"Salvator mundi": Σωτήρα του κόσμου, ελευθέρωσε τους δούλους Σου...

"Salvator Mundi", Leonardo Da Vinci

Στην χριστιανική εικονογραφία, το επονομαζόμενο "Salvator Mundi" (Σωτήρας του Κόσμου) αποτελεί ένα από τα πιο δημοφιλή θέματα.
Η τυπική απεικόνιση δείχνει τον Χριστό με το δεξί χέρι υψωμένο σε χειρονομία ευλογίας και το αριστερό να κρατά μια σφαίρα, συχνά στεφανωμένη με σταυρό, σύμβολο της Γης και της κυριαρχίας του Χριστού πάνω της, ενώ η συνολική σύνθεση φέρει έντονα εσχατολογικά υπονοούμενα, υπενθυμίζοντας την τελική κρίση και τη σωτηρία.

Το θέμα πρωτοεμφανίστηκε την περίοδο της Αναγέννησης, στην πρώιμη ολλανδική ζωγραφική με τους καλλιτέχνες να απεικονίζουν το Χριστό με ιδιαίτερη προσοχή στη λεπτομέρεια και την πνευματική έκφραση. 

"Salvator Mundi", Titian, Ερμιτάζ

Ωστόσο, διασημότερη όλων θεωρείται η εκδοχή που αποδίδεται στον Λεονάρντο Ντα Βίντσι, ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της αναγεννησιακής αντίληψης για τη μορφή και το φως. 

Αρκετές επίσης εκδοχές αποδίδονται στον Tιτσιάνο, όπως η περίφημη έκδοση που εκτίθεται  στο Μουσείο Ερμιτάζ.

Το Salvator Mundi συνδυάζει θεολογική σημασία και καλλιτεχνική δεξιοτεχνία. Η χρήση του φωτός, των χρωμάτων και των χειρονομιών ενισχύει την πνευματική παρουσία του Χριστού στον θεατή, δημιουργώντας μια αίσθηση γαλήνης και στοχασμού.

Με τον ίδιο τρόπο που η εικόνα μεταφέρει νοήματα και συναισθήματα μέσω της μορφής και του φωτός, η μουσική μπορεί να εκφράσει τη θεματολογία αυτή με ήχο.  
Η φράση "Jesu, Salvator mundi - Ιησού, Σωτήρα του κόσμου" αποτελεί λατινική προσευχή που συχνά μελοποιείται σαν ύμνος ή μοτέτο, ιδιαίτερα κατά τη Σαρακοστή και την περίοδο της Μεγάλης Εβδομάδας.

Εκτός από τις εκδοχές του Γρηγοριανού ασμάτος, μία εξέχουσα μουσική εκδοχή είναι η σύνθεση του Bartolomeo Cordans, ένα μπαρόκ έργο για τρεις φωνές (SAB) με βαθιά στοχαστικό και ικετευτικό χαρακτήρα.

Bartolomeo Cordans

Να επισημάνουμε ότι ο Βενετσιάνος Κορντάνς υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Ιταλούς συνθέτες ιερής μουσικής του 18ου αιώνα. Αφού έγινε κοσμικός ιερέας, αφιέρωσε τη ζωή του στη μουσική και τη λατρεία. Αρχικά εργάστηκε στη Βενετία, παίζοντας όργανο και διδάσκοντας τραγούδι στον κλήρο, ενώ στη συνέχεια ανέλαβε τη διεύθυνση της χορωδίας του καθεδρικού ναού του Ούντινε, θέση που διατήρησε μέχρι τον θάνατό του. Εκεί αφοσιώθηκε αποκλειστικά στην ιερή μουσική, δημιουργώντας ένα εντυπωσιακό έργο που περιλαμβάνει λειτουργίες, μοτέτα, ύμνους και ψαλμούς, τόσο a cappella όσο και με ορχηστρική συνοδεία. Η μουσική του συνδυάζει πνευματικότητα, δεξιοτεχνία και εκφραστική πολυφωνία, ενώ οι οργανικές του συνθέσεις αποκαλύπτουν τη βαθιά κατανόηση της μουσικής μορφής και της αρμονίας. Δύο ημέρες πριν από τον θάνατό του, δώρισε όλα τα ιερά του έργα στην πόλη του Ούντινε, αφήνοντας μια κληρονομιά που συνεχίζει να τιμάται για την πνευματική και καλλιτεχνική της αξία.

"Salvator Mundi", Hans Memling

Η σύνθεση του Bartolomeo Cordans: "Jesu, Salvator mundi" ερμηνεύεται κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας, με στίχους που απευθύνονται στον Σωτήρα του κόσμου, ζητώντας βοήθεια και λύτρωση για την ανθρωπότητα.

"Jesu, Salvator mundi,

Tuis famulis subveni,

Quos pretioso sanguine,

Redemisti.

Ω Ιησού, Σωτήρα του κόσμου,

ελευθέρωσε τους δούλους Σου,

τους οποίους με το πολύτιμο αίμα Σου,

λύτρωσες"

Η μελωδία και η πολυφωνία του ύμνου δημιουργούν κατανυκτική, ευλαβική ατμόσφαιρα.
Ο ακροατής βιώνει την αίσθηση της ικεσίας, της ταπείνωσης και της πνευματικής προσέγγισης του Θεού, μια μελωδία, που αντανακλά τον ίδιο σεβασμό και βαθύ νόημα που συναντάμε και στην οπτική απεικόνιση του "Salvator Mundi".

Bartolomeo Cordans: "Jesu, Salvator mundi":

"Μετανοούσα Μαγδαληνή": Από τον Ελ Γκρέκο στη μουσική του Καλντάρα...

 

"Μετανοούσα Μαγδαληνή", Ελ Γκρέκο (Μουσείο Τέχνης Νέλσον-Άτκινς)

El Greco, selfportrait

Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος υπήρξε αδιαμφισβήτητα κορυφαίος ζωγράφος της μεταρρύθμισης της θρησκευτικής τέχνης στην Ισπανία, με ιδιαίτερη πνευματική διάσταση στα έργα του. Η καλλιτεχνική του γραφή συνδύαζε επιμήκυνση των μορφών, εσωτερικό φως και έντονη εκφραστικότητα, δημιουργώντας εικόνες που οδηγούν τον θεατή σε στοχασμό και κατάνυξη. 

Ο Ελ Γκρέκο απεβίωσε στις 7 Απριλίου 1614, αφήνοντας πίσω του μια πλούσια κληρονομιά στη θρησκευτική ζωγραφική.

Καθώς σήμερα, Μεγάλη Τρίτη, η μέρα είναι αφιερωμένη στην "εν πολλαίς αμαρτίαις περιπεσούσα γυνή", εξετάζουμε το έργο του "Μετανοούσα Μαγδαληνή", ένα θέμα στο οποίο ο ζωγράφος επανέρχεται αρκετές φορές. Φαίνεται πως η Μαγδαληνή τον γοήτευε σαν σύμβολο πνευματικής μεταμόρφωσης και εσωτερικής μάχης ανάμεσα στην αμαρτία και τη λύτρωση, στοιχεία που εναρμονίζονται με τη μυστικιστική και εκφραστική αισθητική του καλλιτέχνη.

Στα εικαστικά του, ο Θεοτοκόπουλος απεικονίζει τη Μαγδαληνή με βαθιά πνευματικότητα και συναισθηματική ένταση. Τα ενδύματα την καλύπτουν με σεμνότητα, ενώ ο σκούρος κυανός ή προφυρός χιτώνας υποδηλώνει μετάνοια και αναζήτηση ελέους.

"Μετανοούσα Μαγδαληνή", Ελ Γκρέκο (Βουδαπέστη)

Δίπλα της πάντα, το μυροδοχείο παραπέμπει στη χειρονομία αγάπης και αφοσίωσης προς το Χριστό, ενώ το κρανίο υπενθυμίζει τη θνητότητα και τη ματαιότητα της ζωής. Ο αειθαλής κισσός που αγκαλιάζει τον βράχο συμβολίζει την αθανασία, την πίστη και την ελπίδα της Ανάστασης.

Στις περισσότερες απεικονίσεις του θέματος, η Μαρία Μαγδαληνή υψώνει τα δακρυσμένα μάτια της προς τον ουρανό, ενώ τα σταυρωμένα χέρια της κατευθύνουν τον θεατή προς τη σωτηρία. Η επιμήκυνση της μορφής, η σχεδόν άυλη απεικόνιση του σώματος και το φως που φαίνεται να αναδύεται από τη μορφή αναδεικνύουν τη βυζαντινή επιρροή στην τέχνη του Ελ Γκρέκο.

