Ο Μπετόβεν, η ντο ελάσσονα και ο Τόμας Μαν...

Ο Μπετόβεν την εποχή σύνθεσης της Σονάτας 32 σε ντο ελ.

Κατά την Κλασική εποχή, η ντο ελάσσονα ήταν μια σπάνια επιλογή, προορισμένη κυρίως για έργα με έντονο, ταραχώδη χαρακτήρα. Ο Μότσαρτ, για παράδειγμα, χρησιμοποίησε αυτήν την τονικότητα σε ελάχιστα έργα του, τα οποία όμως ξεχωρίζουν για τη δραματική ένταση και τη συγκινησιακή τους πυκνότητα. Για τον Μπετόβεν ωστόσο, η ντο ελάσσονα δεν αποτελεί απλώς μια σπάνια αναλαμπή, αντιθέτως, γίνεται ένα σταθερό πεδίο πειραματισμού και εκφραστικής εμβάθυνσης. Σε σονάτες, τρίο και άλλα είδη, όπου η μουσική συνήθως διακρίνεται για την κομψότητα και την ευχάριστη απλότητά της, εκείνος εισάγει το "δύσκολο", απορρίπτοντας την επιφανειακή ευχαρίστηση υπέρ της βαθιάς, δραματικής έντασης. Η ντο ελάσσονα μετατρέπεται για τον Μπετόβεν σε κλίμακα του πάθους, της πάλης και της ανάγκης για εκφραστική αλήθεια.

Η κλίμακα αυτή έχει χαρακτηριστεί ως "θυελλώδης, ηρωική τονικότητα", ένας τόπος όπου η μουσική φτάνει σε ασυνήθιστη ένταση και συγκλονιστική δραματικότητα. Οι μουσικολόγοι επισημαίνουν ότι μέσα απ' αυτήν την κλίμακα ο Μπετόβεν δεν εμφανίζεται αφηρημένος ή λογοτεχνικός ήρωας, αλλά ως ο ίδιος ο συνθέτης στην πιο εξωστρεφή μορφή του, αδιαπραγμάτευτος και αναγκασμένος να αντιμετωπίσει τη μουσική ως μάχη και υπέρβαση. Τα έργα σε ντο ελάσσονα ξεχωρίζουν για την ομορφιά και τη σημασία τους, αντανακλώντας την εκτίμηση της ρομαντικής εποχής προς τη συναισθηματική δύναμη της μουσικής του Μπετόβεν.

Στα πολυμερή έργα του Μπετόβεν σε ντο ελάσσονα, το αργό τμήμα συχνά αντιπαραβάλλεται με στιγμές έντονης φωτεινότητας, συνήθως μέσω της σχετικής Μι♭ μείζονας ή της ομώνυμης Ντο μείζονας, προσφέροντας αίσθηση ελπίδας και προοπτικής υπέρβασης. Η συνεχής μετάβαση από τη σκοτεινή ντο μινόρε στη λαμπερή Ντο μαντζόρε δημιουργεί δραματικές κορυφώσεις και θριαμβευτικά φινάλε, θέτοντας πρότυπα που επηρέασαν βαθύτατα μεταγενέστερους συνθέτες, όπως ο Μπραμς, ο Γκριγκ και ο Ραχμάνινοφ.

Για τον Μπετόβεν, η ντο ελάσσονα δεν είναι απλώς μια τονική επιλογή. Αποτελεί φιλοσοφική στάση, μια διαρκή σύγκρουση μεταξύ φωτός και σκότους, πάθους και θριάμβου, περιορισμού και ελευθερίας. 

Πρότυπο του Beethoven's C mood αποτελεί η Πέμπτη Συμφωνία. Σήμερα, όμως, θα επικεντρωθούμε σε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έργα του συνθέτη σε αυτήν την τονικότητα, τη Σονάτα για Πιάνο αρ. 32, Op. 111.

