Δον Κιχώτης: Με τη λόγχη στ’ άστρα, για τα μάτια της Δουλτσινέας...

"Dulcinea del Toboso", Charles Robert Leslie
(Victoria and Albert Museum)

Ο Μιγκέλ ντε Θερβάντες, δημιουργός του αθάνατου μυθιστορήματος "Δον Κιχώτης", χάρισε στην παγκόσμια λογοτεχνία έναν ήρωα που ξεχωρίζει για την ιδεαλιστική και ιπποτική του φύση. Στο κέντρο αυτής της ιστορίας βρίσκεται η Δουλτσινέα, η "μούσα" του Δον Κιχώτη. Δεν είναι ένας φυσικός χαρακτήρας, αλλά περισσότερο η έμπνευση και η κινητήρια δύναμη των προσπαθειών του Θερβαντικού ήρωα.

Συγκεκριμένα, ο Δον Κιχώτης είναι ερωτευμένος με μια νεαρή γειτόνισσά του, την οποία ο ίδιος αποκαλεί Δουλτσινέα, πείθοντας τον εαυτό του πως πρέπει να τη σώσει, καθώς υποτίθεται ότι βρίσκεται υπό την επήρεια μαγικών δυνάμεων. Το όνομα "Δουλτσινέα" προέρχεται από την ισπανική λέξη dulce(=γλυκιά) και δηλώνει μια σχεδόν εξωπραγματική γλυκύτητα. Ακόμα και σήμερα, η αναφορά σε κάποιο πρόσωπο ως "Δουλτσινέα" υποδηλώνει μια ιδεαλιστική, ιπποτική αφοσίωση και αγάπη.

"Το όνομά της είναι Δουλτσινέα του Τοβόσο. Η πατρίδα της είναι το Τοβόσο της Καστίλης, και είναι γνωστή σε όλο τον κόσμο για την ομορφιά, την αρχοντιά και την αρετή της.

Μιγκέλ ντε Θερβάντες

Τα μαλλιά της είναι χρυσά σαν τον ήλιο, το μέτωπό της καθάριο σαν το ουράνιο τόξο, τα φρύδια της δύο ημισέληνοι, τα μάτια της ήλιοι που λάμπουν. Τα μάγουλά της είναι σαν ρόδα της αυγής, το στόμα της μοιάζει με κοράλλι, τα δόντια της με μαργαριτάρια, ο λαιμός της με κιονόκρανο από ελεφαντόδοντο. Το στήθος της καμωμένο από μάρμαρο, τα χέρια της πορσελάνινα και το δέρμα της λευκό σαν το χιόνι. Όλη της η ύπαρξη είναι ένα κόσμημα που δημιούργησε η φύση για να δείξει στον κόσμο τι σημαίνει τελειότητα.

Και αν η τύχη, ή η θεία πρόνοια, την έφερε σ' ένα χωριό και όχι σε ένα παλάτι, αυτό δεν έχει καμία σημασία. Διότι το αληθινό μεγαλείο δεν κατοικεί στα παλάτια, αλλά στην ψυχή. Και στη Δουλτσινέα, αυτό το μεγαλείο λάμπει σαν ήλιος στο μεσουράνημα".

(Το παραπάνω απόσπασμα αποτελεί την πιο χαρακτηριστική περιγραφή της Δουλτσινέας από τον Δον Κιχώτη και συναντάται στο Πρώτο Μέρος, Κεφάλαιο 13 του ομώνυμου μυθιστορήματος του Μιγκέλ ντε Θερβάντες).

Το απόσπασμα αποκαλύπτει τη ρομαντική και ιδεαλιστική φαντασία του Δον Κιχώτη, ο οποίος μέσα στο μυαλό του έχει μετατρέψει την απλή αγρότισσα, Αλντόνσα σε ιδανικό γυναικείο πρότυπο, βασισμένο στα πρότυπα των μεσαιωνικών ιπποτικών μυθιστορημάτων. Στην πραγματικότητα, η Δουλτσινέα λειτουργεί περισσότερο ως σύμβολο του δικού του ιδανικού κόσμου, παρά ως υπαρκτό πρόσωπο.