Το αποτέλεσμα είναι ένα μυστικιστικό πορτρέτο. Τα σκοτεινά σύννεφα, το κρανίο και το αυστηρό ένδυμα υπενθυμίζουν την ανθρώπινη αδυναμία, ενώ οι ακτίνες φωτός και τα αιώνια βράχια δηλώνουν την ελπίδα και τη θεία προστασία. Το φως που ακτινοβολεί από τη Μαγδαληνή μεταφέρει το βαθύτερο μήνυμα του έργου, τη συγχώρεση και τη λύτρωση που γεννιούνται μέσα από τη γνήσια μετάνοια.

Ένα από τα χαρακτηριστικότερα έργα της ιταλικής μπαρόκ θρησκευτικής μουσικής, με κεντρικό θέμα τη μεταστροφή της Μαρίας Μαγδαληνής αποτελεί το ορατόριο του Antonio Caldara: "Maddalena ai piedi di Cristo - Η Μαγδαληνή στα πόδια του Χριστού".

"Μετανοούσα Μαγδαληνή", Ελ Γκρέκο(Μουσείο Cau Ferrat)

Γραμμένο, όταν ο συνθέτης ήταν ακόμη αρκετά νεαρός, ανήκει στο είδος του ηθικο-αλληγορικού ορατορίου και βασίζεται σε λιμπρέτο του Lodovico Forni, το οποίο δεν περιορίζεται σε απλή αφήγηση, αλλά αναπτύσσει έναν βαθύ εσωτερικό και πνευματικό διάλογο.
Στο έργο, η Μαγδαληνή παρουσιάζεται σε έντονη εσωτερική σύγκρουση, ανάμεσα στη Ματαιότητα και την Κοσμική Αγάπη από τη μία πλευρά, και στη Θεϊκή Αγάπη από την άλλη, ενώ η παρουσία του Φαρισαίου εντείνει τη δραματική αντιπαράθεση που οδηγεί τελικά στη μετάνοια και τη λύτρωση.
Η μουσική του Καλντάρα ξεχωρίζει για τον λυρισμό και την εκφραστικότητα των αριών, την καθαρή αντιπαράθεση συναισθημάτων μέσα από τις φωνές, καθώς και για τη διακριτική αλλά πλούσια συνοδεία του μπάσο κοντίνουο. Οι έντονες αντιθέσεις αποδίδουν με σαφήνεια τη σύγκρουση ανάμεσα στο κοσμικό και το πνευματικό στοιχείο.
Αν και δεν πρόκειται για σκηνικό έργο όπως η όπερα, αλλά για ορατόριο που παρουσιαζόταν χωρίς δράση, κυρίως σε εκκλησιαστικό πλαίσιο κατά τη Μεγάλη Εβδομάδα, καταφέρνει να αποδώσει με μεγάλη δύναμη τη Μαγδαληνή σαν σύμβολο της ανθρώπινης ψυχής που παλεύει ανάμεσα στην αμαρτία και τη σωτηρία.

Από το θεσπέσιο ορατόριο θα απολαύσουμε την άρια "Per il mar del pianto mio - Μέσα από τη θάλασσα των δακρύων μου", εξαιρετικά συγκινητική άρια μετάνοιας, όπου η εικόνα της "θάλασσας των δακρύων" αποδίδεται με κυματιστές μελωδικές γραμμές, δημιουργώντας μια αίσθηση συντριβής αλλά και κάθαρσης, μια εικόνα που συνδέει τον πόνο με την ελπίδα της σωτηρίας.

"Μέσα από τη θάλασσα των δακρύων μου
 υπερβαίνω τον πόνο
Εσύ, Χριστέ, είσαι ο οδηγός μου
γονατίζω ταπεινά στα πόδια Σου"

Antonio Caldara: "Maddalena ai piedi di Cristo, Ν.47: Per il mar del pianto mio"

Ρίμσκυ - Κόρσακωφ: "Το Μεγάλο Ρώσικο Πάσχα - Ουβερτούρα, op.36"

 

"Xριστός Ανέστη", παλιά Ρωσική καρτ ποστάλ

Σημαντική παράδοση των ομόδοξων Ρώσων και της ρωσικής λειτουργικής μουσικής αποτελούν τα Obikhod, μια συλλογή από πολυφωνικά λειτουργικά άσματα της Ορθόδοξης Ρωσικής εκκλησίας του 16ου αι.

Πάνω σ'αυτά, στηρίχτηκε ο Ρίμσκι-Κόρσακωφ για να συνθέσει την "Russian Easter Festival Overture".

Πρόκειται για μια μουσική, αφηγηματική ιστορία της Κυριακής του Πάσχα, γνωστής στη Ρωσία ως "Bright Holiday", από το πρωί μέχρι το σούρουπο.

Ο σκοπός του "άθεου" συνθέτη είναι να "ζωγραφίσει" μουσικά τις διακοπές του Πάσχα. Όπως ο ίδιος σημειώνει στην αυτοβιογραφία του, ήθελε να απεικονίσει μουσικά την μετάβαση από το ζοφερό και μυστηριώδες βράδυ του Μ. Σαββάτου των Παθών στο ολόχαρο θρησκευτικό πανηγύρι του πρωινού της Κυριακής του Πάσχα.

Η Πασχαλινή "Εισαγωγή" ολοκληρώθηκε τον Απρίλιο του 1888 και ο συνθέτης την αφιέρωσε στη μνήμη των Mουσόργκσκυ και Μποροντίν, από την Ομάδα των Πέντε. Θεωρείται ως το τελευταίο εξαιρετικό έργο του συνθέτη...

Η Ουβερτούρα αναπτύσσεται σε τρία μέρη, καθένα απ'τα οποία ακολουθεί πρόγραμμα από αποσπάσματα από τη Βίβλο κι ένα τρίτο γραμμένο από τον συνθέτη.

Συγκεκριμένα:

• Το πρώτο από τον Ψαλμό 68 του Δαυίδ:

"Xριστός Ανέστη", παλιά Ρωσική καρτ ποστάλ

"Αναστήτω ὁ Θεός, και διασκορπισθήτωσαν οἱ ἐχθροί αὐτοῦ,
και φυγέτωσαν ἀπό προσώπου αὐτοῦ οἱ μισοῦντες αὐτόν.
ὡς ἐκλείπει καπνός, ἐκλιπέτωσαν· ὡς τήκεται κηρός ἀπό προσώπου πυρός, οὕτως ἀπολοῦνται οἱ ἁμαρτωλοὶ ἀπό προσώπου τοῦ Θεοῦ"

• Το δεύτερο που εκτελείται από σόλο βιολοντσέλο από το Κατά Μάρκον Ευαγγέλιο κεφ.16, 1-6:

"Κατά την επομένην, όταν έδυσε το ήλιος και επερασε το Σαββατον, η Μαρία Μαγδαληνή και Μαρία η μητέρα του Ιακώβου, και η Σαλώμη αγόρασαν αρώματα, δια να έλθουν στον τάφον και αλείψουν τον Ιησούν.
Και πολύ πρωϊ την πρώτην ημέρα της εβδομάδος, την ώρα που εγλυκοχάραζε το φως του ήλιου, ήλθαν στο μνημείον.
Και έλεγαν μεταξύ των· ποιός θα μας αποκυλίση τον βαρύν λίθον από την θύραν του μνημείου;
Και μόλις εσήκωσαν τα βλέματά των είδαν ότι είχε αποκυλισθή ο λίθος ο οποίος άλωστε ήτο πολύ μεγάλος.
Και αφού εμπήκαν στο μνημείον, είδαν να κάθεται εις τα δεξιά ένας νέος, ντυμένος λευκήν στολήν και κατελήφθησαν από φόβον και κατάπληξιν.
Αυτός δε τους είπε· "μην απορείτε και μη φοβείσθε. Γνωρίζω ότι ζητείτε Ιησούν τον Ναζαρηνόν, τον εσταυρωμένον. Ανεστήθη, δεν είναι εδώ. Ιδού ο τόπος που τον είχαν θέσει".

Xριστός Ανέστη", παλιά Ρωσική καρτ ποστάλ

Μεταξύ πρώτου και δεύτερου θέματος ακούγεται ο ύμνος "Χριστός Ανέστη".

• Θριαμβευτική η κατακλείδα της Ουβερτούρας με το θέμα της Ανάστασης να εκτελούν τα χάλκινα. Το τελευταίο μέρος προλογίζεται από το κείμενο που έγραψε ο Κόρσακωφ:

"Και τα καλά νέα διαδόθηκαν σε όλο τον κόσμο. και εκείνοι που μισούσαν τράπηκαν σε φυγή μπροστά, όπως εξαφανίζεται ο καπνός. 

"Χριστός Ανέστη εκ νεκρών!" τραγουδούσαν Άγγελοι εξ Ουρανού, ενώ παιάνιζαν με τις σάλπιγγές τους τα Χερουβείμ και τα Σεραφείμ. 

"Χριστός Ανέστη εκ νεκρών!" , έψαλλαν οι ιερείς στις ορθόδοξες εκκλησιές, μέσα σε σύννεφα απ' το λιβάνι, τη λάμψη των κεριών και το χαρμόσυνο χτύπημα των καμπανών..."

