Το "εν Χώναις Θαύμα" του Αρχάγγελου Μιχαήλ...

 

(Με αφορμή το εν Χώναις Θαύμα του Αρχαγγέλου Μιχαήλ, που την ανάμνησή του η Εκκλησία μας γιορτάζει στις 6 Σεπτεμβρίου)

Το ΘΑΥΜΑ:

Σε μια πόλη της Φρυγίας και με τη δύναμη του Αρχαγγέλου Μιχαήλ, ανέβλυζε αγιασμένο νερό, που όποιος το έπινε γιατρευόταν από την ασθένεια που έπασχε. Επειδή κάποτε  πίνοντας από το νερό έγινε καλά μία κοπέλα που είχε χάσει τη φωνή της, ο πατέρας της έχτισε και αφιέρωσε στο μέρος έναν ναό, στον οποίο ήρθε και ασκήτευε ένας μοναχός ονόματι Άρχιππος.
Κάποτε, οι ειδωλολάτρες θέλησαν να καταστρέψουν το ναό. Ετσι, παρέσυραν τα κοντινά ποτάμια, με στόχο η ορμητικότητά τους να πετύχει το σκοπό τους. Ο Αρχάγγελος εμφανίστηκε και βύθισε τη ρομφαία του στη γη. Οι ποταμοί στάθηκαν σαν τείχος. Έπειτα, πρόσταξε να χωνευθούν, όπως κι έγινε. Γι' αυτό η πόλη ονομάστηκε Χώναι.

Το Θαύμα απεικονίζεται στο Μηνολόγιο του Βασιλείου, ένα εικονογραφημένο χειρόγραφο εκκλησιαστικό ημερολόγιο που χρονολογείται περί το 1000 μ.Χ. και δημιουργήθηκε για τον Βυζαντινό αυτοκράτορα Βασίλειο Β΄ και βλέπουμε παραπάνω.

Με φόντο ένα ορεινό τοπίο με κορυφογραμμές χαρακτηριστικές του βυζαντινού ρυθμού, ο καλλιτέχνης τοποθετεί στ' αριστερά της σύνθεσης τον Αρχάγγελο με τη λόγχη του να τρυπά τη γη για να καταπιεί τα νερά.  Mπρος από το ναό στα δεξιά του, στέκεται ο μοναχός Άρχιππος. Ανάμεσά τους το οφιοειδές ποτάμι.

Το "Vetrate di chiesa - Eκκλησιαστικά βιτρώ" είναι ενα συμφωνικό ποίημα, μια σειρά από τέσσερις συμφωνικές εντυπώσεις για μεγάλη ορχήστρα, που γράφτηκε το 1926 από τον Ιταλό συνθέτη Ottorino Respighi .

Ottorino Respighi

Η σύνθεση που διακρίνεται για την υποβλητικότητα που προσδίδει, αναπαριστά μουσικά τέσσερα θρησκευτικά επεισόδια, που βρίσκει κανείς σε παράθυρα εκκλησιών:

"Η φυγή στην Αίγυπτο"

"Όρθροι για την Αγία Κλάρα"

"Άγιος Γρηγόριος ο Μέγας" και

"Άγιος Μιχαήλ ο Αρχάγγελος"

Το μέρος για τον Αρχάγγελο Μιχαήλ εμπνέεται ο Ρεσπίγκι από εδάφια της Αποκάλυψης, που περιγράφουν τον αγώνα μεταξύ Αγγέλων και δαιμόνων: 

"Έγινε τότε πόλεμος στον ουρανό· από τη μια ο Μιχαήλ με τους αγγέλους του κι από την άλλη ο δράκοντας. Ο δράκοντας με τους αγγέλους του πολέμησε αλλά δεν επικράτησε, κι έτσι δεν του επιτράπηκε να μείνει άλλο στον ουρανό..."

Η σκηνή μάχης χαρακτηρίζεται από δραματικότητα και ένταση, με την ορχήστρα να "ξεσπά" γύρω από τα μοτίβα που ηχούν από τα βροντερά, φανφαρόζικα χάλκινα (τρομπόνια, τούμπες, κόρνα) και τις χρωματικές κλίμακες που εκτελούν ταχύτατα τα ξύλινα πνευστά και τα έγχορδα. Μια λαίλαπα ηχητικών συνδυασμών κυριεύει τον ακροατή δημιουργώντας φωτοσκίαση συναισθημάτων, από την οργή ως την αγριότητα, από το βέβηλο ως το ιερό δέος και τη δοξαστική αγαλλίαση. Το τελευταίο χτύπημα, ένας στιγμιαίος αλαλαγμός ορμής και ενθουσιασμού από τα κύμβαλα, σηματοδοτεί το θρίαμβο του Αρχάγγελου.

Στο συμφωνικό ποίημα εντοπίζονται απόηχοι Γρηγοριανών ασμάτων, που με μελετημένη, εύστοχη ενορχήστρωση δίνουν άριστο αποτέλεσμα, επιβεβαιώνοντας το τεράστιο ενδιαφέρον του συνθέτη για την παλαιά μουσική.

Η πρώτη ηχογράφηση των "Vetrate di Chiesa" του Respighi έγινε το 1927 υπό την μπαγκέτα του Antal Dorati και τη Συμφωνική Ορχήστρα της Μινεάπολης. Μέχρι σήμερα θεωρείται από τις σπουδαιότερες προσεγγίσεις-ερμηνείες της σύνθεσης. 