"Ο Δον Κιχώτης συναντά τη Δουλτσινέα", Charles Robert Leslie
(Victoria and Albert Museum)

O Ραβέλ την εποχή σύνθεσης των τραγουδιών

Το "Don Quichotte à Dulcinée - Ο Δον Κιχώτης στην Δουλτσινέα" είναι ένας κύκλος τραγουδιών που συνέθεσε ο Μωρίς Ραβέλ το 1932, κατόπιν παραγγελίας για την ταινία του Γκέοργκ Παμπστ: "Δον Κιχώτης", στην οποία πρωταγωνιστούσε ο διάσημος Ρώσος μπάσος Φιοντόρ Σαλιάπιν. 

Αρχικά ζητήθηκε από τον Ραβέλ να συνθέσει τέσσερα τραγούδια, όμως η ραγδαία επιδείνωση της υγείας του καθυστέρησε την ολοκλήρωση του έργου. Τελικά, ο Παμπστ ανέθεσε τη σύνθεση στον Ζακ Ιμπέρ, ενώ ο Ραβέλ κατόρθωσε να ολοκληρώσει τρία τραγούδια, που αποιτελούν τα τελευταία ολοκληρωμένα έργα του πριν τον θάνατό του.

Τα τραγούδια του κύκλου, σε ποίηση του Πολ Μοράν, αναδεικνύουν τις τρυφερές, ειλικρινείς αλλά και χιουμοριστικές πτυχές της ιστορίας του Δον Κιχώτη σε σχέση με την Δουλτσινέα και χαρακτηρίζονται από την έντονη ισπανική επιρροή που διατρέχει μεγάλο μέρος του έργου του Ραβέλ.

Η Δουλτσινέα στο Μνημείο Θερβάντες
στη Μαδρίτη

Τα τρία τραγούδια του κύκλου:

Ι. Chanson romanesque (Ρομαντικό τραγούδι)

Ο Δον Κιχώτης εκφράζει την αφοσίωσή του προς τη Δουλτσινέα, δηλώνοντας ότι θα έκανε τα πάντα για να την ευχαριστήσει. Η μουσική συνοδεία μιμείται την κιθάρα, δημιουργώντας έναν ρομαντικό και ιπποτικό τόνο.Η μελωδία είναι απλή, με εκφραστικές κορυφώσεις που τονίζουν την αφοσίωση και το πάθος του Δον Κιχώτη για τη Δουλτσινέα. Η φωνή του τραγουδιστή ερμηνεύει με ευαισθησία και ζεστασιά, δίνοντας έμφαση στα συναισθήματα. Η αρμονία είναι διακριτική, με χρήση απαλών συγχορδιών, που προσδίδουν ονειρικό χαρακτήρα, ενώ οι χρωματισμοί παραπέμπουν στην ισπανική μουσική παράδοση, ενισχύοντας την ατμόσφαιρα της μεσαιωνικής ιπποτικής εποχής.

"Αν μου' λεγες ότι η γη

με τη στροφή της σε ζαλίζει

θα έστελνα τον Πάντσα ευθύς

να την ακινητοποιήσει.

Αν μου' λεγες ότι πλήττεις

από έναν ανθισμένο με αστέρια, ουρανό

αψηφώντας τους θεϊκούς τους νόμους

θα' κοβα τη νύχτα με μαχαίρια.

Αν μου' λεγες: "το σύμπαν

έτσι άδειο δεν μ' ευφραίνει

Θεέ Ιππότη, με τη λόγχη στο χέρι",

Θα φώτιζα μ' άστρα τον περαστικό άνεμο.

Αλλά αν μου'λεγες ότι το αίμα μου

σε μένα ανήκει πιότερο από σένα, Κυρά μου,

θα ’σκιζε η μομφή την καρδιά μου

κι ευλογώντας σε, θα πέθαινα μπροστά σου.

Ω Δουλτσινέα!"