Στη συγκεκριμένη εκτέλεση υπό τη δ/νση του Stokowski, την ψαλμωδία του ιερέα μιμείται η φωνή του βαρύτονου(6:48).

Rimsky-Korsakov: "Russian Easter Festival Overture":

"Το φιλί του Ιούδα"...

Gustave Doré: "The Judas Kiss"

"Καθήσαν οι σοφοί κι αφού ζυγιάσαν

κάθε φιλί, το πόσο αξίζει λογαριάσαν.

Κι ήβραν: Της μάνας, έναν κόσμο μαγικό.

Της γης τα πλούτη το φιλί το αδερφικό.

Του ζευγαριού, τον ήλιο με τ’ αστέρια.

Του φίλου, την Παράδεισον ακέρια.

Όμως, απ’ όλα τα φιλιά, το πιο πολύ,

βρήκαν βαρύ να ‘ναι του Ιούδα το φιλί.

Κι είπαν: "Αυτό 'ναι το φιλί το πιο ακριβό,

αφού κοστίζει έναν ολάκερο θεό"

("Το πιο ακριβό φιλί" από τη συλλογή "Με των στίχων τα φτερά"
του Δημ. Μανθόπουλου, εκδ. Διάπλαση)

Μεγάλη Τετάρτη η Εκκλησία μας τιμά τέσσερα γεγονότα.

• Τον Ιερό Νιπτήρα, μια πράξη απόλυτης ταπείνωσης, καθώς ο δάσκαλος Ιησούς πλένει τα πόδια των μαθητών του.
• Το Μυστικό Δείπνο, όπου ο Κύριος προανήγγειλε στους μαθητές του ότι ανάμεσά τους βρίσκεται εκείνος που θα τον προδώσει.
• Την προσευχή του Κυρίου στο Όρος των Ελαιών, και
• Την προδοσία του Ιούδα.

Στην προδοσία στεκόμαστε σήμερα, μια επαίσχυντη πράξη που έγινε με μια φαινομενικά πράξη αγάπης, το "φιλί", που αποτελεί και την αρχή του Πάθους του Κυρίου ...

Το παραπάνω εικαστικό φιλοτέχνησε το 1865 ο Γκυστάβ Ντορέ και τιτλοφορείται: "Το φιλί του Ιούδα" .
Με έντονες αντιθέσεις φωτός και σκιάς , μια τεχνική που ενισχύει το δραματικό χαρακτήρα της σύνθεσης αποδίδει τη σκηνή ο καλλιτέχνης σε αυτή τη δημιουργία, που αποτελεί μέρος εικονογράφησης της Βίβλου και εμπνεύστηκε από το απόσπασμα από το κατά Λουκάν Ευαγγελιο, 22:47-53:

"Ενώ δε αυτός μιλούσε, ιδού έφθασε ο όχλος και αυτός που ελέγετο Ιούδας, ένας από τους δώδεκα, επήγαινε μπρός ως οδηγός τους κι επλησίασε τον Ιησούν για να τον φιλήσει. Διότι αυτό τους είχε δώσει ως σημάδι. Τους είχε δηλαδή πει: "όποιον φιλήσω, αυτός είναι ο Ιησούς".
-"Ιούδα, με φίλημα προδίνεις τον Υιό του Ανθρώπου;"
Είπε δε ο Ιησούς στους αρχιερείς και τους στρατηγούς:
-"Βγήκατε οπλισμένοι με μαχαίρια και ρόπαλα, σαν να πηγαίνετε εναντίον ληστού;
 Οταν εγώ κάθε μέρα ήμουν μαζί σας δεν απλώσατε τα χέρια σας επάνω μου. Αλλά αυτή είναι η ώρα η δική σας, η ώρα που το σκότος κυριαρχεί".

Ο κορυφαίος Πολωνός συνθέτης, Κριστόφ Πεντερέτσκι έγραψε πολλά έργα θρησκευτικής μουσικής καθοδηγούμενος από την βαθιά καθολική του πίστη.
Το 1966 συνέθεσε τα "St. Luke Passion - Πάθη κατά Λουκάν" και παρότι ο δημιουργός ακολούθησε σύγχρονες τεχνικές μουσικής ανάπτυξης, κατά βάση ατονικότητα, κοινό και κριτικοί εκτίμησαν τη δυναμικότητα, την ένταση και τον άμεσο συναισθηματικό αντίκτυπο του έργου.

Ως πρότυπό του ο πολωνός δημιουργός είχε τα "Πάθη" του Γ.Σ.Μπαχ. Παρουσιάζει τα γεγονότα όπως αυτά καταγράφονται στο Ευαγγέλιο παραθέτοντας αφηγηματικά μέρη, άριες και χορωδιακά με απόλυτη δομική απλότητα, προκαλώντας το θαυμασμό των μουσικόφιλων παγκοσμίως.

Kαθαρά ατονικό έργο, ο Πεντερέτσκι στα Πάθη του χρησιμοποιεί έναν αφηγητή στο ρόλο του Ευαγγελιστή και τρεις σολίστες(βαρύτονο, μπάσο και σοπράνο) που υποδύονται το ρόλο του Χριστού ο πρώτος και οι άλλοι δυο, ρόλους κατά περίπτωση, όπως απαιτεί το λιμπρέτο. Επίσης η σύνθεση πλαισιώνεται από τρεις μικτές χορωδίες, χορωδία αγοριών και μεγάλη ορχήστρα.

Πηγή του λιμπρέτου όπως μαρτυρά και ο τίτλος είναι το Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο στη λατινική γλώσσα, ωστόσο χρησιμοποιούνται Ψαλμοί,Ύμνοι και Θρήνοι, επίσης.

Τα Πάθη αναπτύσσονται σε δύο μεγάλης κλίμακας μέρη διαιρεμένα σε είκοσι επτά ενότητες.

Θα ακούσουμε από το πρώτο μέρος την 5η ενότητα, όπου αναφέρεται στη σύλληψη του Ιησού μετά την προδοσία Του με φιλί από τον Ιούδα.

"Ενώ μιλούσε ακόμα ο Ιησούς, φάνηκε πλήθος ανθρώπων.

Τους οδηγούσε ένας από τους δώδεκα μαθητές που ονομαζόταν Ιούδας.

Αυτός πλησίασε τον Ιησού για να τον φιλήσει.

"Ιούδα, με φίλημα προδίδεις τον Υιό του Ανθρώπου;...

Ληστής είμαι και βγήκατε με μαχαίρια και ρόπαλα;

Αυτή όμως είναι η ώρα σας, η ώρα που κυριαρχεί το σκοτάδι".

O Πεντερέτσκι, που συνδυάζει παραδοσιακά και πειραματικά στοιχεία, συγκλονίζει από το πρώτο άκουσμα της τραχιάς συνήχησης των φθόγγων...Χρησιμοποιεί επιδέξια αρμονικές, κλάστερ, γκλισάντι και παρατεταμένες νότες μιμούμενος τον όχλο που καταφθάνει αλαλάζων.

Τραχιές ηχητικές υφές, διάφωνες συγχορδίες, κρουστή φωνητική άρθρωση και δονήσεις χορδών που παράγουν ανατριχιαστικούς φθόγγους είναι μερικά από τα πολλαπλά εντυπωσιακά εφέ του μέρους. 
Πρόκειται για καινοτόμο έργο, που σκιαγραφεί την ατμόσφαιρα και αναδεικνύει το ευαγγελικό κείμενο ισορροπώντας ανάμεσα στη θρησκευτική περισυλλογή και την παράνοια της προδοσίας, μιας πράξης που αποδεικνύει το μέγεθος της αγνωμοσύνης απέναντι σε Κείνον που δίδαξε μόνο το θαύμα της αγάπης.

Penderecki: "St. Luke Passion, Part I: 5. Η Σύλληψη του Ιησού (Λουκάς 22:47-53)"

Το ερώτημα παραμένει μέχρι σήμερα βασανιστικό...Πόσοι Ιούδες εμφανίζονται καθημερινά -όταν νιώθουν ότι δεν ικανοποιούνται οι εγωτικές επιδιώξεις και ναρκισσιστικές επιθυμίες τους- και μας προδίδουν με ένα φιλί...

"Ο δρόμος του Μαρτυρίου και το Μανδήλιον της Βερονίκης"

 

El Greco: "Η Βερόνικα κρατώντας το Μανδήλιο"

"Καταπονημένος απ᾿ του Σταυρού το βάρος

ο βασιλιάς των Ουρανών με του ταπεινού το θάρρος ήρθε, 

πατρική μου γη να σε διασχίσει

κι ολόκληρη απ' άκρη σ' άκρη να σ' ευλογήσει..."

Στην πορεία από το Πραιτώριο ως το Γολγοθά, γνωστή και ως Οδός του Μαρτυρίου (Via Dolorosa) που και σήμερα αναπαρίσταται τελετουργικά, ο Χριστός έκανε 14 στάσεις.