Η σονάτα γράφτηκε μεταξύ 1821 και 1822 και αφιερώθηκε στον φίλο και προστάτη του, Αρχιδούκα Ροδόλφο. Πρόκειται για έργο με στοιχεία φούγκας και έντονο φιλοσοφικό, δομικά πρωτοποριακό χαρακτήρα.

Η σονάτα αναπτύσσεται σε δύο αντιθετικές κινήσεις:

Το πρώτο μέρος, "Maestoso και Allegro con brio ed appassionato", είναι θυελλώδες και παθιασμένο, εκφράζοντας τη δραματική ένταση της ντο ελάσσονας, με μια αίσθηση πάλης και υπέρβασης.

Το δεύτερο μέρος, "Arietta: Adagio molto semplice e cantabile" συγκροτείται από πέντε παραλλαγές σε Ντο μείζονα, με τεχνικά και ρυθμικά καινοτόμα στοιχεία. Όπως η τρίτη παραλλαγή -ξεχωριστή για τον χορευτικό χαρακτήρα της- που έχει παραλληλιστεί με σύγχρονα boogie-woogie και ραγκτάιμ μοτίβα, προαναγγέλλοντας μουσικά ρεύματα των επόμενων δεκαετιών.

Η σονάτα άσκησε σημαντική επίδραση σε μεταγενέστερους συνθέτες, όπως ο Σοπέν, ο Προκόφιεφ και ο Σιμανόφσκι.

Το έργο θεωρείται ένα από τα πιο σημαντικά του τιτάνα με έντονη δραματική και υπαρξιακή διάσταση. Το πρώτο μέρος απαιτεί σωματική και τεχνική υπεράσπιση από τον πιανίστα, ενώ το δεύτερο φέρει μυστικιστική, στοχαστική ποιότητα, προσφέροντας εμπειρία εσωτερικής υπέρβασης.
Ο ίδιος ο Μπετόβεν φέρεται να απέκλεισε την ανάγκη για τρίτη κίνηση, δημιουργώντας ένα απόλυτο δίπολο Allegro-Adagio, όπου η αντίθεση γίνεται το ίδιο το μήνυμα της μορφής.

Μάλιστα, πάνω σε αυτή τη διάσταση βασίστηκε ο Τόμας Μαν. Στο κεφάλαιο 8 του μυθιστορήματός του "Δόκτωρ Φάουστους", παρουσιάζει τη Σονάτα αρ. 32 ως σύμβολο ολοκλήρωσης και αποχαιρετισμού της παραδοσιακής μορφής της σονάτας:


"Ο Wendell Kretschmar, οργανίστας της πόλης και καθηγητής μουσικής, δίνει μια διάλεξη για τη σονάτα, παίζοντας το κομμάτι σε ένα παλιό πιάνο ενώ τα λόγια του αντηχούν πάνω από τη μουσική.
Κάθισε στο περιστρεφόμενο σκαμπό του και, με λίγα λόγια, ολοκλήρωσε τη διάλεξή του για το γιατί ο Μπετόβεν δεν έγραψε τρίτη κίνηση στο έργο 111.
"Δεν χρειαζόμασταν τίποτα περισσότερο", είπε. "Μια τρίτη κίνηση; Μια νέα προσέγγιση; Μια επιστροφή μετά από αυτήν την αποχώρηση;... αδύνατο!"
Η σονάτα, στο δεύτερο τεράστιο μέρος της, έφτανε ήδη σε ένα τέλος χωρίς επιστροφή. Και όταν μιλούσε για "τη σονάτα", δεν εννοούσε μόνο αυτή σε ντο ελάσσονα, αλλά τη σονάτα ως μορφή, ως παραδοσιακή τέχνη. Εδώ, η σονάτα είχε ολοκληρωθεί, είχε εκπληρώσει το πεπρωμένο της, είχε επιλύσει τον εαυτό της, και τώρα αποχωρούσε..."

