Παιχνίδια στο Νερό...

 

Κρήνη στο Τίβολι

"Ύδωρ, αρχή πάντων εστί" υποστήριζε ο Θαλής, ενώ ο Γκαίτε ταύτιζε "το νερό με την ανθρώπινη ψυχή... 

Περί υδάτων σήμερα η αναφορά, εκλεκτοί φίλοι, αφού 22 Μάρτη έχει καθιερωθεί ως Παγκόσμια Ημέρα για το Νερό, αυτό το πολύτιμο αγαθό για άνθρωπο, κάθε πλάσμα και τη φύση. 

H τέχνη της μουσικής έχει βρει στο νερό και τις μορφές του ανεξάντλητες πηγές εμπνευσης με τους συνθέτες να φαντάζονται και ν' απεικονιζουν ηχητικά το νερό σαν βρόχινες σταγόνες, σαν ποτάμια και ρυάκια, λίμνες, θάλασσα και ωκεανούς, σαν συντριβανια ή καταρράκτες....ακόμα και σαν νερένια πλάσματα, όπως οι γοργόνες, οι υδάτινες νύμφες και τα ξωτικά... 

Oι ήχοι του νερού ήταν ένα δημοφιλές θέμα στον μουσικό ιμπρεσιονισμό. Από τα έργα αυτής της περιόδου προτείνω να ακούσουμε την έμπνευση του Μωρίς Ραβέλ: "Jeux d' eaux - Παιχνίδια στο νερό".
Συντέθηκε το 1901, θεωρείται το πρώτο δειγμα ιμπρεσιονισμού στην πιανιστικη φιλολογία, καθώς ζωγραφίζει μουσικά την κρυστάλλινη υφή, την καθαρότητα των υδάτων όπως αυτά εκτοξεύονται και πέφτουν από τους πίδακες. Σύνθεση ανάλαφρη, αισθησιακή, παιχνιδιάρικη, δικαίως χαρακτηρίζεται ως μουσική απεικόνιση της χαράς που δημιουργεί το δροσερό ύδωρ που εξαγνίζει την ψυχή από κάθε σκόνη της .
Η σύνθεση αφιερώθηκε στον δάσκαλο του Μωρίς Ραβέλ, Γκαμπριέλ Φωρέ και ως έμπνευση φέρονται, απ' τη μια φράση από το ποίημα "Fête d'eaux-Γιορτή του Νερού" του φίλου του συνθέτη, Henri de Régnier: "Ο ποτάμιος θεός γελά με το νερό που τον γαργαλάει...", η οποία είναι γραμμένη μάλιστα στη χειρόγραφη παρτιτούρα, κι από την άλλη, η πανομοιότυπου ύφους σύνθεση του Φραντς Λιστ που είχε προηγηθεί: "Τα συντριβάνια της Βίλα ντ' Έστε", εμπνευσμένη από τους ομώνυμους Κήπους στο Τίβολι της Ιταλίας, που επισκέφτηκε. 

Τίβολι

Ο Ραβέλ δονεί την ψυχή κάθε ακροατή με τα αισθαντικά μοτίβα του, τους ευγενείς χρωματισμούς και τις λεπτές, κομψές αρμονίες του. 

 Aξίζει να σημειωθεί πως το "Jeux d'eau" χρησιμοποιήθηκε ως γενικός όρος προκειμένου να χαρακτηριστούν τα περίτεχνα συντριβάνια των μανιεριστικών ιταλικών κήπων του 16ου αι. Σε αυτούς τους κήπους, το νερό γίνεται πρωταγωνιστής μέσα από τα περίτεχνα σιντριβάνια, ρυάκια, καταρράκτες και κανάλια. Οι "jeux d’eau" μεταμορφώνουν τον κήπο σε ζωντανό παιχνίδι φωτός, ήχου και κίνησης: το νερό κυλά, χορεύει, αναβλύζει από κρυφές βρύσες και εκπλήσσει τους επισκέπτες, προσφέροντας στιγμές δροσιάς, χαράς και χαμόγελου . Η αρχιτεκτονική των κήπων εκμεταλλεύεται τις πλαγιές, δημιουργώντας υδάτινες σκάλες, αλυσιδωτά ρυάκια και μεγάλους καταρράκτες.

