Πίτερ Μπρίγκελ: "Ο Θρίαμβος του Χρόνου" και η ηχητική του αντανάκλαση...

"Ο Θρίαμβος του Χρόνου", Πίτερ Μπρίγκελ ο Πρεσβύτερος

[Στη μνήμη του Πίτερ Μπρίγκελ του Πρεσβύτερου]

Πιθανώς αυτοπροσωπογραφία του Μπρίγκελ

Ο Πίτερ Μπρίγκελ ο Πρεσβύτερος υπήρξε ένας από τους κορυφαίους Φλαμανδούς ζωγράφους και χαράκτες της Αναγέννησης. 

Η τέχνη του ξεχωρίζει για τις πολυπρόσωπες, πολυσύνθετες σκηνές της καθημερινής ζωής, στις οποίες απεικονίζει με λεπτομέρεια και αληθοφάνεια τη ζωή των απλών ανθρώπων της εποχής του. Οι πίνακές του δεν είναι απλά ρεαλιστικές αναπαραστάσεις της φύσης και της κοινωνίας, αλλά εμπεριέχουν στοχαστικά και φιλοσοφικά νοήματα που αφορούν την ανθρώπινη μοίρα, την παροδικότητα, καθώς και τις ηθικές και κοινωνικές διαστάσεις της ζωής.

Το χαρακτικό του "The Triumph of Time-Θρίαμβος του Χρόνου" αποτελεί μια επιβλητική και βαθιά συμβολική απεικόνιση της αδυσώπητης δύναμης του χρόνου και της φθοράς που επιφέρει στην ανθρώπινη ύπαρξη. Στο κέντρο κυριαρχεί η μορφή του Χρόνου, προσωποποιημένη ως γιγάντιος ιππέας πάνω σε άμαξα που τη σέρνουν άγρια άλογα, και την οποία ακολουθεί απειλητικά η μορφή του Θανάτου.

Ακολουθεί ένας ελέφαντας (σύμβολο δύναμης και εξουσίας) πάνω στον οποίο στέκεται ένας άγγελος(προσωποποίηση της Δόξας ή της Φήμης), που σαλπίζει.

Ο Χρόνος, γεμάτος αποφασιστικότητα και ακατάβλητη ενέργεια, προχωρά ασταμάτητα, οδηγώντας ένα πλήθος ανθρώπων που παρασύρονται από την αμείλικτη πορεία του. 

Οι ανθρώπινες μορφές που τον ακολουθούν είναι συμβολικές, εκπροσωπώντας την ποικιλία των ανθρωπίνων καταστάσεων και εμπειριών, από τη νεότητα, τη χαρά και τη φιληδονία, έως τη γήρανση, τη θλίψη και, τελικά, τον θάνατο.Χαρακτηριστικά παρατηρείστε πως κρατάει ένα μωρό, δηλώνοντας τον κύκλο ζωής-θανάτου. Ακόμα κι όταν γεννιέται μια νέα ζωή, ο χρόνος παραμένει η υπέρτατη δύναμη.

Ο δρόμος είναι γεμάτος μουσικά όργανα, εργαλεία και άλλα αντικείμενα, αναπαριστώντας την εφήμερη αξία των κοσμικών απολαύσεων.. 

Η σύνθεση αποπνέει μια βαριά, σχεδόν αποκαλυπτική ατμόσφαιρα, εντείνοντας τη σοβαρότητα και τη δραματικότητα του θέματος. Το τοπίο γύρω από τη φιγούρα του Χρόνου καλύπτεται από ένα πέπλο ματαιότητας και αναπόφευκτης φθοράς. Σε δεκάδες μικρές σκηνές, διάσπαρτες στον χώρο του πίνακα, άνθρωποι απασχολούνται με τις καθημερινές τους δραστηριότητες. Εργάζονται, γιορτάζουν, πολεμούν, όμως όλες αυτές οι πράξεις μοιάζουν ασήμαντες μπροστά στη διαρκή και αμείλικτη ροή του χρόνου.