Η μουσική του Μπετόβεν, όπως την αντιλαμβάνεται ο Μαν, αντιπροσωπεύει τη γενναιότητα του πνεύματος, μια πράξη θάρρους και δημιουργικότητας που μετατρέπει την ανθρώπινη εμπειρία σε υψηλή τέχνη. Ο συνθέτης εμφανίζεται ως συνθέτης-ήρωας, που μέσα από τον ήχο αντιμετωπίζει τις αντιφάσεις, τις δυσκολίες και τα πάθη της ύπαρξης, καθιστώντας τη μουσική του καλλιτεχνική, αλλά και υπαρξιακά σημαντική...

Beethoven: "Piano Sonata no.32 in C minor Op.111"
Στο πιάνο ο András Schiff

Τριστάνος και Ιζόλδη..., θάνατος από αγάπη...

Θάνατος από αγάπη και αγάπη πέρα από το θάνατο!

Edmund Leighton: Tristan and Isold, The End of The Song 

Ένας από τους ποιητικότερους θρύλους του Μεσαίωνα, ύμνος στον απόλυτο έρωτα, που στα χέρια του Βάγκνερ πήρε αριστουργηματικές διαστάσεις!


"Ω, πόσο αγαπούσα το μουσικό δράμα "Τριστάνος και Ιζόλδη!
Αναρωτιέμαι αν έχει χάσει κάτι από το μεγαλείο του.
Ε, λοιπόν, όχι! Εχει παραμείνει ανέγγιχτο.
Το έργο αυτό παραμένει το κορυφαίο έργο τέχνης από τη εποχή του Μπετόβεν ως σήμερα!",

θα πει ο Ρομαίν Ρολάν.

Ο "Τριστάνος", φίλοι μου είναι το ανυπέρβλητο αριστούργημα του ώριμου ρομαντισμού. Η θέση του Σοπενχάουερ ότι η "άρνηση της βούλησης για ζωή είναι η μοναδική και οριστική λύτρωση" βρήκε σ'αυτό την καλλιτεχνική του ολοκλήρωση.

Κανένα από τα μουσικά δράματα του Βάγκνερ δεν είναι τόσο ολοκληρωτικά επικεντρωμένο σε ένα και μοναδκό θέμα, δηλαδή στην ΕΚΦΡΑΣΗ του ΕΡΩΤΑ ανάμεσα σε δυο ανθρώπους.
Είναι άλλωστε και το ΜΟΝΑΔΙΚΟ έργο του που ο τίτλος του περιέχει δύο ονόματα.
Σε όλα τα υπόλοιπα(Ριέντσι, Λόενγκριν, Τανχόυζερ, Ζήγκφριντ, Πάρσιφαλ) υπάρχει στον τίτλο μόνο ένα όνομα, του κεντρικού ήρωα.Ετσι, η όπερα αυτή ταξιδεύει μέσα στο χρόνο ως ένα σύμπαν του αιώνιου κόσμου των αισθημάτων.

Στην άρια της Ιζόλδης : "Liebestod" συνοψίζεται το βασικό θέμα του έργου, η ένωση δυο ερωτευμένων στην αιωνιότητα. Η κοπέλα με καρφωμένο το βλέμμα πάνω στο πτώμα του Τριστάνου, που νομίζει πως είναι ζωντανός τραγουδά το ερωτικό άσμα:

"Liebestod-Θάνατος από αγάπη"

"Τι απαλά και ήρεμα που μου χαμογελά,

πόσο γλυκά τα μάτια του ανοίγει, βλέπετε φίλοι;

Δεν το βλέπετε; Πώς λάμπει όλο και πιο φωτεινός,

καθώς σηκώνεται ψηλά μες στων άστρων τη φεγγοβολιά;

Δεν βλέπετε πώς η καρδιά γενναία πάλλεται,

καθώς μέσα στο στήθος του ήσυχα και δυνατά χτυπά;

Πώς η γλυκιά ανάσα του ηδονική και τρυφερή

μέσ’ απ’ τα χείλη φτερουγίζει; Κοιτάξτε, φίλοι!

