Μολιέρος - Λυλλύ - Σαρπαντιέ: "Γάμος με το στανιό..."

 

Εξώφυλλο του 1682

Θεωρείται ο "πατέρας της φαρσοκωμωδίας". Ο Μολιέρος γεννήθηκε σαν σήμερα, 15 Ιανουαρίου 1622 στο Παρίσι, σε μια πόλη που έσφυζε από θέατρο, θόρυβο και ανθρώπινους τύπους, υλικό που αργότερα θα γινόταν η πρώτη ύλη της τέχνης του. Αν και προοριζόταν για μια ασφαλή αστική ζωή, εκείνος διάλεξε τον αβέβαιο δρόμο της σκηνής. Υπηρέτησε το θέατρο σαν συγγραφέας, αλλά και ως ηθοποιός και σκηνοθέτης.

Μολιέρος

Μέσα από χρόνια περιπλάνησης και εμπειρίας, διαμόρφωσε ένα θέατρο ζωντανό και αιχμηρό. Θεωρείται ο θεμελιωτής της "υψηλής Κωμωδίας", όπου το γέλιο συνυπάρχει με την κοινωνική παρατήρηση. Στα έργα του αντανακλώνται τα ήθη της εποχής και οι διαστρωματώσεις της κοινωνίας, από τους αλαζόνες αστούς έως τους ψευδοδιανοούμενους και τους υποκριτές της εξουσίας.

Ο Μολιέρος υπήρξε έξοχος μάστορας της θεατρικής σκηνής. Καυτηρίαζε τα κακώς κείμενα, την υποκρισία και τον φαρισαϊσμό με οξύ πνεύμα και λεπτή ειρωνεία, δίνοντας φωνή στη λαϊκή ματιά και στο κοινό αίσθημα. Το γέλιο του δεν ήταν επιφανειακό, ήταν όπλο και αποκάλυψη μαζί.

Καθοριστική υπήρξε η γνωριμία του με τον Ζαν-Μπατίστ Λυλλύ, έναν μουσικό με ένστικτο θεατρικό. Η συνεργασία τους γέννησε την comédie-ballet, όπου ο λόγος, η μουσική και ο χορός ενώνονται οργανικά. Η μουσική του Λυλλύ στολίζει μεν τον λόγο του Μολιέρου, αλλά επίσης τον σχολιάζει, τον ειρωνεύεται, τον φωτίζει.

Jean-Baptiste Lully

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο το 1664 γεννήθηκε και η μουσική κωμωδία "Le Mariage forcé - Βίαιος Γάμος ή Γάμος με το στανιό".
Εδώ ο Μολιέρος στρέφει το βλέμμα του στον γάμο ως κοινωνικό καταναγκασμό και στον άνθρωπο που παγιδεύεται από τους ίδιους του τους φόβους. Ο Σγκαναρέλος, 53 ετών και εύπορος, θέλει να παντρευτεί τη νεαρή και όμορφη Δοριμίνα. Ο φίλος του, Ιερώνιμος, προσπαθεί να τον μεταπείσει, αλλά μάταια. Στρέφεται σε φιλοσόφους και μάντεις για καθοδήγηση, μόνο και μόνο για να μπερδευτεί ακόμη περισσότερο. Όταν ανακαλύπτει ότι η Δοριμίνα ενδιαφέρεται μόνο για τα χρήματά του και ελπίζει να μείνει χήρα σύντομα, αποφασίζει να αποσυρθεί. Ωστόσο, ο αδελφός της τον προκαλεί σε μονομαχία και όταν αρνείται, τον ξυλοκοπεί. Στο τέλος, ο καημένος Σγκαναρέλος καταλήγει παντρεμένος αναγκαστικά, με τη μοίρα να του χαμογελά ειρωνικά.

Ας διαβάσουμε ένα σπαρταριστό μονόλογο του Σγκαναρέλου που καυχιέται για τη φυσική του κατάσταση:

Από εικονογράφηση του 1773

"ΣΓΚΑΝ: -Απορώ, Ιερώνυμε, πώς δεν σας φαίνομαι ικανός να σκέφτομαι για γάμο. Ας αφήσουμε, λοιπόν, το θέμα της ηλικίας. Είκοσι, δέκα, δεκαπέντε ή πέντε… όλα αυτά είναι εκτός θέματος. Οι γυναίκες μόνο φροντίζουν να βλέπουν τα πράγματα με την ηλικία… Ιερώνυμε, τα πράγματα! Μπορείτε να μου βρείτε ένα νέο, εικοσιπενταετή, πιο γενναίο και δυναμικό από εμένα; Μπορείτε; Ε;
Οι κινήσεις του σώματός μου δεν είναι πιο κομψές και πιο χαριτωμένες από κάθε άλλου; (Περιπατάει γελοία.) Μπορώ να περπατάω πέντε, έξι, επτά ώρες συνεχόμενα χωρίς να κουραστώ! Με είδε ποτέ κανείς πάνω σε άμαξα;
Και μετά, το πιο χαρακτηριστικό της ηλικίας είναι τα δόντια· να! Κοίταξέ τα, σπάνε καρύδια και δεν φοβούνται τίποτα. Και δεν τρώγω τα τέσσερα γεύματα της μέρας με κάθε γενναιότητα εκτός από καφέ και πρωινό; Ας έρθει να φάει μαζί μου ο νέος ο εικοσιπενταετής, και αν δεν τον κάνω να πάρει γερμανικά χάπια, θα μου πεις! Το στομάχι μου, Ιερώνυμε, είναι σπάνιο πράγμα, δώρο της παντοδυναμίας της φύσης!(Βήχει.) Χούμ! Χούμ! Χούμ! Ε! Σε έπεισα, δεν αμφιβάλλω. Τι λές τώρα; Και συ ο ίδιος θ' απορείς, βέβαια…"
(Πηγή: Ανοικτή Βιβλιοθήκη)

