Ημέρα των Μουσείων: Η μουσική δίνει φωνή στη "Νίκη της Σαμοθράκης"...

 

Κάθε χρόνο στις 18 Μαΐου, γιορτάζουμε την Παγκόσμια Ημέρα Μουσείων, μια μοναδική ευκαιρία να εξερευνήσουμε τους θησαυρούς της τέχνης που φυλάσσονται σ' αυτούς τους χώρους. Το Λούβρο στο Παρίσι, ένα από τα πιο διάσημα Μουσεία του κόσμου, φιλοξενεί αμέτρητα αριστουργήματα από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη εποχή. Από τις εντυπωσιακές συλλογές γλυπτικής και ζωγραφικής έως τα μοναδικά έργα αρχαίας και μεσαιωνικής τέχνης, κάθε έκθεμα αφηγείται τη δική του ιστορία.

Το Λούβρο δεν υπήρξε πάντα μουσείο. Πριν από τη Γαλλική Επανάσταση ήταν ανάκτορο των βασιλέων και πιο παλιά, φρούριο. Οι πρώτες οργανωμένες συλλογές ξεκίνησαν γύρω στο 1500 με τον Φραγκίσκο Α΄, ο οποίος απέκτησε σπουδαία έργα όπως τη "Μόνα Λίζα" του Ντα Βίντσι και την "Αγία Οικογένεια" του Ραφαήλ. Τον 17ο αιώνα, επί Ερρίκου Δ΄, η συλλογή εμπλουτίστηκε με πίνακες του Ρούμπενς, του Βερονέζε και του Καραβάτζιο.
Μετά τη Γαλλική Επανάσταση, ο Ναπολέων ονειρεύτηκε να μετατρέψει το Λούβρο στο μεγαλύτερο μουσείο του κόσμου. Οι πολεμικές εκστρατείες της εποχής έφεραν στο Παρίσι αναρίθμητες αρχαιότητες από διάφορες περιοχές, ενώ οι ανασκαφές Γάλλων αρχαιολόγων στον 19ο αιώνα στην Αίγυπτο, τη Μέση Ανατολή και την Ελλάδα εμπλούτισαν ακόμη περισσότερο τη συλλογή.

Ένα από τα πλέον θησαυρικά αποκτήματα αυτής της περιόδου είναι η "Νίκη της Σαμοθράκης". Παρά τις ζημιές που είχε υποστεί, το γλυπτό θεωρήθηκε αριστούργημα και τοποθετήθηκε σε περίοπτη θέση καθηλώνοντας τους επισκέπτες.
Ήταν τον Απρίλιο του 1863 όταν ένας ντόπιος εργάτης, συμμετέχοντας στις ανασκαφές του Charles Champoiseau (επικεφαλής του γαλλικού προξενείου στην Αδριανούπολη) φώναξε: "Κύριε, εύραμεν μια γυναίκα!".
Ήταν η Νίκη της Σαμοθράκης...

Η θεά Νίκη εμφανίζεται με φτερά να κατεβαίνει από τον ουρανό για να φέρει την είδηση της νίκης μετά τη μάχη. Το άγαλμα αποτυπώνει τη στιγμή πριν πατήσει στην πλώρη του πλοίου, με τα πόδια της να αιωρούνται και τα ενδύματά της να κυματίζουν στον άνεμο. Σμιλεμένη σε λευκό παριανό μάρμαρο, σε μέγεθος μεγαλύτερο από το φυσικό, κρατούσε πιθανώς μια σάλπιγγα στο δεξί χέρι και κάποιο τρόπαιο στο αριστερό. Το πτυχωτό ένδυμά της αγκαλιάζει το σώμα και κυματίζει πίσω, υπογραμμίζοντας τη δυναμική κίνησή της.Τα πελώρια φτερά της φέρουν τη δύναμη της πτήσης και μέχρι σήμερα -αιώνες μετά- εντυπωσιάζει με την ακρίβεια και τη ζωντάνια της μορφής της.