ΙΙ. Chanson épique (Επικό Τραγούδι)

Μνημείο Δον Κιχώτη και Δουλτσινέας, Καστίλη

Εδώ, ο Δον Κιχώτης απευθύνει προσευχή στους Αγίους Μιχαήλ και Γεώργιο, ζητώντας την προστασία τους για να υπερασπιστεί τη Δουλτσινέα. 

Εχει μεγαλοπρεπή και σοβαρό χαρακτήρα, με τη μελωδία να αποπνέει αίσθημα ηρωισμού και πνευματικής δύναμης. 

Τα επαναλαμβανόμενα μουσικά μοτίβα είναι έτσι δομημένα ώστε να δημιουργούν αίσθηση προσευχής και προσήλωσης. Οι αρμονίες πλούσιες, αλλά και σκοτεινές, ενισχύουν την αίσθηση ιερότητος και μυστηρίου. 

"Καλέ μου Άγιε Μιχαήλ, που μου χαρίζεις δύναμη

να δω την Κυρά μου και ν’ ακούσω τη φωνή της

Άγιε Μιχαήλ, που μ' ευνοείς,

να την ευφραίνω και να στέκω πλάι της.

Άγιε Μιχαήλ, σε ικετεύω, κατέβα

μαζί με τον Άγιο Γεώργιο, απ’ το φως,

στο βωμό της Κυράς με το γαλανό μανδύα.

Με μιαν αχτίδα ουράνια, ευλόγησε τη λόγχη μου 

και το ίδιο καθαρή

το ίδιο θεοσεβής,

το ίδιο ταπεινή, σεμνή,

είν’ η Κυρά μου.

Ω, Άγιε Γεώργιε και Άγιε Μιχαήλ,

φύλακες Άγγελοι της νύχτας μου!

Η γλυκιά μου Κυρά τόσο μοιάζει

μ’ Εσένα, Μαντόνα με το γαλανό μανδύα!  

Αμήν"

"Dulcinée", Marchel Duchamp *

ΙΙΙ. Chanson à boire(Τραγούδι του ποτού)

Το τελευταίο τραγούδι είναι μια ζωηρή και χιουμοριστική άρια, με έντονο κωμικό και εορταστικό χαρακτήρα, που εκφράζει τη χαρά της ζωής και την απόλαυση της στιγμής.
Η μουσική ενεργητική, παιχνιδιάρικη και χορευτική (με στοιχεία από την ισπανική παραδοσιακή μουσική, όπως ο ρυθμός της χότα), με έντονες διακυμάνσεις και αυθορμητισμό, αναδεικνύει το χιουμοριστικό και ανάλαφρο πνεύμα του τραγουδιού. Εμφανής είναι η αίσθηση ανεμελιάς, ελευθερίας και της απόλαυσης, με μια νότα αυτοσαρκασμού και χιούμορ, που ταιριάζει στον χαρακτήρα του Δον Κιχώτη, ο οποίος παρότι ιππότης και ιδεαλιστής, δεν παύει να έχει και ανθρώπινες αδυναμίες.

"Ανάθεμα τον ψεύτη, ω ξακουστή Κυρά,

που για να με πάρει απ' τα γλυκά σου μάτια

λέει πως η αγάπη και το παλιό κρασί

σκοτεινιάζουν την καρδιά και την ψυχή μου

Αχ! Πίνω από χαρά!

Η χαρά είν' ο μόνος σκοπός,

κι εκεί βαδίζω λαμπρός

μόλις πιω, μόλις πιω!

Ανάθεμα τον ζηλιάρη

που κλαίει, στενάζει

και ορκίζεται

πως ποτέ δεν θα μεθύσει στη ζωή.

Αχ! Πίνω από χαρά!

Η χαρά είν’ ο μόνος σκοπός,

κι εκεί βαδίζω λαμπρός

μόλις πιω, μόλις πιω!"

Το απολαμβάνουμε από τον Fischer-Dieskau, η ερμηνεία του οποίου στο "Don Quichotte à Dulcinée" ξεχωρίζει για τη βαθιά εκφραστικότητα και τη λεπτή συναισθηματική ισορροπία, αποδίδοντας με μοναδικό τρόπο την πολυδιάστατη ψυχή του ήρωα.