Το έργο παρουσιάστηκε πρώτα στο Λούβρο, ως αυλική διασκέδαση. Συνδυάζει θεατρικό λόγο, χορό και μουσική. Μια θεατρικη κωμωδία με μουσικά και χορευτικά επεισόδια. Η μουσική του Λυλλύ εμφανίζεται σε συγκεκριμένα σημεία. Περιλαμβάνει ορχηστρικά(ritournelles), αυλικούς χορούς (Bouree, gavotte, rondeau) και σύντομα φωνητικά κομμάτια, συχνά κωμικού χαρακτήρα. Λειτουργεί δραματουργικά, σχολιάζει, ειρωνεύεται ή εντείνει το κωμικό στοιχείο, δίνοντας ρυθμό, φρεσκάδα και ζωντάνια στις σκηνές.

Η μουσική ακολουθεί το τυπικό γαλλικό μπαρόκ ύφος με σαφή ρυθμό, κομψότητα και συμμετρία, με στενή σχέση μουσικής και κίνησης. Είναι άμεση, οικεία, παιχνιδιάρικη και θεατρική. Έτσι, το έργο κυλά ανάλαφρα, με τη μουσική του Λυλλύ να συνοδεύει, να υπογραμμίζει τα αστεία, να δίνει ρυθμό και να εντείνει την ειρωνεία, να αφήνει πίσω της τη γνώριμη διαπίστωση ότι το γέλιο είναι ο μόνος τρόπος να αντέξουμε.

Lully - Suite from "Le Mariage Forcé", LWV.20:

Το 1672, μετά τη ρήξη μεταξύ του Μολιέρου και του Λυλλύ, ο Βίαιος Γάμος παρουσιάστηκε εκ νέου με νέα ιντερμέδια από τον Marc-Antoine Charpentier. Είχε προηγηθεί μια περίοδος έντασης μεταξύ του θεατρικού συγγραφέα και του Λυλλύ, μετά τη χορήγηση του μονοπωλίου της όπερας στον αυλικό μουσικό. Ενοχλημένος από την κατάσταση, ο Μολιέρος στράφηκε στον Σαρπαντιέ, που μόλις είχε επιστρέψει από την Ιταλία γεμάτος νέες μουσικές ιδέες.

Marc-Antoine Charpentier

Η συνεργασία τους στον "Γάμο με το στανιό" έφερε νέα μουσικά ιντερλούδια και χορευτικά νούμερα, γεμάτα μελωδική χάρη και ζωντάνια. Συνδυασμένα με το πνευματώδες και γεμάτο χιούμορ κείμενο του Μολιέρου, δημιουργούν ένα αποτέλεσμα που γοητεύει το κοινό διαχρονικά.

Το εγχείρημα σημείωσε μεγάλη επιτυχία, σφραγίζοντας έτσι μια μακρά και γόνιμη συνεργασία μεταξύ του συγγραφέα και του συνθέτη. Σε αυτή την πρώτη απόπειρα, ο Σαρπαντιέ βρήκε αμέσως μια ανάλαφρη και κωμική χροιά, αξιοποιώντας επιδέξια τις συνθετικές τεχνικές της ιταλικής μουσικής, που τότε αποτελούσαν αντικείμενο αισθητικής συζήτησης. Το υλικό αφθονεί σε παρωδικά εφέ, όπως κραυγές ζώων, τα οποία έχουν μελοποιηθεί με φαντασία από τον Charpentier, προσδίδοντας στην παράσταση ζωντάνια, χιούμορ και θεατρικό πλούτο.
Από τα ιντερμέδια ξεχωρίζει το σατιρικό και άκρως παιχνιδιάρικο "La, la, la, la, bonjour", ενώ ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί το ξεκαρδιστικό τμήμα με τις φωνές των ζώων στο 3:44, που απογειώνει την κωμική ατμόσφαιρα της σκηνής.Απολαύστε!

Marc-Antoine Charpentier: "Intermèdes nouveaux du Mariage forcé, H. 494,
La, la, la, bonjour"

Για το Μολιέρο υπάρχουν πολλά κείμενο στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Μουσικές παρτιτούρες με το μύθο του Ακταίονα ...

"Tο λουτρό της Άρτεμης και η μεταμόρφωση του Ακταίονα σε ελάφι"
François Clouet 

“Από την Αυτονόη [κόρη του Κάδμου και της Αρμονίας] και τον Αρισταίο
γεννήθηκε ένας γιος, ο Ακταίωνας, ο οποίος ανατράφηκε από τον Χείρωνα
που του δίδαξε την τέχνη του κυνηγιού.
Oι Νύμφες τον αποκαλούσαν Αγραίο (του αγρού) και Νόμιο(=βοσκό) και του δίδαξαν την καλλιέργεια της ελιάς, την παρασκευή του τυριού και τη μελισσοκομική τέχνη]·
αργότερα όμως κατασπαράχθηκε στον Κιθαιρώνα από τα ίδια του τα σκυλιά.
Και αυτός πέθανε με αυτόν τον τρόπο, όπως τουλάχιστον παραδίδει ο Ακουσίλαος, επειδή προκάλεσε την οργή του Δία, καθώς επιδίωξε την αγάπη της Σεμέλης,
οι περισσότεροι όμως λένε ότι πέθανε επειδή είδε την Άρτεμη να παίρνει το λουτρό της.”

Αυτά διασώζει ο Απολλόδωρος στη Βιβλιοθήκη του για τον Ακταίονα, που είδε την Άρτεμη να λούζεται γυμνή στο ποτάμι κι η τιμωρία του ήταν να τον μεταμορφώσει η θεά σε ελάφι, το οποίο κατασπάραξαν τα κυνηγετικά σκυλιά του.