Η συμβολική δύναμη του έργου έγκειται στο γεγονός ότι ο χρόνος δεν κάνει διακρίσεις. Είναι η μοναδική καθολική δύναμη που αγκαλιάζει και καθορίζει την ύπαρξη κάθε ανθρώπου, ανεξαρτήτως κοινωνικής θέσης, ηλικίας ή επιθυμιών. Μέσα απ' αυτή τη σύνθετη και στοχαστική απεικόνιση, ο Μπρίγκελ υπενθυμίζει την παροδικότητα της ζωής και τη βεβαιότητα του τέλους, ενθαρρύνοντας τον θεατή να αναλογιστεί τη δική του θέση απέναντι στον χρόνο.

Ο "Θρίαμβος του Χρόνου" δεν είναι μόνο έργο τέχνης. Είναι μια ποιητική και φιλοσοφική δημιουργία που μέσω της τέχνης αγγίζει το διαχρονικό θέμα της φθοράς, της ματαιότητας και της ανθρώπινης μοίρας. Πρόκειται για ένα έργο που συγκινεί, ταράζει, και τελικά προσκαλεί τον θεατή σε έναν βαθύ υπαρξιακό στοχασμό.

Η Μουσική Έμπνευση:

Μια συμφωνική απεικόνιση της αμείλικτης πορείας του χρόνου, εμπνευσμένη από το παραπάνω χαρακτικό του Πίτερ Μπρίγκελ αποτελεί η ομότιτλη σύνθεση "The Triumph of Time" του Βρετανού Harrison Birtwistle. Είναι το δημοφιλέστερο έργο του συνθέτη και γράφτηκε το 1971. Από τις πιο εμβληματικές συμφωνικές δημιουργίες του 20ού αιώνα, η μουσική μεταφέρει τον στοχαστικό και σκοτεινό τόνο της εικαστικής αναπαράστασης του χρόνου, δημιουργώντας έναν ηχητικό κόσμο όπου η ακινησία, η πορεία και η φθορά, συνυπάρχουν.

Η δομή της σύνθεσης βασίζεται σε αργή, κυκλική ανάπτυξη με σπειροειδή ένταση, χωρίς κορύφωση, όπου επαναλαμβανόμενα ρυθμικά και αρμονικά μοτίβα σταδιακά μεταμορφώνονται και σβήνουν, αποδίδοντας τη φθορά και την αναπόφευκτη ροή του χρόνου.
Η ενορχήστρωση είναι μεγαλειώδης, με τα χάλκινα και τα κρουστά να δημιουργούν μια ατμόσφαιρα νεκρικής τελετουργίας, λειτουργώντας σαν ηχητικά "memento mori". Τα έγχορδα σχηματίζουν ένα υποβλητικό αρμονικό φόντο, ενώ τα ξύλινα προσθέτουν φωνητικού τύπου υφές, σαν ψίθυροι ή στεναγμοί.Το έργο βασίζεται σε μια αργή, συνεχώς μεταβαλλόμενη ηχητική γραμμή, που διαχέεται σε όλη την ορχήστρα. Η υφή είναι πυκνή και πολυεπίπεδη, με τεχνικές αντιστικτικής ανάπτυξης που θυμίζουν τις μικροσκοπικές αφηγήσεις στο χαρακτικό του Μπρίγκελ. Όπως ο ζωγράφος αποτυπώνει τη ματαιότητα και την παγίδευση μέσα στον χρόνο, έτσι και ο Birtwistle δημιουργεί μια μουσική εμπειρία χωρίς λύτρωση ή διαφυγή, μια ηχητική αλληγορία της ανθρώπινης μοίρας υπό την κυριαρχία του χρόνου.