Ottorino Respighi: "Vetrate di Chiesa, St. Michael Archangel"

Τη Minnesota Orchestra διευθύνει ο Antal Doráti

Σαρλ Περώ: Η Ωραία Κοιμωμένη με μουσικούς ήχους...

"Η Ωραία Κοιμωμένη",  Henry Meynell Rheam , 1899

Ο Σαρλ Περώ γεννήθηκε σαν σήμερα, 12 Γενάρη 1628 και κατέχει τον τίτλο του "μεγάλου παραμυθά".

Τα περισσότερα από τα παραμύθια του, ο διάσημος Σαρλ Περώ τα συμπεριέλαβε στη συλλογή του: "Τα παραμύθια της Μάνας χήνας", που την έγραψε για τη διασκέδαση των παιδιών του κι από τότε αγαπήθηκαν και συγκινούν πολλές γενιές αναγνωστών.

Ανάμεσα στα γνωστότερα παραμύθια του είναι η "Σταχτοπούτα", η "Κοκκινοσκουφίτσα", ο "Κοντορεβυθούλης", ο "Παπουτσωμένος Γάτος", αλλά και η "Ωραία Κοιμωμένη", που προτείνω σήμερα...

Πρώτη γραπτή εκδοχή του πασίγνωστου παραμυθιού της Ωραίας Κοιμωμένης θεωρείται η μεσαιωνική Ναπολιτάνικη ανατριχιαστική ιστορία: "Ήλιος, Σελήνη και Ταλία" που γράφτηκε το 1634, από τον Τζιμπατίστα Μπαζίλε.

Η Πριγκίπισσα Ωρόρ κοιμάται για αμέτρητα χρόνια εξαιτίας μιας κατάρας. Τα μάγια που την κρατούσαν βουβή στον αιώνιο ύπνο της, λύνονται από το φιλί του Πρίγκηπα. Ξυπνά κι ακολουθούν οι λαμπεροί γάμοι του ζευγαριού.


Η "Ωραία Κοιμωμένη", ένα παραμύθι που υπογραμμίζει τη σύγκρουση μεταξύ Καλού και Κακού μάγεψε και κορυφαίους συνθέτες...

1. Είναι η εκδοχή του Σαρλ Περώ της "Ωραία Κοιμωμένης" που εμπνέει στον μάστορα των μπαλετικών συνθέσεων, Πιοτρ Ίλιτς Τσαϊκόφσκυ την πλοκή του ομώνυμου μπαλετικού παραμυθιού: "The Sleeping Beauty" ...

Οι πρωταγωνιστές της πρεμιέρας του 1890

Πρόκειται για μπαλέτο με πρόλογο, τρεις πράξεις και πέντε σκηνές που πρωτοπαρουσιάστηκε το 1890 στο Θέατρο Μαριίνσκι της Αγίας Πετρούπολης. Τη χορογραφία είχε κάνει ο Μαριούς Πετιπά και ο ρώσος συνθέτης αποτυπώνει αριστουργηματικά τη σύγκρουση μεταξύ του Καλού και του Κακού, χρησιμοποιώντας ένα μοτίβο για κάθε περίπτωση, που επαναλαμβάνεται πολλές φορές κατά τη διάρκεια του μπαλέτου. Ένα είδος "leitmotif" που βοηθά στην εξέλιξη της πλοκής.

Οι λαμπεροί Γάμοι του ζευγαριού, λαμβάνουν χώρα στην τρίτη Πράξη του μπαλέτου, όπου ο ρώσος μουσουργός ενσωματώνει χαρακτήρες κι από άλλα παραμύθια του Περώ, σαν προσκεκλημένους στη γαμήλια τελετή, όπως την Κοκκινοσκουφίτσα και τον Παπουτσωμένο Γάτο.

Έτσι, στην Τρίτη Πράξη τα μοτίβα του Καλού και του Κακού δεν εμφανίζονται στην παρτιτούρα του Τσαϊκόφσκυ, δίνοντας χώρο σε χορευτικά μοτίβα, αντιπροσωπευτικά των χαρακτήρων(προσκεκλημένων) που εκπροσωπούν.

Η "Ωραία Κοιμωμένη" συγκαταλέγεται στις πιο ολοκληρωμένες συνθέσεις του κλασικού ρεπερτορίου και θεωρείται το μπαλετικό αριστούργημα του Τσαϊκόφσκυ, καθώς η παραμυθένια πλοκή εμποτίζεται με έντονα συναισθήματα, ενσωματώνοντας μια ανθρώπινη ιστορία-μια ιστορία αθωότητας, που αγγίζει μεν τα όρια του κινδύνου, εντέλει όμως σώζεται από την αγάπη.

Η χορογραφία του Πετιπά ήταν εντυπωσιακή αλλά και άκρως απαιτητική από άποψη τεχνικής. Ένα από τα πιο δύσκολα -από οποιαδήποτε μπαλέτο- adagios είναι εκείνο της πρώτης Πράξης όπου η πριγκίπισσα Ωρόρ χορεύει το "Rose Adagio". 

Tchaicovsky: "The Sleeping beauty", Margot Fonteyn:

2. Το 1922 παρουσιάζεται στη Ρώμη η οπερατική εκδοχή της "Ωραίας Κοιμωμένης" του Περώ, σε μουσική του ιταλού Οτορίνο Ρεσπίγκι.
Ο ιταλικός τίτλος της είναι: "La bella addormentata nel bosco" και το λιμπρέτο έγραψε ο Gianni Bistolfi. 