Ο ΜΥΘΟΣ:

Ο Ακταίoνας ήταν γιος του Αρισταίου και της Αυτονόης, κόρης του βασιλιά της Θήβας Κάδμου. Τον ανέθρεψε ο Κένταυρος Χείρωνας στο Πήλιο και έγινε σπουδαίος κυνηγός.

"Ο Ακταίων αντικρίζει άθελά του την Άρτεμη γυμνή"
(Τιτσιάνο)

Kυνηγούσε καθημερινά στα δάση με τα πενήντα σκυλιά του.
Κάποτε που ο Ακταίονας κυνηγούσε στα βουνά έφτασε στην ιερή κοιλάδα της Άρτεμης, την πυκνόδεντρη Γαργαφία, και εκεί αποκοιμήθηκε κουρασμένος πάνω σε έναν βράχο κοντά στην Παρθένιο πηγή, όπου έπαιρνε το λουτρό της η θεά. Όταν ο Ακταίονας ξύπνησε, την είδε γυμνή να λούζεται στην πηγή. Όταν οι Νύμφες αντιλήφθηκαν ότι τις κοιτάζει, περικύκλωσαν τη θεά, προσπαθώντας να κρύψουν τη γύμνια της, επειδή κανένας θνητός δεν είχε τολμήσει να την αντικρίσει γυμνή. Εκείνη τον τιμώρησε ρίχνοντας νερό από την πηγή στο πρόσωπό του και τον μεταμόρφωσε σε ελάφι.
Στη συνέχεια προκάλεσε λύσσα στα πενήντα σκυλιά του, τα οποία, χωρίς να τον αναγνωρίσουν, τον πήραν στο κατόπι και τον κατασπάραξαν.
‘Όμως έπειτα άρχισαν να τον αναζητούν και να γαβγίζουν. Ο μύθος συμπληρώνει πως ο Κένταυρος Χείρωνας που τα λυπήθηκε, έφτιαξε ένα ομοίωμα του παλιού του μαθητή, προκειμένου να τα ηρεμήσει.

Σύμφωνα με τον Παυσανία, οι γονείς του Ακταίονα δεν μπόρεσαν να ξεπεράσουν τον τραγικό θάνατο του γιου τους. Ο πατέρας του, ο Αρισταίος, εγκατέλειψε τη Βοιωτία και εγκαταστάθηκε στο νησί Σαρδώ, ενώ η μητέρα του, Αυτονόη, μετοίκησε στην Ερένεια των Μεγάρων όπου πέθανε από τη λύπη της.

"Ο Ακταίων κατασπαράζεται από τα σκυλιά του"
(Τιτσιάνο)

Ο Διόδωρος ο Σικελιώτης αναφέρει ότι η Άρτεμις τιμώρησε τον Ακταίονα είτε γιατί είχε κρεμάσει τα τρόπαια του κυνηγιού του έξω από τον ναό της και ζήτησε κατόπιν τον έρωτά της είτε επειδή καυχιόταν ότι ήταν ανώτερός της στην τέχνη του κυνηγιού.
Κατά τον Ακουσίλαο και τον Στησίχορο, ο Ακταίονας τιμωρήθηκε από τον Δία γιατί διεκδίκησε για σύζυγό του τη Σεμέλη, που ήταν αγαπημένη του Δία. 

Η ιστορία του Ακταίoνα παρουσιάζει δομικές αναλογίες με ιστορίες άλλων. Καταρχάς μοιράζεται την ίδια μοίρα με τον ξάδελφό του Πενθέα: και οι δύο διαμελίζονται, ο πρώτος από τα σκυλιά του, ο δεύτερος από τις σκύλες- μαινάδες· και τα δυο επεισόδια διαδραματίζονται στη φύση.
Ακταίων και Τειρεσίας τιμωρούνται σε υγρά περιβάλλοντα για τον ίδιο λόγο -είδαν άθελά τους θεές να παίρνουν το λουτρό τους-, ενώ και ο Νάρκισσος εγκλωβίζεται στο υγρό περιβάλλον του χειμάρρου Δονακώνα, όπου αυτοθαυμάζεται. 

Επίσης ο μύθος του Ακταίονα παρουσιάζει πολλές ομοιότητες με τον μύθο του Ωρίωνα, επίσης ικανού κυνηγού που υπήρξε και αυτός θύμα της οργής της Άρτεμης, όταν θέλησε να τη συναγωνιστεί στον δίσκο.

Στην αναγεννησιακή τέχνη ο μύθος αξιοποιήθηκε από τους καλλιτέχνες σαν αφορμή και πρόσχημα για να δημιουργήσουν πίνακες υπαινικτικούς για την ηδονοβλεψία. Mύθους ηθικοδιδακτικούς για τους κινδύνους που προκύπτουν από την ηδονοβλεψία, για το τι μπορεί να πάθει ένας γενναίος άνδρας βλέποντας μια γυμνή γυναίκα, καθώς αφήνεται να παρασυρθεί από ταπεινά πάθη.

O μύθος της μεταμόρφωσης του Ακταίονα έχει εμπνεύσει πλήθος καλλιτεχνών κάθε είδους από την αρχαιότητα ως σήμερα. 

Marc-Antoine Charpentie

Ι.  Στη μουσική ξεχωρίζει η οπερατική μινιατούρα "Acteon" του Marc-Antoine Charpentie , που περιγράφει σε έξι σκηνές των τραγωδία του αρχαίου ήρωα.
Ο συνθέτης χρησιμοποιεί κλασικές τεχνικές της tragédie en musique που δίδαξε ο Lully και παραθέτει μια σύνθεση υψηλής φωνητικής και οργανικής δύναμης, ένα λεπτό αλλά δυναμικό σύντομο έργο, που μαρτυρά την ευρηματικότητα και δεξιοτεχνία του δημιουργού.

