων της Άνοιξης, γι' αυτό και η κοπέλα φορά φουστάνι με σχέδια λουλουδιών(λεπτομέρεια δίπλα).

Οι τρεις Χάριτες πανηγυρίζουν χορεύοντας τον ερχομό της Άνοιξης ενώ ο φτερωτός Έρωτας τίς στοχεύει με το τόξο του. Δίπλα τους, ο Ερμής διώχνει τα νέφη...
Στο κέντρο πρωταγωνίστρια του κάλλους που υπόσχεται η Άνοιξη, η θεά Αφροδίτη...

O Ρεσπίγκι το 1927,
έτος σύνθεσης του "Trittico Botticelli"

Η επίσκεψη του Οτορίνο Ρεσπίγκι στην Γκαλερί της Φλωρεντίας υπήρξε καταλυτική ως προς την έμπνευσή του, αφού αμέσως μετά το 1927 συνθέτει το "Trittico Botticelli", μουσικό αντίλαλο τριών αριστουργημάτων του αναγεννησιακού ζωγράφου που θαύμασε στην Πινακοθήκη:
"Άνοιξη", "Η λατρεία των Μάγων" και "Η γέννηση της Αφροδίτης".

Με αυτή τη σειρά εμφανίζονται και στη σύνθεση του ιταλού δημιουργού. 

Ιδιοσυγκρασία εκλεκτική, ο Ρεσπίγκι, μάστορας στην ενορχήστρωση, την οποία μαθήτευσε στο πλευρό του μεγάλου Κόρσακωφ, ξετυλίγει στο τρίπτυχο Μποτιτσέλι ένα έργο πολύχρωμο, με περίτεχνη περιγραφή, παρέχοντας ένα είδος μουσικής ζωγραφικής. 

Συγκεκριμένα για την "Άνοιξη", αυτό φαίνεται από την έναρξη, όπου παρέχεται μια πληθωρική απεικόνιση του έαρος από το πλήθος των τοξοτών που μεταφέρουν την ηχητική αποτύπωση ενός βουητού από μελίσσια που ρουφούν τη γύρη από τα άνθη των ανοιξιάτικων αγρών με τα κόρνα να υπογραμμίζουν με θριαμβική δύναμη το κάλεσμα. 
Στη συνέχεια το φαγκότο εισάγει μια λεπταίσθητη, χορευτική μελωδία...

Botticelli: "La Primavera", λεπτομέρεια με τις 3 Χάριτες

Εκτός από το έργο του ως συνθέτη, ο Ρεσπίγκι υπήρξε επίσης μελετητής της ιστορίας της ιταλικής μουσικής. Επομένως δεν είναι τυχαίο που η χορευτική του μελωδία μοιάζει πολύ με εκείνη που θα μπορούσε να συνοδεύει τις τελετουργίες και τις εορταστικές εκδηλώσεις για την άνοιξη στη Ρώμη της Αναγέννησης...

Ακολουθούν ψιθυρίσματα της φύσης από το μεταλλόφωνο, κελαηδισμοί από φλάουτα και τρομπέτες, θροϊσματα του ανέμου από τα όμποε και την άρπα.
Μια τρυφερή συνομιλία του Έρωτα με την Αφροδίτη αποδίδουν το κλαρινέτο και το αγγλικό κόρνο, ενώ οι τρεις Χάριτες λικνίζονται πάνω στα μοτίβα που ηχούν από τις δοξαριές του συνόλου των εγχόρδων.

Το εαρινό τ' αγέρι, ξύπνησε της φύσης μυστικά, φίλοι μου...
Η πλάση λούστηκε χρώματα στέλνοντας στην ψυχή, θυμίαμα μυριάδες ευωδιές!

Ottorino Respighi: "Trittico Botticelli, Ι: Primavera":