Σύμφωνα με την παράδοση της Δύσης στην 6η στάση του φανερά καταβεβλημένου Ιησού με το κεφάλι να στάζει αίμα και ιδρώτα, σκούπισε το πρόσωπο μια γυναίκα με το μεταξωτό μαντήλι της.. Το σπίτι της ήταν εκεί κοντά και τ' όνομά της, Βερονίκη. Στο μαντήλι της αποτυπώθηκαν θαυματουργικά τα χαρακτηριστικά του Ιησού, γνωστό σήμερα ως  "Μανδήλιο της Βερονίκης".

Ετυμολογικά, το όνομα Βερονίκη προέρχεται από το λατινικό "Vera=αληθινή" και την ελληνική λέξη "εικόνα", που το Μεσαίωνα δήλωνε την αληθινή απεικόνιση του Ιησού.

Το Μανδήλιο της Βερονίκης αποκαλείται και  Sudarium απο τη λατινική λέξη για τον ιδρώτα(suda).

"Via Crucis-Η πορεία προς το Γολγοθά" τιτλοφορεί ο Φραντς Λιστ ένα από τα ελεύθερης τονικότητας θρησκευτικά έργα του  για μικτή χορωδία, σολίστ και εκκλησιαστικό όργανο (αργότερα ο συνθέτης το μετέγραψε και για πιάνο).

Είναι έργο της ωριμότητας του Λιστ, που γράφτηκε στην Ιταλία την περίοδο 1878-1879 και λέγεται πως ο μουσουργός το εμπνεύστηκε από την σειρά υδατογραφιών του  Johann Friedrich Overbeck με απεικονίσεις των Στάσεων του Χριστού στη διαδρομή του προς το Γολγοθά.

Το έργο συνδυάζει Λουθηρανικά χορικά με μελωδίες εμπνευσμένες από χορικά του Μπαχ, ενώ κατανυκτικότατα είναι και τα μέρη με σόλο όργανο, όπου ακολουθώντας  λιτή αρμονική γραμμή ο Λιστ καταφέρνει να  αποδώσει τα 14 στάσιμα της  πορείας, συμπληρωμένα από έναν εισαγωγικό ύμνο.

Το έργο  καθηλώνει με την πνευματικότητά του κι αποπνέει συγκλονιστική γαλήνη, θεϊκή ηρεμία, με τα μουσικά εκφραστικά μέσα δυναμικής και αρμονίας να δηλώνουν  την επίγνωση της αποστολής του  Υιού του Θεού.

Απόλυτα λιτή και με εσωτερικότητα η Λιστ-ική γραφή, εκφράζει αλληγορικά τον ψυχικό Γολγοθά τον οποίο διανύει κάθε άνθρωπος κουβαλώντας το δικό του Σταυρό.

Πρόκειται για έργο εξαιρετικό και είναι κρίμα που ο Λιστ δεν το είδε ποτέ δημοσιευμένο ή δεν το άκουσε να εκτελείται, αφού παρουσιάστηκε για πρώτη φορά την Μεγάλη Παρασκευή του 1929 στη Βουδαπέστη, δηλαδή 50 χρόνια από την σύνθεσή του.

Η 6η Στάση αναπαριστά την συνάντηση με την Βερονίκη, που τού σκουπίζει με το πέπλο της το αιματοκυλισμένο πρόσωπο.

Johann Friedrich Overbeck: "Via Crucis VI, Veronica"
(ο πίνακας που ενέπνευσε το Λιστ)

Με έντονη δραματικότητα και  αναδεικνύοντας το σκοτεινό δράμα, τo σόλο πληκτροφόρο κινείται αργά βηματικά και εισάγει το μυσταγωγικό χορωδιακό: "O Haupt voll Blut und Wunden - Ω, καθημαγμένη κεφαλή που μόλις λαβώθηκες" σε κείμενο του γερμανού θεολόγου και υμνωδού της μπαρόκ περιόδου, Paul Gerhardt, βασισμένου σε μεσαιωνικό, λατινικό ύμνο.

"Ω, καθημαγμένη κεφαλή που μόλις λαβώθηκες

γεμάτη πόνο και όλο περιφρόνηση,

Ω, κεφαλή, χλευαστικά στεφανωμένη
με ακάνθινο στεφάνι βασιλέα..."

Ο Λιστ, με μια επεξεργασία σπάνιας ομορφιάς σκαλίζει με σεβασμό τα σπλάχνα των συμβολισμών, αφουγκράζεται στα αμυδρά ίχνη των εικόνων τις θρησκευτικές του μνήμες, και στήνει με τα μουσικά του μέσα ένα εξαιρετικής χρωματικότητος διάλογο μαζί τους...Εντάσσει το κείμενο στην ατμόσφαιρα  που αρμόζει στο εξελισσόμενο δράμα. Το χορωδιακό του  διαπνέεται από μεγαλοπρέπεια, μα και θλίψη, εστιάζοντας στην έννοια της Αγίας, Μεγάλης Παρασκευής.

Οι ψυχές όλων μας συμπάσχουν και ακολουθούν τον Θεάνθρωπο στο μαρτυρικό Γολγοθά και τα Θεία Πάθη. Με ευλάβεια ας ανοίξουμε τις ψυχές μας για να αποδεχθούμε την αγάπη και την ελπίδα που απορρέει από την κορυφαία απόδειξη της χριστιανικής πίστης, τη Σταύρωση και την Ανάσταση!

Είτε μόνος είτε σε συνεργασία με τους μαθητές του, ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος φιλοτέχνησε  αρκετούς πίνακες με το θέμα, ανάμεσά τους και ο παραπάνω: "Η Βερόνικα κρατώντας το Μανδήλιο", που εκτίθεται στο Μουσείο Σάντα Κρουζ του Τολέδο.

Liszt: "Via Crucis - Station VI - Sancta Veronica:

Οι Δυτικοί τιμούν τη μνήμη της Αγίας Βερονίκης στις 8 Μαρτίου...
Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν αναγνωρίζει το επεισόδιο, όμως τιμά την Αγία Βερονίκη ως τη γυναίκα που αιμορροούσα γιατρεύτηκε από τον Ιησού, όπως αναφέρεται και από τους Ευαγγελιστές.

Το κείμενο δημοσιεύτηκε και στο ηλεκτρονικό περιοδικό iporta.gr

Από τον αρχαίο Άδωνη, στη νεκρανάσταση του Χριστού ως το Ζαφείρη της Ηπείρου...

 

Πιετά, Μιχαήλ Άγγελος

"Ω βουνοί και νάπαι και ανθρώπων πλήθυς, κλαύσατε και πάντα θρηνήσατε συν εμοί τη του Θεού ημών μητρί"

Η Παναγία που ζητά από τη φύση να θρηνήσει μαζί της το χαμό του μoναχογιού Της,  παραπέμπει στον "Επιτάφιο" του βουκολικού ποιητή Βίωνα από τη Σμύρνη,  και στην επίκληση της Αφροδίτης, που παρακαλεί τα βουνά και τα ποτάμια, να θρηνήσουν μαζί τον Άδωνη.

"Τον Άδωνη θρηνολογώ, τον όμορφο που εχάθη,

πάει, χάθηκεν ο Άδωνης, οι Έρωτες θρηνούνε[..]

βάλε τα μαύρα σου, πικρή, και να στηθοκοπιέσαι,

σύρε φωνή, ο Άδωνης χάθηκεν, ο καλός σου.

[...]

κλαίνε οι Νύμφες των Βουνών, ξυπόλυτη η Κυθέρεια,

με τα μαλλιά της ξέπλοκα πλανιέται αλαλιασμένη,

σέρνει το μαύρο πένθος της στα δάση, στα ρουμάνια,

στις λαγκαδιές γυροβολά, θρηνολογεί και σκούζει

[...]

Αλί της λένε τα βουνά, αλί του λεν τα δέντρα,

για το δικό της τον καημό και τα ποτάμια κλαίνε,

δακρύζουν για τον Άδωνη στα όρη οι νερομάνες.

Και τα λουλούδια άλικα βάφονται απ' τον πόνο ..."

(Βίων: Επιτάφιος Αδώνιδος, μτφ: Παντ. Μπουκάλας)

Οι ομοιότητες του Χριστού, με τον Άδωνη, έναν αρχαίο θεό, που η ανάστασή του συμβόλιζε τον ερχομό της άνοιξης, είναι προφανείς.

Κι όπως οι παπαρούνες -σύμφωνα με τη θρησκευτική παράδοση- συνδέονται με τη Σταύρωση του Ιησού, ως λουλούδια της ελπίδας, που φύτρωσαν από το κατακόκκινο Αίμα Του, να θυμίζουν τη θυσία Του, έτσι και στο μύθο του Αδώνιδος μετά το θάνατό του όταν ο Άρης τον σκοτώνει μεταμορφωμένος σε κάπρο, από το αίμα του βάφτηκαν κόκκινα τα τριαντάφυλλα κι από τα δάκρυα της Αφροδίτης φύτρωσαν στα λιβάδια παπαρούνες. 