Oι έξι σκηνές:

1. Ο Aκταίων με τους κυνηγούς του βρίσκονται στο δάσος. Η χορωδία των κυνηγών και ο ήρωας υμνούν την Άρτεμη:

"Θεά απ' την οποία ανασαίνω,

Αγαπημένη των δασών, βασίλισσα

Οδήγησε τα βήματά μας..."

2. Η σκηνή του λουτρού της Άρτεμης και των Νυμφών της.
3. Moνόλογος του Ακταίονα στη σκηνή του ύπνου. Η Άρτεμις αντιλαμβάνεται την παρουσία του και αποφασίζει για τη μοίρα του.
4. Ο Ακταίων μεταμορφώνεται σε ελάφι. Βλέπει το μεταμορφωμένο είδωλό του μέσα στα νερά της πηγής:

"Ο Ακταίων αντικρίζει την Άρτεμη στο λουτρό της
κι ευθύς μεταμορφώνεται σε ελάφι",
Ρωμαϊκό ψηφιδωτό στην Συρία.

"Ατρόμητη άλλοτε καρδιά μου

Ποιος σε κυριεύει, φόβος;

Τι βλέπω σε αυτόν τον υγρό καθρέφτη;

Το πρόσωπό μου είναι ζαρωμένο,

Με απαίσιες τρίχες να καλύπτουν το δέρμα μου

τίποτε δεν έχει απομείνει από την πρώτη μου μορφή,

Αχ! Θεοί που με μεταμορφώσατε απ'τη βασιλική φυλή μου...

Για να γλιτώσω την ντροπή

Πάρτε μου το φως..."

5. Τα κυνηγόσκυλα κυνηγούν το ελάφι.
6. Ο Δίας ανακοινώνει στους κυνηγούς τον θάνατο του Ακταίονα. Η ποιμαντική σύνθεση τελειώνει με τη χορωδία των κυνηγών να εκφράζουν την οδύνη αλλά και το θυμό τους για το τέλος του ήρωα.

Η συνεισφορά του Γάλλου συνθέτη της μπαρόκ στην μουσική τέχνη, έτυχε μεγάλης αναγνώρισης στην εποχή του. Σ' αυτή τη σύντομης διάρκειας μουσική τραγωδία του διακρίνουμε στοιχεία μελωδικής και αρμονικής βάσης από το ιταλικό στυλ το οποίο σπούδασε μαθητεύοντας στη Ρώμη πλάι στον διάσημο Τζάκομο Καρίσιμι.
Είναι ο μόνος Γάλλος της περιόδου που θα ακολουθήσει αυτό το είδος με τόση επιμέλεια.
Σύντομο έργο ο “Acteon”, αλλά μοναδικής ομορφιάς, όπου ο μελωδικός πλούτος, η χρήση των παύσεων και της μετατροπίας, καθώς και το γούστο των χρωματισμών υπογραμμίζουν τον ηθικοδιδακτικό χαρακτήρα του μύθου.

Marc Antoine Charpentier: “Actéon”

(William Christie - Les Arts Florissants)

ΙΙ.  Επίσης ο αυστριακός συνθέτης, Carl Ditters von Dittersdorf συνθέτει τον περίφημο κύκλο του: "Μεταμορφώσεις του Οβιδίου", μια σειρά δώδεκα συμφωνιών προγραμματικής μουσικής με έμπνευση από μυθολογικά θέματα που παρουσιάζει ο Οβίδιος στο ομώνυμο βιβλίο του(μόνο έξι έχουν διασωθεί).
Γράφτηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1780 και αποτελεί μέχρι σήμερα μία από τις σπουδαιότερες συνεισφορές στην ιστορία της προγραμματικής μουσικής, καθώς "διδάσκει" τον ευφυή και καινοτόμο τρόπο μετάπλασης του μύθου σε συμφωνικό ήχο. Η "Συμφωνία αρ. 3" του κύκλου τιτλοφορείται: "Actéon Changé en Cerf-Ο Ακταίων μεταμορφωμένος σε ελάφι" είναι γραμμένη στη Σολ μείζονα και η μουσική αφήγηση ξετυλίγει το μύθο σε 4 μέρη:

Ι. Allegro
II. Adagio piu tosto andantino
III. Tempo di menuetto - Alternativo
IV. Vivace

Carl Ditters von Dittersdorf: "Sinfonia No.3 - Actéon Changé en Cerf":

ΙΙΙ.  Μια άλλη εκδοχή του μύθου αναφέρει ότι η θεά του κυνηγιού, Άρτεμη, ορκισμένη παρθένα, σαγηνεύτηκε από τον όμορφο κυνηγό Ακταίονα και τού παραδόθηκε ερωτικά. 

Giuseppe Cesari,   "Actaeon"

Η θεά από φόβο μήπως μαθευτεί το συμβάν, τον μεταμόρφωσε σε ελάφι κι έβαλε τα πενήντα σκυλιά του να τον κατασπαράξουν.

Το ερωτικό επεισόδιο περιγράφει ο Γενουάτης συνθέτης Cesare Pugni στο μπαλέτο με τίτλο: "Le Roi Candaule" σε χορογραφία Μαριούς Πετιπά.

 
Πρόκειται για το "Pas de deux της Ντιάνας και του Ακταίονα", το πιο δημοφιλές του μπαλέτου, όπου κατά τη διάρκεια των γάμων του Γύγη με τη Νισία εμφανίζεται η Ντιάνα-Άρτεμις και ξεκινά το χορό της με τον Ακταίονα, αντανακλώντας το μύθο του πάθους με τα καταστροφικά αποτελέσματα μεταξύ της θεάς και του όμορφου κυνηγού, που άθελά του την είχε δει γυμνή στην πηγή.