Ravel: "Don Quichotte à Dulcinée" / Fischer-Dieskau:

Το κείμενο γράφτηκε για τα 410 χρόνια από το θάνατο του ισπανού συγγραφέα,
Μιγκέλ ντε Θερβάντες(22 Απριλίου 1616), το έργο του οποίου ανήκει χρονικά στη "Χρυσή εποχή" της Ισπανίας.



*Το εικαστικό "Dulcinée" του Μαρσέλ Ντυσάν εμπνέεται από τον χαρακτήρα της Δουλτσινέας του Δον Κιχώτη, αν και δεν την απεικονίζει κυριολεκτικά. Αντίθετα, χρησιμοποιεί το όνομά της για να αναδείξει έννοιες όπως ο έρωτας, η φαντασίωση, η εξιδανίκευση και η ψευδαίσθηση, όλα κεντρικά θέματα τόσο στην τέχνη του Ντυσάν όσο και στο μυθιστόρημα του τιμώμενου Θερβάντες.


**(Η απόδοση των ποιημάτων στα ελληνικά είναι δική μου, οπότε ζητώ την επιείκειά σας...)

Manuel de Falla: "Το κουκλοθέατρο του Μάστρο-Πέδρο

 

"Ο Δον Κιχώτης στην παράσταση με τις μαριονέτες"
από εικονογράφηση του κεφαλαίου,  Gustave Doré

(Για τη γενέθλια επέτειο του Μανουέλ Ντε Φάγια -

23 Νοεμβρίου 1876) 

Ο Μανουέλ Ντε Φάγια διαμόρφωσε ένα γοητευτικό ύφος που ανέδειξε την ψυχή της παραδοσιακής ισπανικής μουσικής. Στο έργο του αποτυπώνεται η χαρά της ζωής και το ανδαλουσιανό πάθος.

Για σήμερα σάς προτείνω ένα μικρής κλίμακας έργο του σκηνικής μουσικής,  στο οποίο ο συνθέτης εγκαταλείπει το ανδαλουσιάνικο χρώμα  και υιοθετεί θέματα από την μπαρόκ και την αναγέννηση. Μια σύντομη όπερα εμπνευσμένη από την ισπανική λογοτεχνία και τον Θερβάντες.

"Μια ξαφνική σιωπή έπεσε σε όλους όσους θα παρακολουθούσαν την παράσταση, που κρέμονταν από τα λόγια του αφηγητή για τα θαύματά της. Άκουσαν τον ήχο των τυμπάνων, των τρομπετών και τον θόρυβο του πυροβολικού να αναδύεται από τη σκηνή. Το αγόρι ύψωσε τη φωνή του και είπε: "Αυτή η αληθινή ιστορία που παίζεται για χάρη σας προέρχεται λέξη προς λέξη από τα γαλλικά χρονικά και απ' τις ισπανικές μπαλάντες. Απεικονίζει τη διάσωση της κοντεσίνας Μελισέντρα από τον σύζυγό της Δον Γκαϊφέρος. Τη γυναίκα κρατούνταν αιχμάλωτη στην Ισπανία, στην πόλη Σανσουένα, όπως  κείνες τις μέρες ονομάζονταν, και σήμερα τη λέμε Σαραγόσα
[..]
Τώρα η χάρη σας ας στραφεί με προσοχή σε κείνον κεί τον πύργο του κάστρου της Σαραγόσα. Βλέπετε την κυρία στο μπαλκόνι; Είναι η αιχμάλωτη Μελισέντρα. Πηγαίνει συχνά εκεί κοιτάζοντας στο δρόμο προς τη Γαλλία, και παρηγοριέται στη σκέψη του συζύγου της. Βλέπετε και κείνον τον Άραβα που παρακολουθεί κρυμμένος; Δείτε πώς έρχεται και δίνει ένα φιλί στα χείλη της, και πώς εκείνη βιάζεται να φτύσει για να καθαρίσει το στόμα της με το άσπρο μανίκι του φουστανιού της, και πώς αρχίζει να θρηνεί και τραβάει τα μαλλιά της με θλίψη.
[...]
Και το αγόρι συνέχισε: "Δείτε πόσοι είναι οι καβαλάρηδες που τρέχουν κυνηγώντας το ζευγάρι.. Πόσες τρομπέτες ακούγονται, και τύμπανα αντηχούν. Φοβάμαι πολύ ότι θα τους πιάσουν και θα τους γυρίσουν πίσω δεμένους στην ουρά των δικών τους αλόγων. Τι φρικτό θέαμα, αλήθεια!"