Η αρχική εκδοχή της όπερας γράφτηκε για κουκλοθέατρο. Έτσι, ερμηνεύτηκε από κούκλες, αλλά συνοδευόταν από ορχήστρα και τραγουδιστές.
Η σύνθεση χαρακτηρίζεται για τη λαμπρή της ενορχήστρωση, στοιχείο που οφείλεται στη μαθητεία του συνθέτη κοντά στον Ρίμσκι-Κόρσακοφ στην Αγία Πετρούπολη, όπου παράλληλα έπαιζε βιόλα στην ορχήστρα του αυτοκρατορικού θεάτρου.

Η παράσταση στέφθηκε από απόλυτη επιτυχία με τις κριτικές την επόμενη μέρα να μιλούν για "καλλιτεχνικό κόσμημα" .

Τα πιο λυρικά μέρη είναι εκείνα που ερμηνεύονται από την πριγκίπισσα και τον πρίγκηπα. Όμως κατά γενική ομολογία ο πιο απαιτητικός ρόλος είναι της Γαλάζια Νεράιδας:

3. Αρκετές δεκαετίες νωρίτερα ο Ρόμπερτ Σούμαν συνέθεσε το "Märchenbilder, Op. 113", μια σουΐτα τεσσάρων "Παραμυθικών Εικόνων" για βιόλα και πιάνο.  

Παρότι στην παρτιτούρα δεν υπάρχει καμία ένδειξη για το ποια συγκεκριμένα παραμύθια είχε στο μυαλό του ο συνθέτης, οι αναλυτές ισχυρίζονται ότι με βάση σημειώσεις του δημιουργού οι δύο πρώτες σκιαγραφούν σκηνές από την ιστορία της Ραπουνζέλ, η τρίτη απεικονίζει τον ξυλοπόδαρο Ρουμπελστίλτσκιν που χορεύει με τη νεράιδα και η τέταρτη αφηγείται το παραμύθι της Ωραίας Κοιμωμένης. 

Αυτή η τελευταία κίνηση της σουΐτας παραπέμπει σε τρυφερή ονειροπόληση, νοσταλγική και αιθέρια, με χαρακτηριστικό και ασυνήθιστο μελωδικά το φινάλε, που η λάμψη και η ζεστασιά του υποδηλώνει τη φράση του παραμυθικού τέλους: "έζησαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα".

Schumann: "Märchenbilder Op. 113, Mov. IV" / Sviatoslav Richter-Yuri Bashmet:

4. Το 1910 ο Ravel συνέθεσε ένα από τα πιο αγαπητά έργα, τη συλλογή των πέντε παιδικών κομματιών, που  γνωρίζουμε με τον τίτλο: «Η Μάνα μου η Χήνα».

"The Sleeping Beauty" from "Tales of Mother Goose"

Αρχικά γραμμένο για πιάνο για τέσσερα χέρια, για δύο νέους μαθητές πιάνου, τη Μιμή και το Ζαν, παιδιά ενός ζευγαριού φίλων του συνθέτη.
Άγαμος και άτεκνος, ο Ραβέλ λάτρευε τα παιδιά και τον κόσμο της φαντασίας τους.

Αργότερα το έργο ενορχηστρώθηκε και μεταγράφηκε για σόλο πιάνο ή διασκευάστηκε για μπαλέτο.
Μια σύνθεση τρυφερά βελούδινη, που ενέπνευσε στον Ραβέλ ο παραμυθόκοσμος του 17ου αι.
Συγκεκριμένα, μία συλλογή έξι παραμυθιών του Σαρλ Περρώ που κυκλοφόρησαν το 1697, εμπνευσμένα από παραδοσιακά παραμύθια, στα οποία η Μάνα Χήνα, ως δημοφιλής χαρακτήρας της λαϊκής μυθοπλασίας, διαδραματίζει κεντρικό ρόλο.
Ως φιγούρα, παραπέμπει στην γκουβερνάντα, στη γυναίκα εκείνη που, αφηγούμενη ιστορίες στα παιδιά, γίνεται η ίδια κομμάτι της προφορικής παράδοσης.

Ο πρώτος από τους πέντε παραμυθένιους μουσικούς πίνακες έχει τίτλο: "Παβάνα για την Ωραία Κοιμωμένη", είναι σύντομης διάρκειας και εμπνευσμένος από το ομώνυμο παραμύθι. Θα το ακούσουμε στην ορχηστρική του εκδοχή από την Concertgebouw Orchestra υπό την μπαγκέτα του Bernard Haitink:

5.

"Ωραία Κοιμωμένη",
από εικονογράφηση του Γκυστάβ Ντορέ

Ένα ατμοσφαιρικό παραμυθόδραμα για ηθοποιούς-τραγουδιστές με συνοδεία πιάνου, στο οποίο οι στίχοι εξιστορούν το παραμύθι της Ωραίας Κοιμωμένης συνέθεσε η γαλλίδα συνθέτις, Jeanne Élisabeth Marie Vieu, γνωστή με το ψευδώνυμο Pierre Valette το 1902.
Τιτλοφορείται "La Belle au Bois Dormant" και είναι δημιουργία στο στυλ "αδόμενου παραμυθιού" σε 19 ταμπλώ, το κείμενο του οποίου έγραψε ο Lucien Metivet βασισμένος στο παραμύθι του Σαρλ Περώ.
Γεννημένη σε μουσική οικογένεια, η Vieu υπήρξε παιδί-θαύμα που εντυπωσίασε τον Ζυλ Μασνέ τόσο, ώστε να τη δεχτεί -αν και δωδεκάχρονη- στην τάξη του σύνθεσης.
Η "Ωραία Κοιμωμένη" είναι η σύνθεση που έφερε στη γαλλίδα Jane Vieu τη μεγάλη αναγνώριση. Ακούμε από το 7ο ταμπλώ το ομότιτλο αργό βαλς:

Jane Vieu: "La Belle au Bois Dormant":

"Ωραία Κοιμωμένη", Carl Offterdinger

6. Την ίδια χρονιά(1902) με την "Ωραία Κοιμωμένη" της Jane Vieu, στη Γερμανία παρουσιάζεται η όπερα "Dornröschen" του Engelbert Humperdinck γνωστού κυρίως για την επίσης παραμυθική όπερά του: "Χάνσελ και Γκρέτελ".

Το λιμπρέτο της "Κοιμωμένης", που βασίζεται χαλαρά στην ιστορία του Σαρλ Περώ, έγραψε η παραμυθογράφος, Elisabeth Ebeling.

Την τριών πράξεων όπερα του Έγκελμπερτ Χούμπερντινκ, που είναι εξαιρετικά πρωτότυπη -μελωδικά και αρμονικά- με χρήση γερμανικών λαϊκών τραγουδιών στα πρότυπα του Βάγκνερ, μπορείτε να απολαύσετε εδώ.

Το ίδιο έτος σύνθεσης της όπερας, ο δημιουργός επέλεξε 5 μέρη της και παρουσίασε την ομώνυμη σουίτα, που σήμερα εκτελείται περισσότερο.

Humperdinck : Dornröschen Suite:

I. Vorspiel

II. Ballade

III. Irrfahrten 

IV. Dornenschloss 

V. Festklänge 

Τέλος, να αναφέρουμε πως μια σύντομη διασκευή τεσσάρων μερών από την "Ωραία Κοιμωμένη" του Τσαΐκόφσκυ έκανε το 1941 ο Ιγκόρ Στραβίνσκυ που επένδυσε το μπαλέτο "Το Γαλάζιο πουλί" της Lucia Chase.

Stravinsky: "Bluebird, Pas de deux":

Ottorino Respighi: "Έπαινος για τη Γέννηση του Κυρίου"

 

"Η Θεία Γέννηση", Τιέπολο

Το μοναδικό χορωδιακό έργο ιερής μουσικής που συνέθεσε ο Οττορίνο Ρεσπίγκι είναι το "Lauda per la Natività del Signore-Έπαινος για τη Γέννηση του Κυρίου". 

Το ζεύγος Ρεσπίγκι

O ιταλός δημιουργός το συνέθεσε τη διετία 1928 - 1930, και πρόκειται για καντάτα, ένα υμνητικό χορωδιακό για  το θαύμα των Χριστουγέννων σε 4 μέρη με coda, όπου μεγαλοπρεπή χορωδιακά εναλλάσσονται με τους σολιστικούς ρόλους. Συγκεκριμένα, τα πρόσωπα που αναλαμβάνουν τους ρόλους είναι ο Άγγελος(υψίφωνη), η Παναγία(μέτζο-σοπράνο), ένας ποιμένας (τενόρος) και ο μη τραγουδιστικός ρόλος του Ιωσήφ.
Οι σολίστες πλαισιώνονται από  χορωδία Αγγέλων και Ποιμένων και ένα μικρό  οργανικό σύνολο από φλάουτα, όμποε, αγγλικό κόρνο, φαγκότα, τρίγωνο και πιάνο a 4 mains.

Το λιμπρέτο του ύμνου αποδίδεται στον Jacopone da Todi (1230–1306), έναν Φραγκισκανό ιερέα, που ο Ρεσπίγκι διάβασε στην μεσαιωνική συλλογή "Lauda Umbra", με θέμα τη Γέννηση. 

Ο Ρεσπίγκι χρησιμοποιεί  τεχνικές και αρμονίες από διάφορες μουσικές εποχές. Έτσι, τα στιλιστικά στοιχεία της σύνθεσης  κυμαίνονται από τον ύστερο ρομαντισμό έως το νεομπαρόκ, με ιμπρεσσιονιστικές τάσεις αλλά και  συχνούς απόηχους  γρηγοριανών ασμάτων, μαδριγαλίων, μοντεβερντικών αριετών και μοτίβων στη φόρμα της φούγκας. Iδιαίτερα όμορφα είναι τα περάσματα bouche-fermee των σολίστ συνοδευτικά στη χορωδία.

Δύο είναι τα χαρακτηριστικά που προσδίδουν στο έργο ποιμαντικό χαρακτήρα.
Πρώτα η χρήση ιδιαίτερων μουσικών οργάνων, όπως τα ξύλινα πνευστά που συνδέονται και σκιαγραφούν ποιμενική ατμόσφαιρα, αλλά και ο ποιμαντικός σύνθετος ρυθμός των 6/8.

Λεπταίσθητης ποιότητας οι μελωδικές γραμμές "ζωγραφίζουν" το ποιητικό περιεχόμενο, ενώ επιβλητικά τα μέρη μουσικής απαγγελίας (recitativo) ενισχύουν τη δραματικότητα. 