 
Ο Πετιπά αναθέτει στον  άνδρα χορευτή θεαματικότατα "άλματα ελαφιού". 

Cesare Pugni: "Diane et Acteon pas de deux":

Όταν η Άρτεμις είδε τον Ακταίο κατασπαραγμένο, λυπήθηκε βαθιά.
Για να μετριάσει τη

"Ο Ακταίων κατασπαράζεται από τα σκυλιά"
 (από αττικό ερυθρόμορφο κρατήρα-Λούβρο)

θλίψη της ζήτησε από τον Δία να τον μετατρέψει σε αστερισμό. Ο πατέρας των θεών δημιούργησε τον Αστερισμό του μεγάλου Κυνός.Αν ποτέ, κοιτάζοντας τον νυχτερινό ουρανό, διακρίνετε τον αστερισμό, ακούστε τον ψίθυρο των αστεριών. Θα' ναι ο Ακταίων, που αφηγείται στα υπόλοιπα αστέρια την ιστορία του πώς αυτός, ο μόνος θνητός, είδε γυμνή τη θεά Άρτεμη. Ίσως γι' αυτό και μόνο -τους εκμυστηρεύεται- ν' άξιζε να πεθάνει, ακόμα και μ' αυτό τον φρικτό τρόπο...

IV: Τέλος από το μύθο της μεταμόρφωσης του Ακταίονα σε ελάφι είναι εμπνευσμένο και το συμφωνικό ποίημα του ρουμάνου, Alfred Alessandrescu. 
Πρόκειται για πολύχρωμης υφής σύνθεση η οποία τιμήθηκε με το Α' Βραβείο στο Διαγωνισμό "George Enescu" το 1915. Μυστηριώδεις μουσικές χειρονομίες, απειλητικές μελισματικές φιγούρες, ζωηρά "επεισόδια" και αιχμηρά περάσματα σκιαγραφούν τις αλλεπάλληλες εναλλαγές διαθέσεων στη μυθολογική αφήγηση.

Alfred Alessandrescu:  "Actaeon":

Μέρος του κειμένου δημοσιεύτηκε και στην Κοινότητα The Mythologists.

(Στοιχεία για το μύθο αντλήθηκαν από: greek-language, Ψηφίδες για την Ελληνική Γλώσσα, Κακριδής Ι. Θ. , Ελληνική Μυθολογία, lifo.gr, theogonia.gr, Βικιπαίδεια)

Moυσικές της Δύσης για την Αγία Θεοπρομήτορα Άννα...

"Η Σύλληψις της Αγίας Άννας", Jean Bellegambe the Elder

(pinterest)

"Ἑορτάζει σήμερον, ἡ οἰκουμένη, τήν τῆς Ἄννης Σύλληψιν, γεγενημένην ἐκ Θεοῦ·
καί γαρ αὐτή ἀπεκύησε, την ὑπέρ λόγον, τον Λόγον κυήσασαν"

Στο Χριστιανισμό η Αγία Άννα κατέχει περίοπτη θέση γι’αυτό και τη γιορτάζουμε τρεις φορές το χρόνο. Σήμερα, 9 του Δεκέμβρη γιορτάζουμε τη σύλληψη της Παναγίας με θαυμαστό τρόπο στα άγια σπλάχνα της μητέρας της, Άννας.

Η Άννα ήταν παντρεμένη με τον Ιωακείμ, αλλά το ζευγάρι δεν είχε παιδιά. Προσεύχονταν στο Θεό να τούς χαρίσει έναν απόγονο. Τότε παρουσιάστηκε άγγελος που τούς γνωστοποίησε πως θα αποκτούσαν μια κόρη "εξ επαγγελίας, αλλά και κατά τους νόμους της φύσης", που προοριζόταν να γίνει η μητέρα του Σωτήρα του κόσμου. Γι’ αυτό η Αγία Άννα θεωρείται προστάτις των άτεκνων ζευγαριών.


Το όνομα "Άννα" προέρχεται από το εβραϊκό Χάνα, που σημαίνει "εύνοια, χάρη" και κατ' άλλους "δόξα". Έτσι, η Αγία Άννα είναι εκείνη, που ευλογήθηκε με τη Χάρη και την Ευμένεια του Θεού.

Η Αγία Άννα τιμάται με λαμπρότητες και από τους Δυτικούς, με τις οικογένειες να δίνουν συχνά το όνομα στα κορίτσια τους...

1. Ο πέμπτος τόμος των συλλογών της Βενετσιάνας συνθέτριας της μπαρόκ περιόδου, Barbara Strozzi έχει τίτλο: "Sacri Musicali Affetti", και αφιερώθηκε στην Άννα των Μεδίκων.

Από τη συλλογή ξεχωρίζει το μοτέτο: "Mater Anna", με το οποίο η Στρότσι αποτίει φόρο τιμής στην μητέρα της Παναγίας, Αγία Άννα και συγχρόνως στην απόγονο του Οίκου των Μεδίκων, αρχιδούκισσα Άννα:

"Η μητέρα Άννα έφερε τον απόγονο της υπόσχεσης, 

που όλοι ευλογούν.

Η γλυκιά Άννα, η πιο ευσεβής, για όλους κάρπισε

τα πιο όμορφα φρούτα, απ'όπου ο γλυκός Ιησούς.

Μητέρα Άννα, γλυκιά Άννα, πόσο ευλογημένη είναι η μήτρα σου

και η Οικία του Δαβίδ απ' όπου ήρθες.

Ακούστε, έθνη, αυτό το απροσδόκητο θαύμα,

ακούστε την Άννα που λέει:

"Χαίρομαι γιατί από τη στείρα μήτρα μου

προήλθε ο Θείος σπόρος!"