Η σύνθεση "The Triumph of Time" του Harrison Birtwistle έχει χαρακτηριστεί από πολλούς μουσικοκριτικούς ως ένα από τα σημαντικότερα συμφωνικά έργα του 20ού αι. Πολλοί επισήμαναν ότι δεν ασχολείται με τον χρόνο ως διάρκεια, αλλά ως μορφή κίνησης, αποτυπώνοντας ηχητικά τη συνεχόμενη μετάλλαξη και διάβρωση του ήχου.Άλλοι, το χαρακτήρισαν από τα πλέον "ανατριχιαστικά" έργα του Birtwistle, ένα "θαυμαστό αντάτζιο Μαλεριανής εμβέλειας", ενώ η εφημερίδα The Independent το παρομοίασε με έναν "τελετουργικό θρήνο που μετατρέπεται σε πομπή, όπου ο χρόνος αλέθει ασταμάτητα.Τα ηχητικά μοτίβα του θυμίζουν το αναπόφευκτο του θανάτου..."

Ας απολαύσουμε αυτή την εμπνευσμένη μουσική σύνθεση, που καθιστά τον ακροατή συμμέτοχο στην αναμέτρηση με την παροδικότητα. Ακριβώς όπως και ο θεατής του χαρακτικού του Μπρίγκελ, που βρίσκεται αντιμέτωπος με την αμείλικτη πορεία του χρόνου, σ' έναν κόσμο γεμάτο μορφές που φθείρονται, αντιστέκονται ή παραδίδονται στη λήθη...

Harrison Birtwistle: "The Triumph of Time"

Διευθύνει ο Pierre Boulez

Για τον Μπρίγκελ μπορείτε να διαβάσετε παλαιότερα κείμενα εδώ και εδώ.

"Παιδικά Παιχνίδια" σε νότες: Μια μουσική αφήγηση εμπνευσμένη από τον Μπρίγκελ...

"Children's Games", Peter Bruegel the Elder

9 Σεπτεμβρίου και το ημερολόγιο γράφει το όνομά του.

Ο Πίτερ Μπρίγκελ ο Πρεσβύτερος ήταν Φλαμανδός ζωγράφος, χαράκτης και σχεδιαστής, που πέθανε στις Βρυξέλλες σαν σήμερα, το 1569.

Θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους ζωγράφους του 16ου αιώνα, ειδικευμένος στις ρωπογραφίες (σκηνές από την καθημερινή ζωή) σε μια εποχή που η κρίση της Μεταρρύθμισης στέρησε από πολλούς καλλιτέχνες τη δυνατότητα να απεικονίζουν θρησκευτικά θέματα. Οι πίνακές του παρουσιάζουν με ακρίβεια τη ζωή των αγροτών και των απλών ανθρώπων, συνδυάζοντας την πιστή αναπαράσταση της φύσης και των ανθρωπίνων δραστηριοτήτων με ένα διακριτικό, αλλά εύστοχο σχόλιο για την κοινωνία, τα ήθη και τις ανθρώπινες σχέσεις.
Οι πολυπρόσωπες σκηνές του, γεμάτες αμέτρητες λεπτομέρειες, είναι χαρακτηριστικό της δουλειάς του και αποκαλύπτουν την οξυδερκή του ματιά πάνω στην ανθρώπινη συμπεριφορά.

Πιθανώς αυτοπροσωπογραφία του Μπρίγκελ

Για σήμερα, επιλέγω να σας παρουσιάσω τον πίνακά του "Παιδικά Παιχνίδια", ένα έργο με ιδιαίτερη λεπτομέρεια, πλούσιο σε εικόνες και συμβολισμούς, που αποτυπώνει με εντυπωσιακό τρόπο τον κόσμο της παιδικής ηλικίας.

Το έργο είναι ελαιογραφία του 1560 και σήμερα φιλοξενείται στο Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης στη Βιέννη.