"Ο Θρήνος της Αφροδίτης για τον Άδωνη", Ρούμπενς

Αλλά και η Σαπφώ στο "Θρήνο της για τον Άδωνη" θα γράψει:

"Τα δάκρυα στ’ αναμμένα μάτια μου γίνουνται αγάλματα.

Ο νους μου είναι μια πέτρα κι ο πόνος πάνω του κυλά[...]

Δάκρυα σου φέρνω και τραγουδώ τα σκορπισμένα δάκρυα.

Ο πόνος μου για σένα είναι βαρύς και κρύος σαν το σίδερο...

(Μτφ: Γιώργος Σεφέρης)

Kαι τα δυο έργα των μεγάλων Μικελάντζελο και Ρούμπενς, ζωγραφικό και γλυπτό, είναι συγκλονιστικά! Η σύνθεση των μορφών μεταφέρουν στο θεατή βαθιά συγκίνηση, υποβάλλοντας τον πόνο και την ελπίδα με τη συνύπαρξη της θέωσης και οδύνης.

Ποίηση, Μουσική, Ζωγραφική και Γλυπτική συναντιούνται σε μια κοινή αντίληψη για τη σχέση του Φωτός με το σκοτάδι, της Ζωής με το θάνατο...

1. Arthur Lourie: "Θρήνος για τον Άδωνη'':

2. Pergolesi:"Stabat Mater-O quam tristis et afflicta'

"Ω, πόσο θλιμμένη και πονεμένη

Είναι αυτή η ευλογημένη Μητέρα,
Μητέρα ενός μοναχογιού!

Από λατρευτικό άσμα της άνοιξης κατά τα Αδώνια μυστήρια, την ετήσια γιορτή σε ανάμνηση του θανάτου και της ανάστασης του Άδωνη, που γινόταν σε όλες σχεδόν τις πόλεις της Αρχαίας Ελλάδας, έχει διασωθεί στην μουσική παράδοση της Ηπείρου το  δίσημου ρυθμού τραγούδι-δρώμενο με τίτλο: "Ζαφείρης".
Στα λιβάδια και τα βοσκοτόπια, ένα αγόρι ξάπλωνε στο χορτάρι, σταύρωνε τα χέρια κι έκανε τον πεθαμένο. Τα υπόλοιπα παιδιά τού έκλειναν το πρόσωπο με λευκό μαντίλι και αρωματικά βότανα και καθισμένα τριγύρω τον θρηνούσαν. Η κορυφαία έλεγε τον πρώτο στίχο και οι υπόλοιποι επαναλάμβαναν χτυπώντας το στήθος  και κλαίγοντας. Μόλις ολοκληρωνόταν το μοιρολόι ο Ζαφείρης πετιόταν όρθιος, και όλοι έσκαγαν στα γέλια από χαρά καθως νεκραναστήθηκε.

Εορτασμός των Αδωνίων.
Θραύσμα αττικού λέβητα, 430-420 π.Χ.

"Ζαφείρη μ’ κοντοστρόγγυλε και κοντομαζωμένε,

εσκούριασαν οι κλειδωνιές, χορτάριασαν οι πόρτες,

άφκες τα σπίτια χάρβαρα, τους φούρνους γκρεμισμένους,

άφκες και τη γυναίκα σου με την κοιλιά γεμάτη.

– Για σου Ζαφείρη μ’ να μας δεις, Ζαφείρη μ’ να μας πιάσεις.

– Με τι ματάκια για να δω, να δω να περπατήσω,

που ρέψαν τα ματάκια μου σαν το μαργαριτάρι,

που κόπ’καν τα χεράκια μου και τα ποδαράκια μου.

– Σου λύνουμε τα χέρια σου, σου λύνουμε τα πόδια.

Τώρα που ήρθ’ η Άνοιξη και γέμισ' η γης λουλούδια,

τώρα και συ Ζαφείρη μου ξύπνα απ’ τον βαρύν ύπνο"

Μεγάλη Δευτέρα και Χαίντελ: "Ο Ιωσήφ και τα αδέρφια του"

Peter von Cornelius: "Ο Iωσήφ αποκαλύπτεται στους αδελφούς του"

Ήταν το 1743 όταν ο Φρήντριχ Χαίντελ συνέθεσε  ένα από τα ωραιότερα ορατόριά του: "Joseph and his Brethren-Ο Ιωσήφ και τ'αδέρφια του" σε αγγλικό λιμπρέτο του αιδεσιμότατου James Miller, βασισμένο στην ιστορία του αγαπημένου γιου του Ιακώβ, τον "Πάγκαλο Ιωσήφ", που η Εκκλησία μας τιμά στην αρχή της Εβδομάδας των Παθών, τη Μεγάλη Δευτέρα.

Η ιστορία του Ιωσήφ  καταγράφεται στα κεφάλαια του βιβλίου της Γένεσης: 

"Η ζήλεια κάνει τα αδέρφια του Ιωσήφ να τον πουλήσουν σε εμπόρους κι έτσι βρίσκεται στην Αίγυπτο, δούλος του πλούσιου Πετεφρή. Εκεί με τη βοήθεια του Θεού κέρδισε την εύνοια και εμπιστοσύνη του αφεντικού του. Όμως φυλακίστηκε καθώς δεν ενέδωσε στις ερωτικές διαθέσεις της συζύγου του Πετεφρή, κι αυτή τον συκοφάντησε στον άντρα της. 

Από δω ξεκινά την μουσική αφήγηση ο Χαίντελ..Η πρώτη σκηνή ανοίγει στο κελί της φυλακής με τον Ιωσήφ μελαγχολικό...

Η αρετή του Ιωσήφ φάνηκε όμως και μέσα στη φυλακή. Όλοι τον αγάπησαν  για την καλοσύνη και την τιμιότητά του, αλλά και για την ικανότητά του να ερμηνεύει όνειρα. Έτσι, κλήθηκε να ερμηνεύσει τα παράξενα όνειρα του Φαραώ, που εκείνος εκτιμώντας τον τού έδωσε μεγάλα αξιώματα.
Στην εποχή της μεγάλη πείνας έφτασαν στην Αίγυπτο τα αδέρφια του αναζητώντας τροφή. Ο Ιωσήφ τους αναγνώρισε. Μετά από πολλά επεισόδια τούς αποκαλύπτεται και τούς συγχωρεί. Το θεϊκό σχέδιο εξελίχθηκε παρά τις ανατροπές και τα εμπόδια από την ανθρώπινη αδυναμία".

O Xαίντελ δίνει μια σύνθεση μεγάλη κλίμακας, όπου συναρπάζει κοινό και κριτικούς, τόσο που οι ζωγράφοι να απεικονίσουν την ημέρα της μεγάλης πρεμιέρας (2 Μαρτίου 1744) με το πλήθος των φιλόμουσων να έχουν κατακλύσει το θέατρο στο Κόβεν Γκάρντεν. 

H πρεμιέρα του ορατορίου στο Κόβεν Γκάρντεν

Ξεχωριστή στη μουσική απεικόνιση της Βιβλικής ιστορίας είναι η μεγαλόπρεπη ουβερτούρα, τα θέματα της οποίας και το ύφος προϊδεάζουν την πρώτη δραματική σκηνή που θα παρακολουθήσει το κοινό όταν τραβηχτεί η αυλαία. Πρόκειται για τη σκηνή της φυλακής. Ο συνθέτης επιλέγει ένα λυρικότατο Andante στη μι ελ. ακολουθούμενο από ένα ήρεμο και απαλό Larghetto στην σχετική μείζονα κλίμακα του Σολ. Η αλλαγή έρχεται με ένα τολμηρό Allegro σε στυλ φούγκας με το μελαγχολικό Minuetο, υπογραμμίζοντας τη "σκοτεινή" σε συναίσθημα, σκηνή.

Handel: "Joseph and His Brethren, HWV 59 - Ouverture":

Η πρώτη άρια του φυλακισμένου Ιωσήφ είναι σε μορφή da capo(άρια με επανάληψη). Ο Χαίντελ παρά την κατώτερη κοινωνική θέση του χαρακτήρα, δεν διστάζει να ενισχύσει την υποτονική, στοχαστική και μελαγχολικού ύφους μελωδία σε δυναμισμό με τολμηρά και βιρτουόζικα διακοσμητικά στοιχεία.

"Άντεξε, ψυχή μου και μη λυγίζεις 

από τα δεινά των βασάνων!