H συνθέτρια επιβραβεύτηκε από την Aρχιδούκισσα για την έξοχη δημιουργία της με μια χρυσή κασετίνα διακοσμημένη με το πορτρέτο της και ρουμπίνια, και ένα χρυσό κολιέ με πολύτιμους λίθους.

Barbara Strozzi:"Sacri Musicali Affetti-Mater Anna":

2. Δυο μοτέτα για δύο υψίφωνες και μπάσο κοντίνουο βασισμένα σε λειτουργικό κείμενο ανωνύμων με θεματική την Αγία Άννα, τη σύλληψη και γέννηση της Παναγίας έγραψε ο Marc-Antoine Charpentier. Τιτλοφορούνται: "Gaude felix Anna, H 315" και "Sicut spina rosam, Η 309".
Η συνεισφορά του Γάλλου συνθέτη της μπαρόκ στην εκκλησιαστική μουσική, έτυχε μεγάλης αναγνώρισης στην εποχή του κι εδώ στα δυο μοτέτα διακρίνονται στοιχεία μελωδικής και αρμονικής βάσης από το ιταλικό στυλ το οποίο σπούδασε μαθητεύοντας στη Ρώμη πλάι στον Τζάκομο Καρίσιμι.
Ο διάσημος δάσκαλός του φημιζόταν για τα έργα ιερής μουσικής. 'Έτσι, ο Σαρπαντιέ θα τον μιμηθεί συνθέτοντας θρησκευτικές ιστορίες στα λατινικά. Εξάλλου είναι ο μόνος Γάλλος της περιόδου που θα ακολουθήσει αυτό το είδος με τόση επιμέλεια.
Σύντομα, αλλά μοναδικής ομορφιάς και τα δυο μοτέτα, όπου ο μελωδικός πλούτος, η χρήση των παύσεων και της μετατροπίας, καθώς και το γούστο των χρωματισμών υπογραμμίζουν το ευλαβικό και κατανυκτικό ύφος του κειμένου.

Marc-Antoine Charpentier: "Gaude felix Anna, H 315"

Marc-Antoine Charpentier: "Sicut spina rosam":

3. Στους τέσσερεις τόμους των "Ασκήσεων για πληκτροφόρο - Clavier-Übungen", που έγραψε ο Γ.Σ.Μπαχ ξεχωρίζει το επιβλητικό "Πρελούδιο και φούγκα σε Μι-ύφεση-μείζονα, BWV 552".  Ανήκει στο Τρίτο βιβλίο(Clavier-Übung III) γεμάτο αναφορές στη χριστιανική αριθμολογία.

Το Πρελούδιο αναπτύσσεται από τρία θέματα, που συμβολίζουν την Αγία Τριάδα.
Η Φούγκα με την οποία ολοκληρώνεται η συλλογή, είναι γραμμένη για πέντε φωνές και στηρίζεται κι αυτή σε τρία θέματα.
Μετρικά, ξεκινά σε 4/4 και προχωρά σε 6/4 και μετά 12/8. Παρατηρούμε πως το άθροισμα των αριθμών είναι 34 (4+6+4+12+8) ή 3+4= 7, ο ιερός κατά τον Μπαχ αριθμός και η πιο διαδεδομένη μορφή του προσδιορισμού της πληρότητας στην Αγία Γραφή...

Η πεντάφωνη Φούγκα αναδύεται απ' το "μοτίβο της Αγίας Άννας" που κυριαρχεί, θέμα τoυ ομώνυμου αγγλικού ύμνου του William Croft, γι' αυτό και στη σύνθεση έχει δοθεί το προσωνύμιο "St. Anne".

Fugue BWV 552, "St. Anne":

4. H Aγία Άννα είναι μεγάλη αγία όμως  και για τους Αυστριακούς. Εκτός από σήμερα την γιορτάζουν, όπως και μεις, και στις 26 τoυ Ιούλη.

Για τον δημοφιλή εορτασμό της καλοκαιρινής -λοιπόν- Αγίας Άννας το 1852 ο Γιόχαν Στράους υιός συνέθεσε μια πόλκα, που γι'αυτό το λόγο πήρε το όνομα: "Annen-Polka".

Παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ της Αγίας Άννας στο τεράστιο δημοτικό πάρκο του Πράτερ.
Μετά την πρώτη εκτέλεση όλοι παραδέχτηκαν πως ήταν "το ωραιότερο δώρο σε κάθε Άννα, Νάνα, Νίνα ή Νάννυ"...

Γοητευτική, χορευτική, εύθυμη μελωδία που το βράδυ της πρώτης παρουσίασής της μπιζαρίστηκε πολλάκις, απαιτώντας από το δημιουργό της τη συνεχόμενη εκτέλεσή της προς τέρψιν του φιλόμουσου, βιεννέζικου λαού.

Johann Strauss II : "Annen-Polka" / Daniel Barenboim-Wiener Philharmoniker

Μέρος του κειμένου δημοσιεύτηκε και στο ηλεκτρονικό περιοδικό iporta.gr

Mια παρτιτούρα "in honorem Caeciliae, Valeriani et Tiburtij"

"Η Καικιλία, ο Βαλεριανός και ο Τιβούρτιος", Boticcini

Σήμερα, 22 Νοεμβρίου η Εκκλησία, Ανατολική και Δυτική τιμά τρεις Αγίους: την Καικιλία που έζησε τον 3ο μ.Χ., το σύζυγό της Βαλεριανό και τον κουνιάδο της, Τιβούρτιο.