Στη Μουσική:

Στον κύκλο τραγουδιών "Statuesque" (Αγαλματικές Μορφές), ο σύγχρονος κλασικός συνθέτης, Jake Heggie εξερευνά τη γυναικεία μορφή όπως αποτυπώθηκε στη γλυπτική μέσα στους αιώνες. Το έργο, γραμμένο αρχικά για φωνή και επτά όργανα, αντλεί έμπνευση από πέντε εμβληματικά γλυπτά, ταξιδεύοντας τον ακροατή από τη σύγχρονη εποχή προς τα πίσω χρονικά, στην Αίγυπτο και την αρχαία Ελλάδα. Οι στίχοι δίνουν σε κάθε άγαλμα τη δική του φωνή, αποκαλύπτοντας το προσωπικό του σύμπαν και την ιστορία του.

Στο τελευταίο τραγούδι του σετ, που αναφέρεται στη Νίκη της Σαμοθράκης, η θεά αφηγείται τη στιγμή της θεϊκής της προσγείωσης στην πλώρη του πλοίου. Μέσα από τη μελωδία, η Νίκη μιλά για την αιώνια ακτινοβολία της μορφής της και τον τρόπο που ακόμα αιώνες μετά εντυπωσιάζει και συγκινεί όσους την αντικρίζουν. Η μουσική του Heggie αποτυπώνει την ένταση, την κίνηση του γλυπτού και το μεγαλείο της σύλληψης του δημιουργού. Με μοτίβα σε ύφος τραγουδιών καμπαρέ, η μουσική γλώσσα γίνεται αιχμηρή, αποκτά θεατρικότητα. Στιχουργικά, η Νίκη της Σαμοθράκης απευθύνεται στον επισκέπτη που την παρατηρεί έκθαμβος. Τον παρακαλεί να μην εστιάζει στο σώμα της, αλλά να φανταστεί τα όνειρα και τις σκέψεις της γιατί ακόμα και χωρίς κεφάλι, η ψυχή της έχει να αφηγηθεί μια σπουδαία ιστορία. Η εισαγωγή από τα όργανα ακούγεται κοφτή, οργισμένη, ενώ η μετζοσοπράνο εισέρχεται με ένα κυλαριστό, συνεχές επιφώνημα σαν ατέρμονο κύμα...Στη συνέχεια, η φωνή γίνεται πιο αποφασιστική:

"Το βρεγμένο, διάφανο ύφασμα μόλις και καλύπτει τη σάρκα,

που ωθείται μπροστά από τη δύναμη των ισχυρών φτερών.

Καμία απορία; Καμία περιέργεια;

Καμία φροντίδα για το τι σκέφτομαι ή ονειρεύομαι;

Ένας χιτώνας γλιστράει από τους ώμους, ανεμίζει,

τυλίγεται γύρω από τα σφιχτά μου πόδια.

Καμία απορία; Καμία περιέργεια;

Καμία φροντίδα για το τι σκέφτομαι ή ονειρεύομαι;

Για κάθε λέξη που ειπώθηκε, χιλιάδες μένουνε ανείπωτες,

ενώ με μελετάς, παρατηρείς κάθε λεπτομέρεια:

τα στήθη μου και τα φτερά μου έτοιμα να με εκτοξεύσουν στους ουρανούς!

Κι όμως, καμία απορία; Καμία περιέργεια;

Καμία φροντίδα για τα όνειρά μου;

[..]

Ούτε καν προσέχεις ότι δεν έχω κεφάλι, κανένα κεφάλι, κανένα!

Δεν νοιάζεσαι, δεν νοιάζεσαι, είν' αλήθεια!

Λοιπόν, θέλω κάποιον που να νοιάζεται,

όχι κάποιον που απλά με κοιτάζει μανιωδώς.

Τελειώσαμε. Τέλος.

Τελειώσαμε!"