Όταν αρετή έχει για κορώνα του

κι ο αιχμάλωτος, βασιλεύει"

Από τις πλέον εκθαμβωτικές στιγμές του ορατορίου και ιδιαίτερα δημοφιλείς είναι η άρια της Ασινέθ στο τρίτο μέρος της σύνθεσης. Πρόκειται για την Αιγύπτια γυναίκα, κόρη του Πετεφρή, που ο Φαραώ θα δώσει τελικά για γυναίκα του στον Ιωσήφ. Ο συνθέτης ενσωματώνει στην πλοκή και το απαιτούμενο ερωτικό σκίρτημα ανάμεσα στον ενάρετο Ιωσήφ και την κοπέλα, η θλίψη και η αγωνία της οποίας για τον φυλακισμένο νέο εκφράζονται  σε αυτή την δεξιοτεχνικότατη άρια.

Händel: "Joseph and his Brethren-Prophetic raptures" / Sandrine Piau:

Ιδιαίτερα συγκινητικό είναι το ντουέτο Ιωσήφ με τον μικρότερο αδερφό του Βενιαμίν. Ο Χαίντελ δηλώνει την αθωότητα και το νεαρό της ηλικίας του αγοριού με μουσικά θέματα γεμάτα λυρισμό και ευαισθησία. 

Léon Pierre Urbain Bourgeois: "Ο Iωσήφ αποκαλύπτεται στους αδελφούς του"

Όπως επίσης και το απαράμιλλης ομορφιάς, αν και σύντομο, τελικό "Hallelujah!".

Ένα θριαμβευτικό χορωδιακό από τους Ισραηλίτες, όταν ο Ιωσήφ φανερώνει την ταυτότητά του στους αδερφούς του και όλοι χαίρονται αγαλλιασμένοι. Χαρακτηριστική είναι η διπλή φούγκα στο ξεκίνημά του. Η κορύφωση δεν αργεί, με την ορχήστρα να εισάγει κάθε ηχόχρωμά της σε ένα λαμπρό και επιβλητικό μουσικό εγκώμιο. Μεγαλοπρεπές και με επισημότητα το πολυφωνικό αποτέλεσμα, μέσω του οποίου με ευλάβεια υμνείται η μεγαλοσύνη του Κυρίου:

"We will rejoice in thy salvation, 

and triumph in the name of the Lord our God. 

Hallelujah!"

 Ηandel: "Joseph and His Brethren, HWV 59: We Will Rejoice in Thy Salvation":

Για μια ακόμη φορά ο Χαίντελ αποδεικνύει πως έχει τη μαεστρία να προσδίδει έντονη θεατρικότητα στις Βιβλικές σκηνές. Μπορεί κάποιοι θρησκευόμενοι της εποχής του να τον κατηγόρησαν ότι μετέτρεπε τα ιερά κείμενα σε ψυχαγωγία, όμως κατ' αυτόν ήταν ένας  πιστός λουθηρανός που δεν στόχευε στη διασκέδαση, αλλά στη χριστιανική εκπαίδευση του ακροατηρίου του...

Το κείμενο δημοσιεύτηκε και στο Μουσικό Περιοδικό  TAR .

"Ένα ανθέμιο για την Κυριακή των Βαΐων"

Giotto: "Η Είσοδος στα Ιεροσόλυμα"

"Ωσαννά! ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου!"

Κυριακή των Βαΐων  σήμερα και γιορτάζουμε την πανηγυρική είσοδο του Χριστού στην Ιερουσαλήμ. Μπαίνει στην πόλη "επί πώλον όνου" κι ο λαός τον υποδέχεται με φoινικιές στα χέρια, όπως αρμόζει σ' έναν Βασιλιά.  Την σκηνή απεικονίζει ο Τζιότο στο παραπάνω εικαστικό έργο το 1306, που φιλοτεχνήθηκε για το Παρεκκλήσιο της Αρένας στην Πάντοβα. Πρόκειται για μεγάλη τοιχογραφία σειράς έργων που αναφέρονται στη ζωή του Ιησού.

Ο καλλιτέχνης έχει τοποθετήσει το Χριστό στο κέντρο της σύνθεσης με τους μαθητές στα αριστερά και το πλήθος έξω από την πόλη της Ιερουσαλήμ στα δεξιά. Διακρίνουμε μόλις τα πρόσωπα τεσσάρων από τους μαθητές του Χριστού και οι υπόλοιποι δηλώνονται από το ζωγράφο από τα φωτοστέφανά τους. 

Μπρος του παρατηρούμε πλήθος κόσμου με χαρούμενα, ενθουσιώδη κι όλο έκπληξη, πρόσωπα. Ο ζωγράφος προκαλεί αίσθηση κίνησης και δράσης, σκιαγραφώντας ανθρώπους  άλλους σκαρφαλωμένους σε δέντρα να κόψουν κλαδιά, κι άλλους να υποκλίνονται με σκυμμένο το κεφάλι στο νέο Βασιλιά. Ένας άντρας με σεβασμό απλώνει το ρούχο του σαν αυτοσχέδιο χαλί να περάσει ο Ιησούς μεγαλόπρεπος μέσα στον πορφυρό του χιτώνα.

"Ωσαννά! ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου!"

Ο Thomas Weelkes (1576 – 1623) ήταν ένας από τους σπουδαιότερους Άγγλους συνθέτες και οργανίστες του τέλους του 16ου και των αρχών του 17ου. αι. 

Η συμβολή του στη φωνητική μουσική της Βρετανίας είναι αξιοπρόσεκτη. Ιδιαίτερα διακρίθηκε ως κορυφαίος μαδριγαλιστής, παρά την προβληματική συμπεριφορά του, (ήταν εθισμένος στο αλκοόλ και συχνά μεθυσμένος προκαλούσε προβλήματα φέρνοντας σε αμηχανία πρεσβύτερους και πιστούς με τα βλάσφημα λόγια που ξεστόμιζε κατά τη διάρκεια της θείας λειτουργίας). 

Ο Τόμας Ουίλκς διετέλεσε οργανίστας και κάντορας στον Καθεδρικό του Τσίτσεστερ και το 1600 σε πολύ νεαρή ηλικία δημοσίευσε μια από τις σημαντικότερες συλλογές μαδριγαλίων της αγγλικής παράδοσης.

sheetmusicplus

Από τα δημοφιλέστερα δείγματα ολοκληρωμένου ύμνου αποτελεί το: "Hosanna to the Son of David" για εξάφωνη μικτή χορωδία πάνω σε κείμενα από τα Ευαγγέλια των Ματθαίου και Λουκά, που περιγράφουν την θριαμβευτική είσοδο του Ιησού στην Ιερουσαλήμ.

Πρόκειται για ανθέμιο*, που ξεχωρίζει για τον αποκαλούμενο "χρωματισμό ή ζωγραφική της λέξης" (word painting), τη ζωηρότητα στον ρυθμό και την άκρως ανεπτυγμένη αίσθηση φόρμας και δομής.
Αξιοπρόσεκτη επίσης, για τη χρήση φθόγγων εκτός της βασικής κλίμακας, χρωματικά εφέ και εφέ έντασης, σκιαγραφεί κατανυκτικότατο κλίμα ακολουθώντας αντιστικτικές τεχνικές, μιμήσεις και διαδοχικές παρουσιάσεις θεμάτων, που αντανακλούν τη θριαμβευτική διάθεση του κειμένου.
Το ανθέμιο διακρίνεται  ακόμα για την πλούσια, ηχηρή υψηλότερη και χαμηλότερη φωνητική περιοχή, καθώς ο συνθέτης για να προσδώσει μεγαλοπρέπεια και στιβαρότητα κάνει χρήση διπλών μερών στους μπάσους και τις σοπράνο, ενώ εντυπωσιακές είναι οι απότομες εκρήξεις εναλλάξ με τις μουσικές σιωπές και τους ποικιλματικούς φθόγγους που διαμορφώνουν έναν πυκνό αρμονικό ρυθμό!

*Η λέξη "Ανθέμιο-anthem" ετυμολογικά προέρχεται από τo αρχαίo ελληνικό "αντίφωνo", παραφθορά του οποίου είναι η λέξη "antefn" στην αρχαία αγγλική και δηλώνει τύπο του λειτουργικού άσματος της αγγλικανικής τελετής που χρησιμοποιήθηκε μετά την προτεσταντική μεταρρύθμιση. Το ανθέμιο αναφέρεται σε χορωδιακά ή φωνητικά κομμάτια, που το κείμενό τους αντλείται από εδάφια της Αγίας Γραφής στην Αγγλική γλώσσα.

"Ωσαννά τω Υιώ Δαυίδ

Ευλογημένος ο Ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου
Ωσαννά εν τοις Υψίστοις!"

Thomas Weelkes: "Hosanna to the Son of David":

Για την Κυριακή των Βαΐων μπορείτε να διαβάσετε παλαιότερα κείμενα εδώ και εδώ.

"Ανάσταση": Εκτόρ Μπερλιόζ

 

'Ανάσταση', James Tissot, Βrooklyn Μuseum [wikimedia]

Είναι ένα έργο που δεν μοιάζει με τα υπόλοιπα του συνθέτη. Ο Εκτόρ Μπερλιόζ συνέθεσε την "Messe Solennelle- Επίσημη Λειτουργία" στα 21 χρόνια του, όμως η ακρόασή της μαρτυρά την επαναστατική και νεωτεριστική φύση του, πέρα από το ταλέντο του.