Οι γονείς της Καικιλίας ήταν ειδωλολάτρες ευγενείς, όμως εκείνη άκουσε τη διδασκαλία του Χριστού και ζήτησε να βαπτιστεί. Μετά από λίγο καιρό, την πάντρεψαν με το Βαλεριανό, που υπό την επίδρασή της ασπάστηκε κι αυτός τη Χριστιανική πίστη, ενώ λίγο αργότερα προσήλθε στους κόλπους της εκκλησίας και ο αδελφός του, Τιβούρτιος. Οι τρεις τους επιδόθηκαν σε φιλανθρωπικό έργο και κήρυτταν την πίστη στο Χριστό. Την περίοδο των Διωγμών συνελήφησαν και θανατώθηκαν με αποκεφαλισμό.

Στους τρεις Αγίους που γιορτάζουν σήμερα αναφέρεται το έργο ιερής μουσικής που προτείνω να ακούσουμε.

Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή...

Ήδη το 1675, η είκοσι έξι ετών δούκισσα Isabelle d'Orléans που είχε χάσει τον σύζυγό της, πριν λίγο διάστημα, θρηνούσε και το θάνατο του πεντάχρονου μοναχοπαίδου της, Φραγκίσκου-Ιωσήφ. Στοιχειωμένη από το θανατικό, διαμόρφωσε ένα προσωπικό χώρο στο Αββαείο του Αγίου Πέτρου στη Μονμάρτη, όπου η αδερφή της ήταν ηγουμένη και επιδόθηκε στην προσευχή και σε φιλανθρωπίες. 

Πάντα πολύ ευσεβής, η Iσαβέλλα παράγγελνε θρησκευτικά κομμάτια στον Marc-Antoine Charpentier, ο οποίος υπήρξε προσωπικός συνθέτης του Δούκα συζύγου της, για τον θάνατο του οποίου ο συνθέτης είχε γράψει κι ένα ρέκβιεμ.

Οι θεοσεβείς πράξεις της Δούκισσας με το ανυπέρβλητο ψυχικό σθένος έδωσε στον Charpentier  την ιδέα να δημιουργήσει μουσικά πορτρέτα στο ύφος των "histoires sacrées"  που απεικόνιζε γυναίκες ηρωίδες και αγίες.

Το πρώτο από αυτά τα μουσικά πορτρέτα είναι αφιερωμένο στην Ιουδήθ και το δεύτερο στην Εσθήρ.

Η Iσαβέλλα ήταν ένθερμος υποστηρικτής των πολιτικών του ξαδέλφου της Λουδοβίκου XIV, που στόχευε να επαναφέρει τους Ουγενότους στον κόλπο των Καθολικών. Έτσι, το 1676 ατενίζοντας τη μεταστροφή μιας προτεστάντριας γυναίκας, αναθέτει στον Σαρπαντιέ τη σύνθεση ενός ορατορίου βασισμένου στην  Αγία Καικιλία, που κατάφερε να μεταστρέψει το σύζυγο και τον κουνιάδο της στον Χριστιανισμό. 

"Καικιλία, Βαλεριανός και Τιβούρτιος"
Orazio Gentileschi

Ο Σαρπαντιέ υφολογικά το κατέταξε στα "canticum-τραγούδι", με τον πλήρη τίτλο: "In honorem Caeciliae, Valeriani et Tiburtij Canticum", καθώς ήταν προς τιμήν τριών μαρτύρων κι  όχι μόνο της Αγίας Καικιλίας. Γράφτηκε για  μικρή ομάδα ερμηνευτών, που όμως την επόμενη χρονιά ο συνθέτης παρουσίασε μια διευρυμένη έκδοσή του, τροποποιώντας και τον τίτλο σε: "Caecilia Virgo et Martyr".

Σε έντονη αντίθεση με το "τραγούδι" για τους τρεις μάρτυρες, αυτό το έργο απαιτούσε μια μεγάλη ομάδα μουσικών και ανέδειξε την ικανότητα του συνθέτη στη δραματουργία. 

Τα ορατόριο, "Caecilia virgo et martir" αναπτύσσεται  σε δύο πράξεις:

• Η 1η αφηγείται πώς ο Τιβούρτιος πεπεισμένος από το πάθος της νύφης του, Καικιλίας και του αδελφού του Βαλεριανού μεταστρέφεται σε Χριστιανό. 
  Στην παρτιτούρα του Σαρπαντιέ, η Καικιλία και οι άνδρες σκιαγραφώνται με βαθιά επιθυμία και φλόγα να παραδώσουν ολοκληρωτικά την ψυχή τους στον Θεό!
  Η μελωδική γραμμή και οι αρμονίες τους που στήνει ο συνθέτης για να περπατήσουν οι ερμηνευτές δημιουργούν στον ακροατή -πιστό ή άπιστο-  θρησκευτική έκσταση. 
  
  Από την πράξη αυτή ακούμε το διάλογο περί πίστης ανάμεσα στους τρεις Αγίους:

"Acceptis autem ab Angelo flosculis-Δέχτηκα από τον Άγγελο, άνθη":

• 

  "Μαρτύριο της Αγίας Kαικιλίας",
  Carlo Saraceni 

  Στη δεύτερη πράξη του ορατορίου η Καικιλία συλλαμβάνεται και βασανίζεται.
  Η αλαζονεία του βασανιστή της απεικονίζεται με την τραχιάς αρμονίας γραφή. Η Καικιλία ακολουθώντας δύσκολα φωνητικά περάσματα, που υποστηρίζονται από το κοντίνουο κινείται σε παράλληλη εκφραστικά, οδό, άγρια και απότομη στάση απέναντι στον ειδωλολάτρη βασανιστή της.
  Μια συγκινητική κραυγή προς το Χριστό και τον σύζυγό της σηματοδοτεί το θάνατο της παρθενομάρτυρος Καικιλίας.
  Η χορωδία πιστών θρηνεί το θάνατό της, αμέσως όμως ο θρήνος μετατρέπεται σε κατανυκτική δοξολογία προς την Καικιλία και τελικά μαζί με τους Αγγέλους εξυψώνουν το όνομά της σε ένα τελετουργικής ατμόσφαιρας χορωδιακό. Ένα δοξαστικό που φωτίζεται από λειτουργική ομορφιά, με τον Σαρπαντιέ να σκαλίζει την πνευματική ιδέα και να οδηγεί στη γαλήνη και την ψυχική ηρεμία. Φινάλε ολοκληρωτικά ανεπιτήδευτο, χωρίς όμως να υστερεί σε μελωδική, αρμονική και εκφραστική μεγαλοσύνη.