(απόδοση δική μου)

Η μουσική αγκαλιάζει κάθε λέξη. Μετατρέπει το μάρμαρο σε φωνή της πληγωμένης φτερωτής, ακέφαλης θεάς. Η φωνή ολοκληρώνεται απότομα, αιωρούμενη μέσα σε ένα υπαρξιακό, αινιγματικό ηχητικό περιβάλλον…

Jake Heggie: "Statuesque, N.5: Winged Victory"

Για την Ημέρα Μουσείων υπάρχουν κι άλλα κείμενα στο μπλογκ. Ανακαλύψτε τα πληκτρολογώντας τον τίτλο στη γραμμή αναζήτησης. 

Ένα tondo κι ένα magnificat για την Ημέρα των Μουσείων...

Botticelli: "Madonna del Magnificat"

(Με αφορμή την σημερινή Διεθνή ημέρα των Μουσείων)

Ένα από τα παλαιότερα μουσεία - πινακοθήκες στον κόσμο, είναι η Γκαλερί Ουφίτσι στη Φλωρεντία. Ένα αρχιτεκτονικό κόσμημα, η κατασκευή του οποίου ξεκίνησε το 1560 μετά από παραγγελία του Κόζιμο των Μεδίκων στον Τζόρτζιο Βαζάρι να σχεδιάσει ένα περίτεχνο παλάτι για την οικογένειά του. Χρειάστηκαν δυο δεκαετίες για να ολοκληρωθούν οι εργασίες, όμως το αποτέλεσμα ξεπέρασε κάθε προσδοκία.

Η Γκαλερί Ουφίτσι εκθέτει μία από τις σημαντικότερες συλλογές αναγεννησιακής τέχνης.

Ανάμεσά τους και ένα αριστούργημα θρησκευτικής θεματικής του Σάντρο Μποτιτσέλι, το οποίο διάλεξα να σάς παρουσιάσω: "Madonna del Magnificat".

Λεπτομέρεια του πίνακα με το κείμενο που δικαιολογεί και τον τίτλο του έργου

Το εικαστικό έργο είναι ένα "tondo" (σε κυκλικό σχήμα, από τη λατινική λέξη rondo), που δημιουργεί μια αίσθηση ηρεμίας, καθώς δεν υπάρχουν γωνίες. 

Απεικονίζει την Παναγία να κρατά στην αγκαλιά της το Χριστό, ενώ περιστοιχίζεται από πέντε αγγέλους. Οι δυο, κρατούν μια ολόχρυση κορώνα κι ετοιμάζονται να τη στεφανώσουν, ενώ οι άλλοι τρεις κρατούν ένα βιβλίο ανοιχτό στο οποίο με την καθοδήγηση του μικρού Ιησού η Παναγία γράφει ένα "Magnificat", όπως διαβάζουμε στο κείμενο της δεξιάς σελίδας και είναι το στοιχείο που δίνει και τον τίτλο στο εικαστικό.

Στο βάθος ο ζωγράφος σκιαγραφεί ένα τοπίο γαλήνιο και ήρεμο, ενώ Μητέρα και Υιός, στο χέρι κρατούν ένα ρόδι, σύμβολο γονιμότητας, αθανασίας και ανάστασης.

Πολλοί ιστορικοί τέχνης ισχυρίζονται ότι η Παναγία είναι ένα πορτρέτο της συζύγου του Δούκα των Μεδίκων, Λουκρητίας, ενώ οι δυο από τους αγγέλους, οι γιοι της. 

Το "Magnificat" είναι "Ωδή στην Παναγία", το κείμενο του οποίου προέρχεται από το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο και σχετίζεται με την επίσκεψη της Παρθένου Μαρίας στην ξαδέλφη της Ελισάβετ, η οποία κυοφορούσε επίσης τον Ιωάννη.
Όταν έφτασε, η Ελισάβετ καλοδέχτηκε την Μαρία και την επαίνεσε για την πίστη της, με κείνη να απαντά:

"Magnificat anima mea Dominum

Et exultavit spiritus meus στο Deo salutari meo,

Quia respexit humilitatem ancillae suae"

δηλαδή:

"Μεγαλύνει η ψυχή μου τον Κύριο,

και αγαλλίασε το πνεύμα μου για τον θεό, τον σωτήρα μου,

διότι κοίταξε ευνοϊκά την ταπείνωση της δούλης του"

Το κείμενο, που είναι γνωστό ως "Magnificat" μελοποίησαν πολλοί και διαφόρων περιόδων, συνθέτες.
Επιλέγω την προσέγγιση του γάλλου Marc Antoine Charpentier, συνθέτη της εποχής μπαρόκ, η συνεισφορά του οποίου, κυρίως στην εκκλησιαστική μουσική, έτυχε μεγάλης αναγνώρισης.
Ενα πολύ όμορφο Magnificat για 3 ανδρικές φωνές στο οποίο ο Σαρπαντιέ "μιμείται" το ιταλικό στυλ το οποίο σπούδασε μαθητεύοντας στη Ρώμη πλάι στον Τζάκομο Καρίσιμι.
Μοναδικής ομορφιάς σύνθεση, όπου ο μελωδικός πλούτος, η χρήση των παύσεων και της μετατροπίας, καθώς και το γούστο των χρωματισμών υπογραμμίζουν το ευλαβικό και κατανυκτικό ύφος του κειμένου.

Marc Antoine Charpentier: "Magnificat"
(Les Arts Florissant / William Christie)

"ΦΑΓΙΟΥΜ: βαφτισμένα στην όαση παλιών αισθήσεων"

 

"Το βλέμμα τους, σού φανερώνει πιο ζωντανούς τους πεθαμένους, που διψούν τη ζωή, 

περισσότερο από τους ζωντανούς που δεν την υποψιάζονται!!!"

Με αφορμή την σημερινή Διεθνή ημέρα των Μουσείων, καλησπερίζω με άρωμα Αιγύπτου αναδυόμενο στις αίθουσες του Μητροπολιτικού της Ν. Υόρκης...

Περίεργα πρόσωπα με σφιχτά σφραγισμένα χείλη και φλογερά μάτια.
Πρόκειται για τα πορτρέτα φαγιούμ, έργα περίτεχνα, πραγματικά αριστουργήματα!
Νεκρικά πορτρέτα, προορισμένα για ταφική χρήση, που ανακάλυψε αρχικά ένας ιταλός περιηγητής κάπου στο 1600, όμως ήρθαν στο φως όταν ο αρχαιολόγος Sir Petrie το 1900 αναζητώντας την είσοδο μιας πυραμίδας εντόπισε μια νεκρόπολη.

Οι μούμιες που ανακαλύφθηκαν στους τάφους έφεραν στη θέση του προσώπου του νεκρού, την προσωπογραφία του ζωγραφισμένη πάνω σε ξύλο ή πανί. Τα νεκρικά πορτρέτα πήραν το όνομά τους από την Όαση Φαγιούμ κοντά στο Κάιρο, όπου πρωτοβρέθηκαν.

Πορτρέτα, ζωγραφισμένα σε ξύλο ή λινό σάβανο, πολλά από τα οποία φιλοτεχνούνταν όσο ο άνθρωπος ήταν ακόμη ζωντανός και διακοσμούσαν το σπίτι του.

Νεκρικά πορτρέτα με αινιγματικό και γριφώδες βλέμμα, τυλιγμένα μ'ένα πέπλο μυστηρίου.
Για πολλά χρόνια ο προορισμός τους ήταν η μελλοντική ζωή, αφού έγιναν για να συνοδεύσουν τον νεκρό στον άγνωστο "άλλον κόσμο".
Μπρος στα μάτια του έκθαμβου επισκέπτη ξετυλίγεται ολάκερη η ιερότητα των αντιλήψεων ενός αρχαίου λαού!

Στην ημισκότεινη αίθουσα του Μουσείου στοιχισμένα το ένα δίπλα στο άλλο, σε ένα πάνελ με γυάλινες προθήκες, τρία από αυτά τα Φαγιούμ...