"Το προσκύνημα των Ποιμένων" Guido Reni

Η σύζυγος του Ρεσπίγκι έδωσε τη δική της σκηνοθετική άποψη για το έργο και την παρουσίασή του: 
"..μια φάτνη του 15ου αιώνα . . . Η χορωδία . . . Το οργανικό σύνολο να μην είναι ορατό.  Χορευτές ή μίμοι να υποδύονται τους Αγγέλους και τους ποιμένες, των οποίων οι μορφασμοί και οι στάσεις να ακολουθούν το τραγουδιστικό κείμενο". 
Η κυρία Ρεσπίγκι πρότεινε αντί του μωρού στη φάτνη, "να υπάρχει μόνο άχυρο, φωτισμένο από μέσα, που στην τελευταία σκηνή, η φωτεινότητά του να αυξάνει σταδιακά  ώστε να φωτιστούν τα πρόσωπα της Παναγίας και του Ιωσήφ".

Το "Lauda" συντέθηκε για να εκτελεστεί στην περίφημη Μουσική Ακαδημία Chigiana της Σιένα και αφιερώθηκε στον ιδρυτή της, κόμη Guido Chigi Saracini. Έκανε πρεμιέρα  στη Σιένα το Νοέμβριο του 1930, ενώ τα Χριστούγεννα της ίδιας χρονιάς παρουσιάστηκε στη Ρώμη.
Και στις δυο παραστάσεις το ρόλο της Παναγίας υποδύθηκε και ερμήνευσε η μέτζο σοπράνο σύζυγος του Ρεσπίγκι, που είχε και τη σκηνοθετική επιμέλεια, Έλσα, ενώ ο συνθέτης ως ιδιοσυγκρασία εκλεκτική, ικανότατος πιανίστας και διευθυντής ορχήστρας, ανέλαβε τα χρέη μαέστρου και τους ενός από τους δυο πιανίστες.

Τέλος να πούμε πως η ιδέα για τη σύνθεση προέκυψε μετά από ένα ρεσιτάλ τσέμπαλου της Βάντα Λάντοβσκα στη συγκεκριμένη αίθουσα της Ακαδημίας Chigiana της Σιένα. Η ηχητική, η ατμόσφαιρα και η όλη αίσθηση δημιούργησαν στο συνθέτη την επιθυμία να γράψει μια "Μικρή Καντάτα" και να εκτελεστεί στην ίδια σκηνή.
Το "Lauda" αντικατοπτρίζει τον ενθουσιασμό και τη βαθιά αγάπη του συνθέτη για τις "παλαιές" φόρμες.

Απολαμβάνουμε την λιτά κατανυκτική, μα πολύχρωμης ενορχήστρωσης σύνθεση με την περίτεχνη περιγραφή της Γέννησης του Θεανθρώπου, που για πολλούς παρέχει ένα είδος μουσικής ιερής αφήγησης.
Στο ρόλο της Μαρίας η Dame Janet Baker. Διευθύνει ο σπουδαίος, Richard Hickox.

Ottorino Respighi: "Lauda per la Natività del Signore":

"Η Κρήνη του Τρίτωνα": Bernini - Respighi

Gian Lorenzo Bernini: "Fontana Tritono"

Ένας από τους μεγαλύτερους εκπροσώπους της τεχνοτροπίας του ιταλικού Μπαρόκ, που διακρίθηκε τόσο στη γλυπτική όσο και στην αρχιτεκτονική, γεννήθηκε σαν σήμερα, 7 Δεκεμβρίου 1598.

Bernini self-portrait

Ο σπουδαίος και ιδιοφυής καλλιτέχνης του 17ου αιώνα, Gian Lorenzo Bernini, άφησε το ισχυρότερο προσωπικό στίγμα στην εικόνα της Ρώμης.


TO ΓΛΥΠΤΟ:


Θυμάμαι καθόμουν ώρα και το περιεργαζόμουν γεμάτη θαυμασμό αυτό το μνημείο!
Ήταν η Fontana Tritono-η Βρύση του Τρίτωνα, που δεσπόζει στo κέντρο της πολυκοσμικής πλατείας Μπαρμπερίνι στη Ρώμη.
Μια κολοσσιαία γλυπτική σύνθεση, που κατασκευάστηκε από τον Μπερνίνι το 1643 και εκτιμάται ως η καλύτερη κρήνη του!
Στη βάση του μνημείου, δελφίνια ισορροπούν πάνω στα κεφάλια τους, στρίβοντας τις ενωμένες ουρές τους για να στηρίξουν ένα τεράστιο στρείδι. Πάνω σ' αυτό βρίσκεται ο Τρίτων, η γνωστή από την ελληνική και ρωμαϊκή μυθολογία θαλάσσια θεότητα σε υπερφυσικό μέγεθος και γονατιστός. Ρίχνει πίσω το κεφάλι φυσώντας ένα πίδακα νερού ψηλά μέσα από ένα κοχύλι. Ανάμεσα στις ουρές των δελφινιών φαίνονται τα κλειδιά του Αγίου Πέτρου, η Τιάρα του Πάπα και το οικόσημο των Μπαρμπερίνι, με τις χαρακτηριστικές μέλισσες.


Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΕΜΠΝΕΥΣΗ:

Το σιντριβάνι αυτό, που είναι κατασκευασμένο από ασβεστόλιθο ήταν από τα πρώτα του διάσημου Ιταλού Μπερνίνι, και ενέπνευσε τον επίσης ιταλό, Οτορίνο Ρεσπίγκι.