Η σκηνή με τον Δον Κιχώτη να καταστρέφει τις μαριονέτες
(εικονογράφηση του Gustave Doré)

Όταν ο Δον Κιχώτης είδε το πλήθος των Μαυριτανών και άκουσε όλον αυτόν το θόρυβο, του φάνηκε ότι έπρεπε να βοηθήσει το ζευγάρι που δραπέτευε. Σηκώθηκε  όρθιος κι είπε με δυνατή φωνή: "Δεν θα το επιτρέψω, όσο είμαι ζωντανός να γίνει αυτό σ' έναν ξακουστό και τολμηρό ιππότη όπως ο Δον Γκαϊφέρος. Σταμάτα, κακομαθημένη ράτσα και μην κυνηγάς άλλο! Αν το κάνεις, θα βρεθείς να πολεμάς μαζί μου!"
Βγάζοντας το σπαθί του, με ένα άλμα βρέθηκε μπροστά στο κουκλοθέατρο και με απίστευτη ταχύτητα και μανία άρχισε να γκρεμίζει τους μαυριτανούς ιππείς, αποκεφαλίζοντας ή ακρωτηριάζοντάς τους. Ήταν τέτοια η μανία του, που αν ο Mάστρο-Πέδρο δεν είχε σκύψει, ο Δον Κιχώτης θα είχε κόψει το κεφάλι του.
Ο Mάστρο-Πέδρο φώναξε από μέσα: "Σταμάτα, Δον Κιχώτη! Αυτά, που χτυπάς, συντρίβεις και σκοτώνεις, δεν είναι πραγματικοί Μαυριτανοί, αλλά μικρά ομοιώματά τους από χαρτόνι. Αχ, τον άμοιρο! Μού καταστρέφεις όλο μου το βιος!"

(Θερβάντες: "Δον Κιχώτης", κεφ. 26)

Ο τιμώμενος σήμερα συνθέτης έδωσε την αφορμή να θυμηθούμε ένα απόσπασμα από το αριστούργημα του συμπατριώτη του συγγραφέα.

Στην όπερα: "El retablo de maese Pedro-Το κουκλοθέατρο του Μάστρο-Πέδρο", που συνέθεσε ο Μανουέλ ντε Φάγια ως φόρο τιμής στον σπουδαίο Θερβάντες, το λιμπρέτο βασίζεται -όπως θα καταλάβατε- πάνω σε ένα επεισόδιο του oνειροπόλου "Δον Κιχώτη".
Ο ιππότης με την απέραντη φαντασία βρίσκεται σε ένα πανδοχείο και παρακολουθεί μια παράσταση με μαριονέτες. Μαγεύεται τόσο πολύ με την ιστορία, που στο τέλος πιστεύει πως οι μαριονέτες δεν είναι άψυχα, αλλά αληθινά αντικείμενα! 'Ετσι, προσπαθεί να σώσει την αιχμάλωτη ευγενική κυρία και  παίρνει τα όπλα ενάντια στις κακές μαριονέτες, προκαλώντας μεγάλη καταστροφή.

Στη μονόπρακτη όπερα του ντε Φάγια τονίζονται τα ιπποτικά ιδεώδη και περιγράφεται μουσικά μια εποχή όπου κυριαρχούσαν οι ρομαντικοί έρωτες, η τόλμη, η γενναιότητα, το θάρρος και η αυτοθυσία.