Δεν το αισθάνεστε; Δεν το θωρείτε;

Μόνο εγώ ακούω τούτο το σκοπό

που τόσο σιγανός κι εξαίσιος, γλυκά θρηνώντας,

τα πάντα λέγοντας, συμφιλιώνοντας απαλά

βγαίνει απ’ αυτόν, εισχωρεί εντός μου, με δονεί

με τη θεία μουσική του και μ’ αγκαλιάζει;

Είναι ένα απαλό αεράκι που φυσά;

Είναι κύματα από μεθυστικές μοσχοβολιές;

Πώς φουσκώνουν καθώς με τριγυρίζουν!

Να πάρω αναπνοή βαθιά; Να τα αφουγκραστώ;

Να τα ρουφήξω; Ή μέσα τους να βυθιστώ;

Γλυκά, στα αρώματά τους να εξαφανιστώ;

Μέσα στο σάλο των κυμάτων, στων ήχων τον ορυμαγδό,

στο κυματιστό σύμπαν της ανάσας του κόσμου

να πνιγώ, να καταποντιστώ - δίχως αισθήσεις.

Υπέρτατη ηδονή!"

(Η Ιζόλδη σαν αγλαϊσμένη πέφτει απαλά πάνω στο πτώμα του αγαπημένου της και ξεψυχά....

Όλοι κοιτούν συγκινημένοι. Ο βασιλιάς Μάρκος ευλογεί τα πτώματα.Πέφτει αργά η αυλαία...)

από: "Τριστάνος και Ιζόλδη": Ρ.Βάγκνερ-Μτφ. Αλ. Ίσαρης, εκδ. Ίκαρος σελ.91-92.

Κι ο έρωτας, φίλοι μου, βρίσκει δικαίωση στο σμίξιμό του με την αιωνιότητα του θανάτου.
H μετάφραση του Ίσαρη είναι εκπληκτική!Το βιβλίο αυτό δεν θα πρέπει να λείπει από τη βιβλιοθήκη κανενός, σοβαρού μουσικόφιλου, λάτρη ή μη του Βάγκνερ...

Rogelio de Egusquiza "Tristan and Isolde. Death"

Να θυμίσουμε πως το μελόδραμα αυτό ενέπνευσε στον Βάγκνερ η Ματίλντε, γυναίκα του χορηγού και ευεργέτη του, Όττο Βέζεντονκ, την οποία ο Βάγκνερ ερωτεύτηκα σφοδρά.
Δεν γνωρίζουμε αν αυτός ο έρωτας οδηγήθηκε σε ειδύλλιο και σχέση.
Σίγουρα όμως γέννησε ένα μνημειώδες έργο, που η μουσική του υμνεί τον έρωτα ως μοίρα, τον έρωτα ως ισχυρή δύναμη, που εκπληρώνει η αιωνιότητα του θανάτου. Ένα έργο, θρίαμβο του ρομαντισμού!

Το απολαμβάνουμε σε δυο ερμηνείες που λατρεύω εξίσου:
Κίρστεν Φλαγκσταντ και στη ιταλική γλώσσα με τη Μαρία Κάλλας(ρόλος που τραγούδησε στα αρχικά της βήματα):