Γράφει στο περίφημο άρθρο της "Περίπατος στη Ρώμη με τον Ottorino Respighi" η Κία Σακελλαρίδου:

Kεφάλια δελφινιών στη βάση της κρήνης

"Εγώ, ο Ottorino Respighi, γεννημένος στη Bologna, απεβίωσα το έτος 1936 στην πόλη που λάτρεψα, τη Ρώμη, κι εκεί κατοικώ, για πάντα. Oυρανός μου, τα πεύκα της Ρώμης, σπίτι μου τα συντριβάνια της Ρώμης. Περπατώ στους δρόμους της, διατρέχω τον χρόνο, τις ώρες της ημέρας. Κάθε κρήνη της πόλης, κλειδί μυστικών, ερμητικών συμβόλων, το νερό, πηγή ζωής, αρχή και τέλος των πραγμάτων, νερό διάφανο και βαθύ, αιχμαλωτισμένο από την Ομορφιά της Τέχνης, πρόσκαιρα, το νερό περαστικό, γλύφοντας τις εξαίσιες πέτρινες μορφές, διηγείται...[...]
Έτος 1643, Ρώμη. La fontanta del Tritone al mattino. Πρωί στο συντριβάνι του Τρίτωνα. Ο αρχιτέκτονας Gian Lorenzo Bernini στέκεται δίπλα στον πάπα Urbano VIII Barberini, στο άνοιγμα των δρόμων, απέναντι στο παλάτι του πάπα, εκεί όπου, στις ημέρες μου, απλωνόταν η πλατεία Barberini. Κάτω από το πρωϊνό φως, φιγούρες πέτρινες, Ναϊάδες αέρινες χορεύουν μέσα στα νερά, ανάμεσα σε κοχύλια και δελφίνια, με πλεγμένες τις ουρές, ο θρίαμβος των υδάτων. Ο Τρίτωνας, με λέπια ψαριού στα πόδια, φυσάει στο κοχύλι του, για να σηκώσει τρικυμίες στις θάλασσες, για να κατευνάσει τις φουρτούνες με τη μουσική του. Κι ανάμεσά τους, πλεγμένα στις ψαρίσιες ουρές, τα κλειδιά και το στέμμα του Ποντίφηκα. Και οι μέλισσες, σύμβολο της ισχυρής οικογένειας Barberini που γέννησε τον πάπα Urbano VIII. Ο μύθος, η ομορφιά, η εξουσία, ο πλούτος, η δόξα, η Τέχνη. Barberini και Bernini. Ο πάπας και ο καλλιτέχνης".

Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ και η ΣΥΝΘΕΣΗ του:


Ο Ρεσπίγκι μαθήτευσε κοντά στον Ρίμσκι-Κόρσακοφ στην Αγία Πετρούπολη, όπου παράλληλα έπαιζε βιόλα στην ορχήστρα του αυτοκρατορικού θεάτρου. Μαθητεία, που επηρέασε καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο θα αντιμετώπιζε στη συνέχεια την ενορχήστρωση.

Ottorino Respighi

Ιδιοσυγκρασία εκλεκτική, ο Ρεσπίγκι αναδείχτηκε ικανότατος βιολιστής, πιανίστας και διευθυντής ορχήστρας.
Ανάμεσα στα εξαίσια έργα του είναι και οι "Κρήνες της Ρώμης", ένα συμφωνικό ποίημα του 1916, το πρώτο της "Ρωμαϊκής τριλογίας" του, ακολουθούμενο από τα "Πεύκα της Ρώμης" και τις "Ρωμαϊκές Γιορτές", όπου ο συνθέτης "απομνημείωσε" την πόλη της Ρώμης εμπνευσμένος από τα μνημεία και τις θρησκευτικές γιορτές-παραδόσεις της.

Κάθε μία από τις τέσσερις κινήσεις απεικονίζει ένα από τα χαρακτηριστικά σιντριβάνια της Ρώμης σε διαφορετική ώρα της ημέρας.To έργο πολύχρωμο, με περίτεχνη περιγραφή, παρέχει ένα είδος μουσικής ξενάγησης.
Η "Κρήνη του Τρίτωνα" είναι το 2ο μέρος του συμφωνικού ποιήματος και απεικονίζει μουσικά τον Τρίτωνα και τις Ναϊάδες που χορεύουν στο πρωινό φως... Χαρακτηριστική είναι η χρήση γαλλικών κόρνων στην προσπάθεια του Ρεσπίγκι να αποτυπώσει τη θεότητα της θάλασσας, Τρίτωνα -που ο Μπερνίνι έχει σμιλεύσει- να φυσά το κοχύλι... Τα κόρνα φανφαρίζουν σπινθηροβόλα, κάνοντας ορατές τις "πιτσιλιές του νερού"... Έγχορδα και ξύλινα πνευστά απαθανατίζουν ένα χαρούμενο κυνηγητό μεταξύ υδάτινων πνευμάτων και Τρίτωνα. 

Το μέρος ολοκληρώνεται με ένα χαριτωμένο σκέρτσο, ένα χορευτικό, εύθυμο μοτίβο παιγμένο μέχρι τέλους που αργοσβήσει ο ήχος επιβραδύνοντας...

Tο ακούμε από ΙΣΤΟΡΙΚΗ ηχογράφηση με τον Αρτούρο Τοσκανίνι στο πόντιουμ:

Respighi: "La Fontana del Tritone al mattino" / Α.Toscanini

Παλαιότερο κείμενο για τον Μπερνίνι μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Ο Μποτιτσέλι, ο Ρεσπίγκι και ο ερχομός της Άνοιξης...