1. "Heu, heu, nos dolentes - Αλίμονο, αλίμονο, στεναχωρηθήκαμε!"

2. "Cur ploratis fideles  - Γιατί κλαίτε, πιστοί;"

3. "Nolite flere fideles - Μην κλαίτε πιστοί αδερφοί":

Για την Αγία Καικιλία μπορείτε να διαβάστε παλαιότερα κείμενα εδώ, εδώ και εδώ.

Ένα tondo κι ένα magnificat για την Ημέρα των Μουσείων...

Botticelli: "Madonna del Magnificat"

(Με αφορμή την σημερινή Διεθνή ημέρα των Μουσείων)

Ένα από τα παλαιότερα μουσεία - πινακοθήκες στον κόσμο, είναι η Γκαλερί Ουφίτσι στη Φλωρεντία. Ένα αρχιτεκτονικό κόσμημα, η κατασκευή του οποίου ξεκίνησε το 1560 μετά από παραγγελία του Κόζιμο των Μεδίκων στον Τζόρτζιο Βαζάρι να σχεδιάσει ένα περίτεχνο παλάτι για την οικογένειά του. Χρειάστηκαν δυο δεκαετίες για να ολοκληρωθούν οι εργασίες, όμως το αποτέλεσμα ξεπέρασε κάθε προσδοκία.

Η Γκαλερί Ουφίτσι εκθέτει μία από τις σημαντικότερες συλλογές αναγεννησιακής τέχνης.

Ανάμεσά τους και ένα αριστούργημα θρησκευτικής θεματικής του Σάντρο Μποτιτσέλι, το οποίο διάλεξα να σάς παρουσιάσω: "Madonna del Magnificat".

Λεπτομέρεια του πίνακα με το κείμενο που δικαιολογεί και τον τίτλο του έργου

Το εικαστικό έργο είναι ένα "tondo" (σε κυκλικό σχήμα, από τη λατινική λέξη rondo), που δημιουργεί μια αίσθηση ηρεμίας, καθώς δεν υπάρχουν γωνίες. 

Απεικονίζει την Παναγία να κρατά στην αγκαλιά της το Χριστό, ενώ περιστοιχίζεται από πέντε αγγέλους. Οι δυο, κρατούν μια ολόχρυση κορώνα κι ετοιμάζονται να τη στεφανώσουν, ενώ οι άλλοι τρεις κρατούν ένα βιβλίο ανοιχτό στο οποίο με την καθοδήγηση του μικρού Ιησού η Παναγία γράφει ένα "Magnificat", όπως διαβάζουμε στο κείμενο της δεξιάς σελίδας και είναι το στοιχείο που δίνει και τον τίτλο στο εικαστικό.

Στο βάθος ο ζωγράφος σκιαγραφεί ένα τοπίο γαλήνιο και ήρεμο, ενώ Μητέρα και Υιός, στο χέρι κρατούν ένα ρόδι, σύμβολο γονιμότητας, αθανασίας και ανάστασης.

Πολλοί ιστορικοί τέχνης ισχυρίζονται ότι η Παναγία είναι ένα πορτρέτο της συζύγου του Δούκα των Μεδίκων, Λουκρητίας, ενώ οι δυο από τους αγγέλους, οι γιοι της. 

Το "Magnificat" είναι "Ωδή στην Παναγία", το κείμενο του οποίου προέρχεται από το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο και σχετίζεται με την επίσκεψη της Παρθένου Μαρίας στην ξαδέλφη της Ελισάβετ, η οποία κυοφορούσε επίσης τον Ιωάννη.
Όταν έφτασε, η Ελισάβετ καλοδέχτηκε την Μαρία και την επαίνεσε για την πίστη της, με κείνη να απαντά:

"Magnificat anima mea Dominum

Et exultavit spiritus meus στο Deo salutari meo,

Quia respexit humilitatem ancillae suae"

δηλαδή:

"Μεγαλύνει η ψυχή μου τον Κύριο,

και αγαλλίασε το πνεύμα μου για τον θεό, τον σωτήρα μου,

διότι κοίταξε ευνοϊκά την ταπείνωση της δούλης του"

Το κείμενο, που είναι γνωστό ως "Magnificat" μελοποίησαν πολλοί και διαφόρων περιόδων, συνθέτες.
Επιλέγω την προσέγγιση του γάλλου Marc Antoine Charpentier, συνθέτη της εποχής μπαρόκ, η συνεισφορά του οποίου, κυρίως στην εκκλησιαστική μουσική, έτυχε μεγάλης αναγνώρισης.
Ενα πολύ όμορφο Magnificat για 3 ανδρικές φωνές στο οποίο ο Σαρπαντιέ "μιμείται" το ιταλικό στυλ το οποίο σπούδασε μαθητεύοντας στη Ρώμη πλάι στον Τζάκομο Καρίσιμι.
Μοναδικής ομορφιάς σύνθεση, όπου ο μελωδικός πλούτος, η χρήση των παύσεων και της μετατροπίας, καθώς και το γούστο των χρωματισμών υπογραμμίζουν το ευλαβικό και κατανυκτικό ύφος του κειμένου.

Marc Antoine Charpentier: "Magnificat"
(Les Arts Florissant / William Christie)