Στον πίνακα αυτό, πέρα από κάθε αλληγορική πρόθεση, ο Μπρίγκελ μάς δίνει πλήθος πληροφοριών για τα παιδικά παιχνίδια και τον τρόπο ψυχαγωγίας των παιδιών του 16ου αιώνα.
Βλέπουμε κορίτσια να παίζουν με τις κούκλες τους, μια ομάδα αγοριών να διασκεδάζει με τη Μακριά γαϊδούρα, άλλα παιδιά να παίζουν βόλους, να κάνουν κωλοτούμπες, να χαίρονται με το κρυφτό ή να φυσούν σαπουνόφουσκες. Διασκεδάζουν τραγουδώντας το "Πούν’ το, πούν’ το, το δαχτυλίδι;", ή ξεκαρδίζονται παίζοντας τυφλόμυγα. Ισορροπούν πάνω σε φράχτες, παλεύουν, καβαλούν στους ώμους τους τους συνομηλίκους τους.
Ορισμένα από τα παιδιά φαίνεται να τηρούν και να απολαμβάνουν τα έθιμα και τις παραδόσεις...Λένε τα κάλαντα, άλλα πηδούν πάνω από τις φωτιές του Αϊ-Γιάννη. Καβαλάνε βαρέλια, σπρώχνονται, παίζουν με την άμμο, κυλούν ρόδες, συναγωνίζονται στην κονταρομαχία, κολυμπούν, κάνουν φούρλες ή σκαρφαλώνουν στα δέντρα.

Ο Μπρίγκελ δεν απεικονίζει απλώς παιχνίδια, μάς προσφέρει ένα πολύτιμο παράθυρο στον τρόπο ζωής, τις αξίες και τη φαντασία της παιδικής ηλικίας μιας άλλης εποχής. Ένα έργο που μας θυμίζει πως το παιχνίδι δεν είναι απλώς ψυχαγωγία, αλλά πολιτισμός, παιδεία και έκφραση.


Η Μουσική έμπνευση:

Τα "Naxos Quartets" είναι μια σειρά από δέκα κουαρτέτα εγχόρδων που έγραψε ο Άγγλος συνθέτης Πήτερ Μάξγουελ Ντέηβις την περίοδο 2001-2007, κατόπιν παραγγελίας της δισκογραφικής εταιρείας Naxos.

Ο Ντέηβις εμπνεύστηκε το τέταρτο κουαρτέτο της σειράς από τον παραπάνω υποβλητικό πίνακα του Πίτερ Μπρίγκελ, γι' αυτό και στο κουαρτέτο του δίνει τον υπότιτλο "Παιδικά Παιχνίδια-Children's Games". 
Το ενός μέρους κουαρτέτο, πυκνό σε έκφραση, αποτυπώνει με μουσικά μέσα το ζωηρό, πολύβουο και πολυδιάστατο παιχνίδι των παιδιών όπως απεικονίζεται στην εικαστική σύνθεση.
Ο Ντέηβις μεταφέρει την κινητικότητα και την ένταση του πίνακα στη μουσική. Ακριβώς όπως το μάτι μεταπηδά από παιδί σε παιδί μέσα στην εικόνα, έτσι και το αυτί ταξιδεύει μέσα από πολύπλοκες, αλλά κατευθυνόμενες μουσικές γραμμές, που υφαίνουν έναν ήχο γεμάτο κίνηση, ζωντάνια και στιγμιαίες μεταβολές. Το αποτέλεσμα είναι μια δημιουργία, που συνδυάζει τις έντονες και ταχείς φράσεις με πιο ήπιες, σχεδόν στοχαστικές παύσεις, δημιουργώντας μια μουσική αφήγηση γεμάτη αντιθέσεις και βάθος.