1. WAGNER: "Liebestod", Kirsten Flagstad /Furtwangler:

2. WAGNER: "Liebestod", Maria Callas / Arturo Basile:

"Και συνέχισαν να βυθίζονται στα μεθυσμένα τραγούδια του μεσαιωνικού Μυστηρίου. Ο έρωτας μπορεί να πεθάνει ποτέ; Ο έρωτας του Τριστάνου; Ο έρωτας της Ιζόλδης σου και της Ιζόλδης μου; Ω, τα χτυπήματα του θανάτου δεν αγγίζουν το αιώνιο! Τι θα πέθαινε μέσα του, εκτός απ’ αυτό που μας ενοχλεί, εκτός απ’ αυτό που χωρίζει απατηλά τους Μοναδικούς; Μ’ ένα γλυκό ΚΑΙ συνδέει αυτούς τους δυο ο έρωτας… αν το αφάνιζε ο θάνατος, ο θάνατος του ενός δε θα ‘ταν ταυτόχρονα κι ο θάνατος του άλλου; Κ’ ενώνονται σε μια μυστηριώδη δυωδία, με την ανονόμαστη ελπίδα του έρωτα και του θανάτου, μιας ύπαρξης, από ένα δίχως τέλος, δίχως χωρισμό, αγκάλιασμα, μέσα στο θαυμάσιο βασίλειο της νύχτας. Νύχτα γλυκιά! Αιώνια ερωτική νύχτα! Χώρα της ύψιστης ευδαιμονίας! Όποιος, διαισθανόμενος σε κοιτάζει, πως θα μπορούσε να γυρίσει ποτέ, ξυπνώντας στην ερημιά της ημέρας. Δάμασε το φόβο ευγενικέ θάνατε! Λύτρωσε πια τους επιποθούντες από την ανάγκη του ξυπνήματος! Ω έκπληκτη καταιγίδα των ρυθμών! Ω χρωματική μαγεία της μεταφυσικής γνώσης που ορμάς του αψήλου! Πως εννοούν, πως αφήνουν τούτη την ευφροσύνη μακριά από τα μαρτύρια των αποχωρισμών που επιβάλλει το φως; Γλυκιά λαχτάρα δίχως απάτη και φόβο, εξαίσιο, δίχως πόνο, σβήσιμο, μακάριο σουρούπωμα, μέσα στο άμετρο! Η Ιζόλδη εσύ, ο Τριστάνος εγώ, δεν είμαι πια ο Τριστάνος, δεν είσαι πια η Ιζόλδη…"


γράφει στον "Τριστάνο" του ο Τόμας Μαν(εκδ. Ζαχαρόπουλο, μτφ: Άρη Δικταίου) , ένα έργο γραμμένο σαν αντίστιξη στην ομώνυμη όπερα του Ρίχαρντ Βάγκνερ, όπου ο έρωτας, ο θάνατος, η μουσική, παρουσιάζονται ως δυνάμεις που μπορούν ν’ ανυψώσουν αλλά και να συντρίψουν...
Το ποιητικό σύμπαν του Τόμας Μαν διαμορφώνει ευρηματικά ένα σκηνικό τόπο, όπου το καλό και το κακό μπερδεύονται, και μάς κατευθύνει στο συμπέρασμα πως ένας "τόπος πόνου και οδύνης" μπορεί την ίδια στιγμή να είναι και ένας "τόπος θαυμάτων"...

Η πρώτη συγχορδία στο "Πρελούδιο" του "Τριστάνου" ηχεί τόσο αινγματικά, υποδηλώνοντας τα ερωτικά συναισθήματα, τους ανεκπλήρωτους πόθους. Είναι συγχορδία υψηλής ηχητικής ποιότητας(περιλαμβάνει δύο διαφωνίες / 5η ελαττωμένη σολ#-ρε και 5η αυξημένη ρε-λα#) αντιπροσωπευτική του περιεχομένου της όπερας, γι' αυτό βαφτίστηκε "Συγχορδία του Τριστάνου" και αντηχεί σε κάθε κρίσιμη καμπή των γεγονότων.

Wagner - "Tristan und Isolde", Prelude:

Σαν την αιωνιότητα του Παραδείσου, αγαπημένοι φίλοι, και η αιωνιότητα του έρωτα!
Δροσιά μιας ευλογημένης βροχής, αν είναι αληθινός...
Το δράμα αυτό του Βάγκνερ μάς εμπνέει να αναζητήσουμε την αιώνια ένωσή μας με το άλλο μας μισό...Να αναζητήσουμε την αγάπη στις πιο υψηλές εκφάνσεις της, εκεί που υπερβαίνει την ανθρώπινη ζωή.
Σαν εύφορες βρόχινες στάλες σε αποξηραμένη γη πέφτει ο έρωτας... κι ανθίζουν τα ομορφότερα και πιο εύοσμα λουλούδια, ακόμα και σε κείνες τις καρδιές που απ'τα βέλη του "δεινοπαθούν"...