Τελειομανής, όταν ολοκλήρωσε τη μεγάλης διάρκειας λειτουργία θεώρησε πως από τα μέρη της μόνο το "Resurrexit- Ανάσταση" ήταν άξιο να διασωθεί.

Έτσι σκόρπισε χωρίς προσοχή εδώ κι εκεί τις παρτιτούρες των υπολοίπων μερών,(άλλοτε ισχυριζόταν πως τις έκαψε) οι οποίες ανακαλύφθηκαν από έναν μουσικό μόλις το 1990 στο Βέλγιο.

Απίστευτη ιστορία, όμως αληθινή!

Η Λειτουργία γράφτηκε όταν ο Μπερλιόζ σπούδαζε ακόμη στο Παρίσι Ιατρική, μα συγχρόνως έψαχνε την ευκαιρία να αναγνωριστεί μουσικά γράφοντας μια μεγάλη σύνθεση.

Η ευκαιρία φαίνεται να τού χτύπησε την πόρτα όταν τού ανατέθηκε να συνθέσει για τη χορωδία της τοπικής εκκλησίας. Έπεσε με τα μούτρα στη δουλειά, καθώς ήταν άπειρος, όμως τόσο φιλόδοξος!

Η "Λειτουργία" του είχε 14 ενότητες(Kyrie, Gloria,Credo. Crucifixus, Sanctus, Agnus Dei κλπ), ήταν εξαιρετικά εκτεταμένη σε διάρκεια, με πολυσύνθετα σολιστικά και χορωδιακά μέρη. Όμως η τελική πρόβα δεν πήγε καλά. Έτσι, μόνος δρόμος ήταν η αναθεώρηση του έργου, κάτι που έγινε.

Η παρουσίαση της Επίσημης Λειτουργίας έγινε τελικά την επόμενη χρονιά με επιτυχία!

Αρκεί να αναφέρουμε πως ο δάσκαλος μουσικής του Μπερλιόζ τον αγκάλιασε λέγοντάς του: "Είστε μια μεγαλοφυία! Είμαι πεπεισμένος πως δεν θα γίνετε ποτέ γιατρός, αλλά ένας σπουδαίος μουσικός!"

Κατά τη διάρκεια της ζωής του Μπερλιόζ εκτελέστηκε ελάχιστες φορές ως τη στιγμή που όπως ισχυρίστηκε στα Απομνημονεύματα του, έκαψε την παρτιτούρα, καθώς όσο την εξέταζε, τόσο τον απογοήτευε.

Κάποιος, ίσως σκεφτεί πως η παρτιτούρα έφτασε στο Βέλγιο από το Παρίσι;

Εξηγείται όμως κι αυτό:

Πάνω στην πρώτη σελίδα της αναγράφεται ιδιοχείρως: "Η παρτιτούρα της Λειτουργίας, εξ ολοκλήρου στο χέρι από τον Μπερλιόζ, δόθηκε ως αναμνηστικό της παλιάς φιλίας που με συνδέει με τον A. Bessems. Παρίσι 1835 ".

Ο Antoine Bessems ήταν συνθέτης και βιολιστής που, αν και γεννήθηκε στην Βελγική Αμβέρσα, έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στο Παρίσι. Φαίνεται λοιπόν πως επιστρέφοντας ο Bessems στη γενέτειρά του έφερε μαζί την ενθύμια παρτιτούρα του συνθέτη φίλου του Εκτόρ, την οποία καταχώνιασε σε μια σοφίτα, ανάμεσα σε άχρηστα αντικείμενα.

Όμως ήρθε μετά από δεκαετίες ο καιρός της "ανάστασής" της κι έτσι την απολαμβάνουμε εμείς σήμερα...

Ακούμε λόγω ημέρας την "Resurrexit- Ανάσταση", το μέρος που ο Μπερλιόζ θεωρούσε άξιο διάσωσης...

Γάλλος ήταν και ο ζωγράφος,  James Tissot, που παρότι ειδικεύθηκε στη θεματογραφία σκηνών της καθημερινής ζωής, στην ύστερη περίοδό του, που την χαρακτηρίζει μια αναγέννηση της χριστιανικής του πίστης, φιλοτέχνησε αποκλειστικά έργα με θέματα παρμένα από τη Βίβλο. Μάλιστα για να βοηθηθεί στην αναπαράσταση των βιβλικών σκηνικών, ο Τισό ταξίδεψε στη Μέση Ανατολή τρεις φορές.
Η σειρά αυτή των θρησκευτικών έργων του περιλαμβάνει 365 δημιουργίες, ανάμεσά τους και η 'Ανάσταση', που συνοδεύει το κείμενο και φιλοτεχνήθηκε το 1890, προκαλώντας τους επαίνους των κριτικών και τον άκρατο ενθουσιασμό των φιλοτέχνων.

Καλή μας Ανάσταση, κυρίως εντός μας!

Απόγευμα Μεγάλης Παρασκευής. Η φρικτή ημέρα έβαινε προς το τέλος της...

 

"Ο Ενταφιασμός του Χριστού", Fra Angelico

Απόγευμα Μεγάλης Παρασκευής.

Η φρίκη της μέρας θα τέλειωνε...
Το φυσικό σκοτάδι ερχόταν να διαδεχθεί το υπερφυσικό σκοτάδι της Σταύρωσης...


Τα "Κατά Ματθαίον Πάθη" του Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ παίχτηκαν πρώτη φορά στον ναό του Αγίου Θωμά της Λειψίας την Μεγάλη Παρασκευή του 1727, και όπως σε όλα τα θρησκευτικά ορατόρια έτσι και δω ο μεγάλος κάντορας εξιστορεί μουσικά  τις τελευταίες στιγμές της ζωής του Ιησού, από τον Μυστικό Δείπνο μέχρι τον ενταφιασμό.

Εκτός από το ότι πρόκειται για αριστούργημα, τα "Πάθη κατά Ματθαίον"  έχουν την ιδιαιτερότητα πως ο Μπαχ για τη σύνθεσή τους έλαβε υπόψιν του την αρχιτεκτονική της Εκκλησίας του Αγίου Θωμά, όπου θα εκτελείτο, προκειμένου να προσαρμόσει τη σύνθεση στην ακουστική δυνατότητα του χώρου.
Η εκκλησία είχε δυο όργανα, το ένα απέναντι απ' το άλλο. Το ένα πάνω από την είσοδο -ως συνήθως- και το άλλο ακριβώς πίσω από την χορωδία. Τοποθετώντας, λοιπόν ο Μπαχ διπλή ορχήστρα και διπλή χορωδία, κι ανάμεσά τους, τους πιστούς- ακροατήριο, στην ουσία είχε δημιουργήσει συνθήκες στερεοφωνικής απόδοσης.

Τα Πάθη κατά Ματθαίον ήταν το έργο με το οποίο αναβίωσε το ξεχασμένο έργο του Μπαχ, ο Φέλιξ Μέντελσον το 1829 στο Βερολίνο, διευθύνοντας μια μεγαλειώδη συναυλία με τεράστια ορχήστρα και χορωδίες!


Λόγω της Ημέρας θα ακούσουμε το τελικό χορωδιακό: "Wir setzen uns mit Tränen nieder- Με δάκρυα θλίψης".

Είναι γραμμένο σε τρίσημο ρυθμό και στην ελεγειακή κλίμακα της ντο ελάσσονας, ενώ ερμηνεύεται και από τις δυο χορωδίες.

Αυτήν την Άγια ημέρα προσκυνάμε την ταφή και την εις Άδου Κάθοδον του Χριστού, φίλοι μου!

Απόγευμα Μεγάλης Παρασκευής. Η φρίκη πλησίαζε στο τέλος της. Το φυσικό σκοτάδι ερχόταν να διαδεχθεί το υπερφυσικό σκοτάδι της Σταύρωσης...
Μετά την αποκαθήλωση, ο Ιωσήφ παίρνει το σώμα  του Ιησού, το τυλίγει σε σινδόνη, το μεταφέρει και το ενταφιάζει στο βράχο.
Με διαταγή του Πιλάτου, ο τάφος σφραγίζεται με μεγάλη πέτρα, καθώς οι Φαρισαίοι φοβούμενοι, τού υπενθύμισαν τα λόγια του Χριστού: "Επειτα από τρεις ημέρες θα αναστηθώ".

Wir setzen uns mit Tränen nieder

Und rufen dir im Grabe zu:

Ruhe sanfte, sanfte ruh!

Ruht, ihr ausgesognen Glieder!

Euer Grab und Leichenstein

Soll dem ängstlichen Gewissen

Ein bequemes Ruhekissen

Und der Seelen Ruhstatt sein.