Δεξιά, το φαγιούμ ενός νεαρού άνδρα με χαλαρό το δεξί του μάγουλο και το μάτι της ίδιας πλευράς του προσώπου χωρίς βλεφαρίδες, μαρτυρά οφθαλμολογική ανωμαλία...

Στη μέση ένας άντρας με καρβουνιασμένο πρόσωπο, μεγάλα στρογγυλά μάτια, πλούσια, σγουρά μαλλιά και γένεια, που τονίζουν τα λεπτά μάγουλα και τις γωνίες του προσώπου.

Στο τελευταίο αριστερά, ένας άνδρας με ζεστό, ροδαλό χρώμα στη σάρκα του.
Τα χαρακτηριστικά του διαγράφονται έντονα...
Τεράστια μάτια, σαρκώδη χείλη, μακριά μύτη και φρύδια που σμίγουν...
Φως και σκιά σ'ένα παιχνίδισμα που κερδίζει το βλέμμα, το μαγνητικό και λάγνο...
Όλη η δύναμη της ζωής που έφυγε είναι συγκεντρωμένη σε αυτό το βλέμμα!

Η τέχνη των πορτρέτων αυτών, απαράμιλλη! Οι ματιές τους τρυπούν, κι η σαγήνη τους ισορροπεί ανάμεσα σε ζωή και θάνατο...
Σφιχτά σφραγισμένα τα χείλη και καθηλωτική η μελαγχολική τους έκφραση.
Ζωγραφισμένα με την εγκαυστική τεχνική του λιωμένου κεριού  επιτυγχάνοντας ένα εντυπωσιακό αποτέλεσμα με ζωντανά και λαμπερά χρώματα.
Το έργο γίνεται ακόμη εντυπωσιακότερο, όταν σε κάποια προστίθενται και φύλλα χρυσού.

Τα "θλιμμένα" αυτά πορτρέτα τοποθετούνταν στις μούμιες με ένα και μοναδικό στόχο, απόλυτα συνυφασμένο με τις Αιγυπτιακές ταφικές δοξασίες... η ψυχή του νεκρού  έπρεπε με κάποιο τρόπο να αναγνωρίσει το σώμα στο οποίο άνηκε ώστε να μπορέσει να αναγεννηθεί εύκολα και να μην καταδικαστεί να ταξιδεύει αιώνια.
Δημιουργημένα λοιπόν, τα Φαγιούμ για να συνοδέψουν τους νεκρούς στην αιώνια ζωή απέκτησαν κι αυτά αιώνια ζωή και φήμη χάρις στη ζωντάνια και την εκφραστικότητά τους.

"Τα Φαγιούμ πέθαναν κι όμως βλέπουν...Στα Φαγιούμ το βλέμμα είναι σώμα..."

Βλέμμα που μαγνητίζει και έρχεται μέσα από τα βάθη των χιλιετιών...Είναι το βλέμμα του αρχαίου κόσμου που βρήκε τρόπο να νικήσει τη φθορά...

Αν αφήσουμε τη φαντασία ελεύθερη και παρατηρήσουμε την έκφρασή τους, η αφήγηση ξεκινά κι έχει πολύ ενδιαφέρον!
Ατρόμητοι απέναντι στο Χάρο, μουσικά με ρυθμό και στιχουργήματα βαφτισμένα στην όαση παλιών αισθήσεων και εικόνων...
Οδηγός, η φωνή του Μανώλη Μητσιά...που αυτοσχεδιάζει πάνω σε μουσικές, δίνοντας μαυλιστικό παλμό εμπνευσμένο απ'τα βαθιά, αινιγματικά βλέμματα...

"Οι ίσκιοι μοιάζουν μακριά όπως τ' αρχαία σκιάχτρα 

όταν γυρνούν τα σώματα βαριά σαν την καρδιά τους 

και του τσιγάρου η μικρή στα χείλη τους η καύτρα 

φωτίζει σαν παλιά Φαγιούμ βαθιά τα πρόσωπά τους".