Τα "Παιδικά παιχνίδια", όμως, όπως μας υπενθυμίζει ο πίνακας -το ίδιο και η μουσική- δεν είναι απλώς αθώες δραστηριότητες. Αντιθέτως, μπορούν να θεωρηθούν ως μεταφορά για τη βία και την επιθετικότητα που κρύβεται πίσω από την παιδική αθωότητα, χαρακτηριστικά που αντικατοπτρίζουν, με τρόπο συμβολικό, τις συγκρούσεις και την ανθρώπινη φύση γενικότερα.
Στην εικόνα, τα παιδιά χτυπούν τα άλογά τους με ξύλα, παίζουν άγρια, τσακώνονται, πέφτουν, καβαλούν φράχτες, κλωτσούν το ένα το άλλο και σκαρφαλώνουν στους ώμους των συνομηλίκων τους. Ο Ντέηβις μεταφράζει αυτήν την έντονη, συχνά ακατάστατη δραστηριότητα σε μουσικά μοτίβα που εναλλάσσονται ανάμεσα στην ένταση, την αγριάδα και τη φαινομενική αθωότητα. Υπάρχει μια αίσθηση παιχνιδιού που κρύβει ενέργεια, σύγκρουση και ένταση, σε αντίστιξη με τις πιο ήσυχες και γαλήνιες στιγμές.

Στο τέλος του κουαρτέτου η αναταραχή υποχωρεί και η μουσική καταλήγει σε μια αίσθηση ηρεμίας. Η έντονη δραστηριότητα σταματά, αφήνοντας χώρο για μια πιο ήσυχη, εσωτερική αποτίμηση. Με αυτόν τον τρόπο, ο Ντέηβις καταφέρνει να δημιουργήσει μια μουσική σύνθεση που δεν είναι απλώς απεικόνιση, αλλά μια ζωντανή, ηχητική αφήγηση της παιδικής ηλικίας, γεμάτη αντιθέσεις, ζωντάνια και βάθος.

Απολαύστε!

Peter Maxwell Davies: Naxos Quartet No. 4, "Children's Games"

Με αφορμή τον Πίτερ Μπρίγελ τον πρεσβύτερο μπορείτε να διαβάσετε παλαιότερο κείμενό μου εδώ.

"Ένας Αγροτικός Γάμος στην Τέχνη"

 

"Peasant Wedding", Pieter Bruegel the Elder -Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης, Βιέννη

9 Σεπτεμβρίου και το ημερολόγιο γράφει το όνομά του.

Ο Πίτερ Μπρίγκελ ο πρεσβύτερος  ήταν φλαμανδός ζωγράφος, χαράκτης και σχεδιαστής, που πέθανε στις Βρυξέλλες σαν σήμερα το 1569.

Ήταν γνωστός για τα τοπία του και τις αγροτικές σκηνές, μα κυρίως ήταν ζωγράφος της αλληγορίας και της ηθογραφίας.
Οι συνθέσεις του είναι αφηγηματικές, εστιάζοντας στις λαϊκές παραδόσεις και τα έθιμα του τόπου. Συνθέσεις, που έχουν και την αξία της λαογραφικής καταγραφής της εποχής.

Πολλοί οι γνωστοί πίνακές του.
Για σήμερα επιλέγω να σας παρουσιάσω τον «Αγροτικό Γάμο» του, ένα εικαστικό με ιδιαίτερη λεπτομέρεια στις σκηνές, που απεικονίζει.

Στο κέντρο ένα μακρύ τραπέζι, που συγκεντρώνει περιμετρικά τους καλεσμένους.

Η νύφη στέκει κάτω από ένα χάρτινο στέμμα ενώ το γλέντι φαίνεται να έχει ξεκινήσει...

Και γλέντι χωρίς μουσική δεν γίνεται, φυσικά!

Οι οργανοπαίχτες στέκουν στη μέση του πλάνου, φυσούν τις γκάιντες, ενώ ένας άνδρας γεμίζει με άφθονο ποτό τις κανάτες.

Οπωσδήποτε, ένας γάμος της τότε εποχής απαιτεί και το προικοσύμφωνο!

Έτσι, απαραίτητη η παρουσία του συμβολαιογράφου να το συντάξει.
Είναι ο άντρας με το μαύρο μπερεδάκι, που βλέπουμε στην ξύλινη, σκαλιστή καρέκλα με την ψηλή πλάτη.

Παρόντα και τα σύμβολα γονιμότητας με τα δεμάτια στον τοίχο ή της αθανασίας και της αιώνιας αγάπης με το παγώνι, που ο Μπρίγκελ εμφανίζει το φτερό του, στο καπέλο του μικρού αγοριού, που γλείφει όλο ευχαρίστηση την πήλινη, βαθιά τσανάκα κι έτσι προφταίνει ν'αποτυπωθεί κι η αθωότητα...