Höchst vergnügt schlummern da die Augen ei

Με δάκρυα θλίψης

 στον τάφο Σού φωνάζουμε:

αναπαύσου γλυκά, γλυκά αναπαύσου!

Αναπαυθείτε, ευλογημένα μέλη!

Ο τάφος και η ταφόπλακα

για τη φοβισμένη συνείδηση ας γίνει 

απαλό προσκεφάλι 

και της ψυχής τόπος αναπαύσεως.

Τα μάτια μακάρια αποκοιμούνται.

BACH: St. Matthew Passion - "Wir setzen uns mit Tränen nieder": 

Επιτάφιος Θρήνος: "Αυτού του νέου τ’ όνομα στο χιόνι είναι γραμμένο..."

 

(pemptousia)

"'Έσκυψαν όλοι κι ασπάστηκαν το νεκρό, ο λάκκος είχε ανοιχτεί, και στάθηκε στα χείλια του λάκκου ο γέροντας να πει δυο λόγια, ν’ αποχαιρετίσει το Μανολιό.
Μα ο λαιμός του πνίγουνταν, τα λόγια δεν έβγαιναν, κίνησε ο παπα-Φώτης το θρήνο.
Γκαρδιώθηκε τότε μια γριούλα, έπεσε απάνω στο νεκρό,
έλυσε τα λιγοστά κάτασπρα μαλλιά της και τον αποχαιρέτησε:
Αυτού του νέου τ’  όνομα στο χιόνι είναι γραμμένο,
το πήρε ο ήλιος κι έλιωσε και το νερό και χάθη ... "

(Νίκος Καζαντζάκης: "Ο Χριστός ξανασταυρώνεται')

(i.pinimg)

Η όπερα "Řecké pašije-Τhe Greek Passion-Ελληνικό πάθος", του Βohuslav Martinu είναι ένα από τα σημαντικότερα έργα του σύγχρονου λυρικού ρεπερτορίου, εμπνευσμένο από το μυθιστόρημα του Ν. Καζαντζάκη "Ο Χριστός ξανασταυρώνεται" και υπάρχει σε δύο εκδοχές:

Την πρώτη εκδοχή, τη λεγόμενη και ως "εκδοχή του Λονδίνου", που προοριζόταν να παιχτεί στη Βασιλική Όπερα του Covent Garden του Λονδίνου τη συνέθεσε ο Μartinu από το 1954 ως το 1957.
Τη δεύτερη, αυτή "της Ζυρίχης", που είναι και η πιο γνωστή, τη συνέθεσε από το 1957 ως το θάνατό του, το 1959.

Λέγεται πως ο λόγος για τον οποίο ο Μartinu έκανε δύο εκδοχές είναι ότι η καινοτομία της πρώτης σόκαρε το διοικητικό συμβούλιο της όπερας του Covent Garden το οποίο και την απέρριψε.

Ο Μαρτινού διαβάζοντας το μυθιστόρημα αντιλήφθηκε την οικουμενικότητα του θέματος και συμφώνησε στη δημιουργία του λιμπρέτου, που τον απασχόλησε  δύο ολόκληρα χρόνια γιατί προσπάθησε να ακολουθήσει όσο πιο πιστά γίνεται τη δράση του έργου, κάτι αρκετά δύσκολο.

Σχετικά με τη σύνθεση, για να έρθει πιο κοντά στην ελληνική μουσική παράδοση ζήτησε από τον Καζαντζάκη να του δώσει ελληνικά λαϊκά κομμάτια, ύμνους και ψαλμούς.

Βohuslav Martinu: "Τhe Greek Passion"

Παλαιότερο άρθρο για το οπερατικό έργο μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Thomas Tallis: "O Ιησούς στο σπίτι του Σίμωνος του Φαρισαίου"

 

Alessandro Bonvicino Il Moretto: ""Ο Ιησούς στο σπίτι του Σίμωνα"

"Μια μέρα, πήγε στον Ιησού ένας Φαρισαίος που λέγουνταν Σίμων, και τον κάλεσε σε γεύμα. Ο Ιησούς δέχτηκε. Ήταν συνήθεια των Εβραίων, όταν ήθελαν να τιμήσουν έναν καλεσμένο, να τον δέχουνται με το φιλί της φιλοξενίας, να του προσφέρουν νερό για να πλύνει τα σκονισμένα από το δρόμο πόδια του, και να του αλείφουν τα μαλλιά με λάδι.
Τέτοιες ιδιαίτερες τιμές ο Σίμων ο Φαρισαίος δε συλλογίστηκε να κάνει του Ιησού
[...] 
Μια γυναίκα αμαρτωλή είχε ακούσει το κήρυγμα τoυ Ιησού και θυμούνταν τη δική της άτακτη αμαρτωλή ζωή. [...]
Και ντράπηκε, και λυπήθηκε για τις περασμένες πολλές της αμαρτίες και η καρδιά της φούσκωσε, φούσκωσε, ώσπου ξεχείλισε, και, σκύβοντας το κεφάλι, άρχισε να κλαίει.
Έκλαιγε, και τα δάκρυά της στάλαζαν στα πόδια του Ιησού· κι εκείνη, ντροπιασμένη, συντριμμένη, τα σφούγγιζε με τα ξέπλεκα μαλλιά της, καταφιλούσε τα πόδια του και τ' άλειφε με το πολύτιμο μύρο της.

Ο Φαρισαίος, μέσα του έλεγε:
-Τούτος, αν ήταν προφήτης, θα ήξερε τι είναι αυτή η γυναίκα που τον αγγίζει, πως είναι αμαρτωλή.

Ο Ιησούς κατάλαβε τη σκέψη του. Χωρίς ν' αποδείξει τίποτε, του είπε:

-Σίμων, έχω κάτι να σου πω.[...]Βλέπεις τούτη τη γυναίκα; [...] συγχωρημένες οι αμαρτίες της οι πολλές, γιατί αγάπησε πολύ.
Και, στη γυναίκα γυρνώντας, είπε:

-Συγχωρημένες οι αμαρτίες σου. Η πίστη σου σ' έσωσε. Σύρε στο καλό".

("Η ζωή του Χριστού", Πηνελόπη Δέλτα)

Το σημαντικότατο, συγκινητικότατο και διδακτικότατο γεγονός της αλείψεως του Ιησού με μύρο από την αμαρτωλή γυναίκα, που η Εκκλησία μας αφιερώνει σήμερα Μεγάλη Τετάρτη, διασώζουν με μικρές παραλλαγές και οι τέσσερις ευαγγελιστές.

O άγγλος αναγεννησιακός συνθέτης Tόμας Τάλλις, βασισμένος στο κατά Λουκάν Ευαγγελικό κείμενο, (κεφ. Ζ' 36-50), που είχε μεταφραστεί απο τα Λατινικά, συνθέτει το ανθέμιο: "When Jesus went into Simon the Pharisee's house" για πεντάφωνη μικτή χορωδία a capella ή συνοδεία εκκλησιαστικού οργάνου.

Λέγεται πως στο κείμενο προσάρμοσε μια παλαιότερη συνθεσή του, μια οργανική φαντασία, γνωστή ως "Salvator mundi-Σωτήρας του Κόσμου". Κίνηση, που μαρτυρά τη δύναμη της τέχνης του Τάλλις να προσαρμόζει μουσικά μοτίβα σε διαφορετικά ποιητικά κείμενα και γενικά είναι αξιοθαύμαστη η ευελιξία του.
Αρκεί να θυμηθούμε πως παρότι Ρωμαιοκαθολικός έγινε προστατευόμενος της Βασίλισσας Ελισάβετ, αποκτώντας έτσι το προνόμιο να γράφει και να εκδίδει τη μουσική του, με το συνθέτη να καταφέρνει να αποφεύγει διενέξεις και  διωγμούς, συνθέτοντας μουσική κατάλληλη για κάθε δόγμα.

Στο Ανθέμιο του Τάλλις: "Όταν ο Ιησούς πήγε στο σπίτι του Σίμωνος του Φαρισαίου", το αρχικό θέμα εμφανίζεται δύο φορές σε αντιστικτική τεχνική μίμησης από τις πέντε φωνές.
Ακολουθεί το δεύτερο, εμφανώς "ταραγμένο" μέρος με μικρές φράσεις να παρουσιάζονται περιοδικά.
Η χρονική αγωγή παραμένει αργή με τη μελωδία να συνεχίζει ρέουσα, ενώ ένα λεπτό crescendo οδηγεί προς το τέλος προσδίδοντας την απαιτούμενη λαμπρότητα.
Οι φωνές ολοκληρώνουν απαλά και κατανυκτικά, με πινελιές μυσταγωγίας, που χαρακτηρίζει την Ελισαβετιανή Αναγέννηση, περίοδο που έδωσε αθάνατα δείγματα τέχνης, ξέχειλη μεγαλείου, δραματικότητας και συναισθήματος.

Thomas Tallis: "When Jesus Went Into Simon's House":