Botticelli: "La Primavera"

(Για τη γενέθλια επέτειο του Σάντρο Μποτιτσέλι, 1 Μαρτίου 1445)

Πρώτη μέρα της νέας ανθοφόρας εποχής σήμερα, αλλά και μέρα που η μοίρα διάλεξε να αντικρύσει το φως του ήλιου κι ο μεγάλος αναγεννησιακός ζωγράφος Σάντρο Μποτιτσέλι, δημιουργός της εικαστικής "Primavera"!

Χαιρετίζω από την Πινακοθήκη Ουφίτσι της υπέροχης Φλωρεντίας μπρος από την "Ανοιξή" του, έργο που εμπνεύστηκε από την μυθολογική περιγραφή του Οβίδιου στο "Ημερολόγιο".

Άλλοι ισχυρίζονται ότι πηγή έμπνευσης του Μποτιτσέλι είναι ένα απόσπασμα από ποίημα του Ρωμαίου ποιητή και φιλοσόφου Λουκρήτιου: "Για την φύση των πραγμάτων", έργο με Επικούρεια φιλοσοφία:


"Έρχεται η Άνοιξη, ακολουθεί η Αφροδίτη που την αναγγέλει
του Έρωτα η φτερωτή μορφή, στου Ζέφυρου βαδίζοντας τ΄αχνάρια
η ανθοφόρα μάνα και θεά, η Φλώρα, στρώνει ολόγυρα λουλούδια,
πολύχρωμους εξαίσιους ανθούς κι αρώματα στο δρόμο που περνάνε"

(Λουκρήτιος, Για την φύση των πραγμάτων, έμμετρη μετάφραση Θ. Παπαγγελή)

Το έργο είναι μια αλληγορία. Παρουσιάζει μυστήριο, με τους αινιγματισμούς να κυριαρχούν, ενώ οι συμβολισμοί είναι πάμπολλοι.

Botticelli: "La Primavera", λεπτομέρεια

Κάνοντας την ανάγνωσή του από δεξιά βλέπουμε το Ζέφυρο να εισβάλλει σε έναν πορτοκαλεώνα, ενώ μια κοπέλα τον κοιτάζει έντρομη.
Τα δέντρα λυγισμένα από την ορμή του φυσήματός του, φανερώνουν την αναστάτωση που έχει προκαλέσει η παρουσία του.
Ο Μποτιτσέλι περιγράφει το μύθο που θέλει τον άνεμο να αρπάζει με τη βία τη Χλωρίδα...
Ενώνεται μαζί της κι ευθύς ανθίζει! Μεταμορφώνεται σε Φλώρα, τη θεά των Ανθέων της Άνοιξης, γι' αυτό και η κοπέλα φορά φουστάνι με σχέδια λουλουδιών(λεπτομέρεια δίπλα).

Οι τρεις Χάριτες πανηγυρίζουν χορεύοντας τον ερχομό της Άνοιξης ενώ ο φτερωτός Έρωτας τίς στοχεύει με το τόξο του. Δίπλα τους, ο Ερμής διώχνει τα νέφη...
Στο κέντρο πρωταγωνίστρια του κάλλους που υπόσχεται η Άνοιξη, η θεά Αφροδίτη...

O Ρεσπίγκι το 1927,
έτος σύνθεσης του "Trittico Botticelli"

Η επίσκεψη του Οτορίνο Ρεσπίγκι στην Γκαλερί της Φλωρεντίας υπήρξε καταλυτική ως προς την έμπνευσή του, αφού αμέσως μετά το 1927 συνθέτει το "Trittico Botticelli", μουσικό αντίλαλο τριών αριστουργημάτων του αναγεννησιακού ζωγράφου που θαύμασε στην Πινακοθήκη:
"Άνοιξη", "Η λατρεία των Μάγων" και "Η γέννηση της Αφροδίτης".

Με αυτή τη σειρά εμφανίζονται και στη σύνθεση του ιταλού δημιουργού. 

Ιδιοσυγκρασία εκλεκτική, ο Ρεσπίγκι, μάστορας στην ενορχήστρωση, την οποία μαθήτευσε στο πλευρό του μεγάλου Κόρσακωφ, ξετυλίγει στο τρίπτυχο Μποτιτσέλι ένα έργο πολύχρωμο, με περίτεχνη περιγραφή, παρέχοντας ένα είδος μουσικής ζωγραφικής. 

Συγκεκριμένα για την "Άνοιξη", αυτό φαίνεται από την έναρξη, όπου παρέχεται μια πληθωρική απεικόνιση του έαρος από το πλήθος των τοξοτών που μεταφέρουν την ηχητική αποτύπωση ενός βουητού από μελίσσια που ρουφούν τη γύρη από τα άνθη των ανοιξιάτικων αγρών με τα κόρνα να υπογραμμίζουν με θριαμβική δύναμη το κάλεσμα. 
Στη συνέχεια το φαγκότο εισάγει μια λεπταίσθητη, χορευτική μελωδία...

Botticelli: "La Primavera", λεπτομέρεια με τις 3 Χάριτες

Εκτός από το έργο του ως συνθέτη, ο Ρεσπίγκι υπήρξε επίσης μελετητής της ιστορίας της ιταλικής μουσικής. Επομένως δεν είναι τυχαίο που η χορευτική του μελωδία μοιάζει πολύ με εκείνη που θα μπορούσε να συνοδεύει τις τελετουργίες και τις εορταστικές εκδηλώσεις για την άνοιξη στη Ρώμη της Αναγέννησης...