Τίβολι

Μια ιδιαίτερη απόλαυση ήταν οι εκπληκτικές βρύσες-έκπληξη, όπου συνηθως ο κηπουρός, κρυφός συνεργός, ενεργοποιούσε ξαφνικά το νερό και έλουζε τους ανυποψίαστους επισκέπτες, μετατρέποντας τη βόλτα στον κήπο σε παιχνίδι και μαγεία. 

Τα σιντριβάνια των μανιεριστικών κήπων δεν είναι μόνο έργα τεχνολογίας και υδραυλικής, αλλά και ένας ύμνος στη χαρά, στη φαντασία και στην αισθητική του νερού .

Ο αποδέκτης της σύνθεσης, Γκαμπριέλ Φωρέ φαίνεται να εκτιμούσε ιδιαίτερα το "Jeux d’eau", αντίθετα από τον Σαιν Σανς, ο οποίος το απέρριψε, χαρακτηρίζοντάς το υπερβολικά "κακόφωνο". Παρόλες τις αντίθετες γνώμες, το έργο γνώρισε γρήγορα μεγάλη επιτυχία, καθιερώνοντας οριστικά τη μουσική προσωπικότητα του Ραβέλ και ασκώντας σημαντική επιρροή σε πολλούς από τους σύγχρονους του.

Ας αφεθούμε στα χέρια του Σβιάτοσλαβ Ρίχτερ, ενός κορυφαίου διερμηνέα της απαιτητικής πιανιστικής γραφής του Ραβέλ, που με γρήγορα αρπίσματα, άλματα, πλούσιες συγχορδίες και λεπτούς χρωματισμούς μεταφέρει την αίσθηση του νερού που κυλά και σπινθηρίζει, χαρίζοντας μια εμπειρία γεμάτη φως, κίνηση και μουσική δροσιά.

Ravel: "Jeax d' Eau"

Κείμενα με αφορμή την Ημέρα Νερού υπάρχουν κι άλλα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Γκαίτε - Σούμπερτ: Νερό ίσον ψυχή

Οι καταρράκτες Staubbach, που ενέπνευσαν τον Γκαίτε

"Ύδωρ, αρχή πάντων εστί", 

υποστήριζε ο Θαλής κι αιώνες αργότερα ο Γκαίτε θα ταύτιζε το νερό με την ανθρώπινη ψυχή...

Ο λόγος περί υδάτων σήμερα, εκλεκτοί φίλοι, ουχί όμως περί ανέμων, αφού 22 Μάρτη έχει καθιερωθεί ως ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ για το ΝΕΡΟ, αλλά και συμπτωματικά είναι και η μέρα(1832), που απεδήμησεν εις Κύριον ο μέγας γερμανός ποιητής, συγγραφέας και φιλόσοφος,  Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε . 

Προσωπικά, η διαύγεια του ύδατος που εξαγνίζει την ψυχή από κάθε σκόνη της κι ο τρόπος που αυτό απεικονίζεται μέσω των ήχων, με γαληνεύουν και ηρεμούν…

Πορτραίτο Γκαίτε το 1779,
Georg Oswald May

Κάπως έτσι, φαντάζομαι , θα ένιωσε κι ο Γκαίτε, όταν τριαντάχρονος ταξιδεύοντας στην Ελβετία το 1779 εντυπωσιάστηκε από τους απαράμιλλης ομορφιάς καταρράκτες Staubbach, που πέφτουν από ύψος 300 μέτρων κι εμπνεύστηκε το λυρικότατο ποίημά του:

"Gesang der Geister über den Wassern- Τραγούδι των Πνευμάτων πάνω από τα νερά",
όπου συγκρίνεται το φυσικό στοιχείο με την ανθρώπινη ψυχή.