Οι σερβιτόροι πηγαινοέρχονται με βιάση κι ο κόσμος, που παρακολουθεί το γάμο, πολύς!

Ανάμεσά τους και ο ίδιος ο ζωγράφος, με τη μαύρη επίσημη φορεσιά του και το σπαθί, στην άκρη του τραπεζιού, που συνομιλεί με τον  ιερέα, που πιθανότατα πραγματοποίησε την τελετή.
.

***

Ένα «χωριάτικο γάμο» περιγράφει  με την ανεπανάληπτη πένα του και ο δικός μας Άγγελος Σικελιανός...

«Σταματημένα τ΄ άλογα, ας προσμένουν στην πλακόστρωτη απλωσιά,

π΄ όλη γεμίζει από το χτύπο του πετάλου, όπως πληθαίνει το συμπεθεριό

[...]

οι συμπεθέρες στολισμένες σε μετάξια και χρυσά,τινάζουνε απαλά τα γκέμια,

να κινήσουνε μαζί...

 κ΄ είναι η γαλάζια μέρα, η Κυριακή

κι΄ από τα βάθη του χωριού της νιάς καμπάνας χύνεται η βοή,

κι΄ όλο έχει αδειάσει το χωριό, στο λιόχαρον αλώνι, ομπρός στην εκκλησιά!

Στημένη η νύφη, σε θρονί, που αστράφτει, χαμηλό,

μήτε δεξιά, ας κυττάει, μήτε ζερβά,

ενώ οι στολίστρες, πίσω από τους ώμους της, ορτές,

απ΄ την κορυφή του κεφαλιού της, τής χωρίζουνε στη μέση τα μαλλιά.

[...]

 Στους άσπρους τοίχους τα πλεγμένα στάχυα λάμπουν καρφωτά...

[...]

Μα από τη νύφη, ασάλευτη, τριγύρα,

σκεπασμένη τώρα στ΄ αραχνόφαντο κεφαλοπάνι,

ας ξεχειλίζει η διάφανη σιγή, κι΄ ο απάρθενος ας ρεύει λογισμός.

[...]

Μα στο άτι απάνου , πό'ρχεται μπροστά ο γαμπρός, την πλάση όλη χαίρετε προικιό! Πίνει τον ήλιο το κορμί του, πίνει,

ως μια ζεστή ψιλή αμμουδιά, τον πάντα νέον αφρό!

Το συγκεκριμένο ποίημα του Σικελιανού «Χωριάτικος Γάμος» εμπνέει τον  άγγλο συνθέτη σερ Τζων Τάβενερ, που σε συνδυασμό με το Χορό του Ησαΐα από τη γαμήλια τελετή του ορθόδοξου γάμου δίνει μια σειρά από μουσικές και λεκτικές εικόνες, που περιγράφουν έναν γάμο  σε Ελληνικό χωριό.
Ο χαρακτήρας του χορωδιακού έργου γαλήνιος, νηφάλιος και κατανυκτικός, όπως απαιτεί το ιερό Μυστήριο με τον ιδιαίτερα βαθύ συμβολισμό.
Μουσική, που συντελεί και επιτείνει την αίσθηση του ιερού Μυστηρίου της αγάπης και της ένωσης  δύο ανθρώπων  "...εις σάρκα μίαν" και όχι ένα κοσμικό γεγονός...

Ένα έργο, που αφιέρωσε στη γυναίκα του, Μαριάννα και θα το απολαύσουμε αυτό το απόγευμα...

ΠΗΓΕΣ: Σπουδαστήριο Νέου Ελληνισμού, «Μεγάλοι ζωγράφοι» εκδ.ΜΕΛΙΣΣΑ, Εικαστικά Βιβλίο ΟΕΔΒ, «The Music of Silence:John Tavener», Brian Keeble