Ακολουθούν ψιθυρίσματα της φύσης από το μεταλλόφωνο, κελαηδισμοί από φλάουτα και τρομπέτες, θροϊσματα του ανέμου από τα όμποε και την άρπα.
Μια τρυφερή συνομιλία του Έρωτα με την Αφροδίτη αποδίδουν το κλαρινέτο και το αγγλικό κόρνο, ενώ οι τρεις Χάριτες λικνίζονται πάνω στα μοτίβα που ηχούν από τις δοξαριές του συνόλου των εγχόρδων.

Το εαρινό τ' αγέρι, ξύπνησε της φύσης μυστικά, φίλοι μου...
Η πλάση λούστηκε χρώματα στέλνοντας στην ψυχή, θυμίαμα μυριάδες ευωδιές!

Ottorino Respighi: "Trittico Botticelli, Ι: Primavera":

Ottorino Respighi: Ρωμαϊκές Γιορτές-Επιφάνια

 

«Piazza Navona, Feste Romane», Giovanni Panini»

Χρόνια Πολλά, εκλεκτοί μου φίλοι! Καλοφώτιστα, με υγεία και κάθε είδους ευλογία στη ζωή μας...
Αγάπη και περισσότερο φως στις ψυχές μας!

Ο ιταλός Οττορίνο Ρεσπίγκι μαθήτευσε κοντά στον Ρίμσκι-Κόρσακοφ στην Αγία Πετρούπολη, όπου παράλληλα έπαιζε βιόλα στην ορχήστρα του αυτοκρατορικού θεάτρου.
Μαθητεία, που  επηρέασε καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο θα αντιμετώπιζε στη συνέχεια  την ενορχήστρωση.
Ιδιοσυγκρασία εκλεκτική, ο Ρεσπίγκι αναδείχτηκε ικανότατος βιολιστής, πιανίστας και διευθυντής ορχήστρας.
Ανάμεσα στα εξαίσια συμφωνικά του ποιήματα ξεχωρίζουν «Οι Ρωμαϊκές γιορτές», γραμμένες το 1928 που εξελίσσονται μουσικά σε 4 μέρη:

Στο 1ο, «Circuses», γίνεται αναφορά σε αρχαία τελετή των Μονομάχων,

Στο 2ο, «Jubilee», απεικονίζεται μουσικά η γνωστή γιορτή του 50ου, Ιωβηλαίου έτους σύμφωνα με την παπική παράδοση,

Στο 3ο,  «L’Ottobrata», η έμπνευση έρχεται από την Κέρες, τη θεά της γεωργίας και αναφέρεται στη συγκομιδή του Οκτωβρίου και

Στο 4ο και τελευταίο μέρος «La Befana», απεικονίζεται η Γιορτή των Επιφανίων, που έχει τις ρίζες της στη γιορτή της θεάς Στρένια (του Νέου Έτους), των αρχαίων Ρωμαίων και μέχρι σήμερα γιορτάζεται με μεγαλοπρέπεια στην Πιάτσα Ναβόνα της Ρώμης, με φαντασμαγορικές παρελάσεις και φιέστες, δρώμενα, χορούς και παραδοσιακά τραγούδια...

Αυτό το μέρος είναι η μουσική μου πρόταση λόγω της ημέρας, ένα μέρος με έντονη περιγραφικότητα και αστραφτερή ενορχήστρωση!

[Το έχω αναφέρει και σε παλιότερο κείμενό μου πως Befana στην ιταλική παράδοση είναι η μάγισσα, που στα Θεοφάνια φέρνει τα δώρα στα καλά παιδιά, μια Αγιοβασιλίτσα, ας πούμε…και παίρνει το όνομά της, όπως και η γιορτή, από την ελληνική λέξη «Επιφάνια - Epiphany – Befana»]

To έργο πολύχρωμο, με περίτεχνη περιγραφή, παρέχει ένα είδος μουσικής ξενάγησης.

Ξεναγός ο  Ρεσπίγκι μας οδηγεί απόψε, βράδυ των Θεοφανίων στην Piazza Navone, όπου  δεσπόζει ο χαρακτηριστικός ρυθμός από τις τρομπέτες, ξέφρενες, εορταστικές  κραυγές από τα υπόλοιπα χάλκινα και ξύλινα πνευστά, ενώ τοξοτά σε pizzicati, ντέφια και κουδουνάκια με συνοδεία ιδιαίτερων κρουστών και βροντερών τρομπονιών  διαγγέλουν το χαρούμενο λαϊκό αίσθημα, τη μέθη, το γλεντοκόπι, το κέφι!
Tυμπανοκρουσίες, αγροτικοί χοροί τύπου σαλταρέλο, κωμικά στιγμιότυπα, απεικονίζουν με «ταραχώδη κακοφωνία» την χαρά, που  εξαπέλυσε η ετήσια γιορτή στην Αιώνια Πόλη!

Πληθωρικό, εκρηκτικό, σχεδόν οργιαστικού χαρακτήρα το μέρος αυτό, ας το απολαύσουμε υπό την μπαγκέτα του Αρτούρο Τοσκανίνι, ο οποίος και το πρωτοπαρουσίασε με τη Φιλαρμονική Ορχήστρα της Νέας Υόρκης το 1929.

Χρόνια Πολλά και Καλοφώτιστα!