Και τα δυο -νερό και ψυχή- προέρχονται από ψηλά, ακολουθεί η πτώση τους στη γη, και η εκτίναξη και πάλι στον ουρανό!
Κάποια μοτίβα υπονοούν τον άνεμο, ως την εξωτερική δύναμη της μοίρας.
Η ανθρώπινη ψυχή μεταξύ πραγματικού και ιδανικού, ανάμεσα στην ανάγκη και το πάθος, μεταξύ φθοράς και αιωνιότητας.


Ο Γκαίτε με αριστουργηματικό τρόπο σφυρηλατεί νέους τρόπους της σκέψης και του αισθήματος. Με βαθιά πρωτοτυπία, και με αρμονία συναισθημάτων  ανακαλύπτει τον υπέρτατο στόχο, την ανάταση της ψυχής, που παραλληλίζει με τα φυσικά στοιχεία.

"Η ψυχή του ανθρώπου µοιάζει στο νερό:

Από τον ουρανό έρχεται

στον ουρανό ανεβαίνει.

Και πάλι στη γη επιστρέφει.

Εναλλάσσεται αιώνια.

Ψυχή του ανθρώπου,

Πόσο µοιάζεις του νερού!

Μοίρα του ανθρώπου,

Πόσο µοιάζεις στον άνεµο!"

Πορτραίτο του Σούμπερτ τη χρονιά
σύνθεσης του έργου, Josef Abel

Το ποίημα μελοποιεί ο 23χρονος Φραντς Σούμπερτ σε δυο εκδοχές, κάτι πολύ συνηθισμένο μια και ο συνθέτης επανερχόταν στην ποίηση του γερμανού αλλάζοντας διάφορα μελωδικά, ρυθμικά και στυλιστικά στοιχεία, ώστε να αποτυπώσει πιστότερα το πνεύμα των στίχων του ποιητή.
Η δεύτερη εκδοχή του 1821 είναι η συνηθέστερη για ανδρική χορωδία και μικρή ορχήστρα αποτελούμενη από δύο τσέλα, κοντραμπάσο και δύο βιόλες, που το σκοτεινό ηχόχρωμά τους προσδίδει το δέος το οποίο προκαλεί πάντα η δύναμη του νερού…
Κατανυκτικοί, στοχαστικοί ήχοι που στοχεύουν στην κατανόηση της εφήμερης ύπαρξή μας και ασημαντότητάς μας.

Nα θυμίσουμε πως ο Γκαίτε υπεραγαπούσε τη μουσική και είχε πολλούς φίλους συνθέτες της εποχής του. Από την άλλη, ο Σούμπερτ λάτρευε την ποίηση του Γκαίτε και μελοποίησε περίπου 80 ποιήματά του που άλλαξαν την αντίληψη του ληντ, παρότι οι δυο τους δεν συναντήθηκαν ποτέ…
Όμως ο "μυστικός, αόρατος δεσμός" τους, όπως τον χαρακτηρίζει ο Κένεθ Ουίτον στο βιβλίο του "Γκαίτε και Σούμπερτ" είναι εμφανής σε όποιον προσεγγίσει τη σχέση τους με προσοχή και παρατηρητικότητα.

Ακούμε το "Τραγούδι των Πνευμάτων πάνω από τα νερά" 

από την Ανδρική Χορωδία της Ακαδημίας του Ελσίνκι, την οποία διευθύνει ο Kari Turunen:

Ath Samaras23 March 2018 at 03:23

Ένα Αριστούργημα. Ευχαριστούμε Ελπίδα.
Replies

ELPIDA NOUSA24 March 2018 at 05:35

Συμφωνώ, Θανάση...και ποιητικό, και μουσικό!Εγώ ευχαριστώ!Ο Γκαίτε με το ρομαντικό-στοχαστικό λόγο του κι ο Σούμπερτ με τη μουσική φαντασία του, "δροσίζουν" τα εσώψυχά μας!