Η σύνθεση ολοκληρώθηκε το 1923 κι είχε παραγγελθεί από την  πριγκίπισσα και πάτρονα των τεχνών, Βινιαρέτα Σίνγκερ για να παιχτεί στο κουκλοθέατρο του σπιτιού της. 

Η πρωτοτυπία του έργου έγκειται στο ότι ο συνθέτης στήνει ένα κουκλοθέατρο μέσα στο κουκλοθέατρο, καθώς και οι άνθρωποι της ιστορίας (Μάστρο-Πέδρο, αφηγητής, Κιχώτης, Σάντσο Πάντσα) είναι και οι ίδιοι μαριονέτες. Δηλαδή, το πραγματικό κοινό  παρακολουθεί μια ομάδα μαριονετών που παρακολουθούν μια άλλη ομάδα μαριονέτες. 

Στην παράσταση, γνωστοί και φίλοι ανέλαβαν διάφορους ρόλους: ο  Βέλγος μπασοβαρύτονος και αστέρι της όπερας εκείνη την εποχή, Εκτόρ Ντυφράν τραγούδησε τον ρόλο του ιππότη Κιχώτη, τη σκηνοθεσία ανέλαβε ο Ρικάρντο Βίνες, ενώ τσέμπαλο έπαιξε η Βάντα Λάντοβσκα.

Την παράσταση αυτή παρακολούθησε και ο Φρανσίς Πουλένκ κι είναι εδώ που για πρώτη φορά συνάντησε τη διάσημη τσεμπαλίστα.

Η  σύντομης διάρκειας όπερα που επαινέθηκε για την εκπληκτική θεατρικότητά της, αποτελεί για πολλούς ερευνητές τη μετάβαση του ντε Φάγια από τον "ανδαλουσιανισμό"  στον "ισπανικό νεοκλασικισμό" των έργων του.
Και πράγματι, ο ισπανός συνθέτης εγκαταλείπει το ανδαλουσιάνικο χρώμα των προηγούμενων δημιουργιών του και υιοθετεί θέματα από την ισπανική μπαρόκ, όπως του Gaspar Sanz ή του Francisco Salinas, δημιουργών του 16ου-17ου αι. ανάμικτα -εκτός από τις προσωπικές υποβλητικές μουσικές επινοήσεις του ντε Φάγια- με μοτίβα από την καστιλιάνικη λαϊκή μουσική. Η χρήση του άγνωστου μέχρι τότε ηχοχρώματος του τσέμπαλου προσδίδει εκτός από ομορφιά, και πρωτοτυπία στη σύνθεση, που μέσα στην νεοκλασική απλότητά της αποκτά εκθαμβωτική δεξιοτεχνία και έντονη πολυχρωμία.

Η αντιστοιχία μουσικής και κειμένου θεωρήθηκε ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα του έργου, καθώς η ισπανική γλώσσα βρίσκει εδώ τη γνήσια μουσική της έκφραση.

Το "Κουκλοθέατρο του Μάστρο-Πέδρο" είναι μια ευφάνταστη σύνθεση κωμικού χαρακτήρα με τολμηρούς, στροβιλιζόμενους ρυθμούς, τολμηρές αρμονίες που αναδεικνύουν την ικανότητα του δημιουργού να παράγει μοναδικές συνθέσεις με προσωπικό ύφος και ευφραίνει την ψυχή όσων αποφασίσουν να την ακούσουν!

Manuel de Falla: "El retablo de maese Pedro-Το κουκλοθέατρο του Μάστρο-Πέδρο":

Δον Κιχώτης: η μάχη με τα πρόβατα...

"Ο Δον Κιχώτης επιτίθεται στο κοπάδι των αιγοπροβάτων",  Χαρακτικό Gustave Dore

"Θα περπάτησαν μιαν ολάκερη ώρα, όταν ξαφνικά ο Δον Κιχώτης σηκώθηκε όρθιος απάνω στα ζεγκιά του αλόγου του.

-Να είπε, αγαπητέ μου Σάντσο, η μέρα που θα φανεί η αξιοσύνη του χεριού μου και τα σημερινά μου κατορθώματα θα μείνουν γραμμένα στον αιώνα τον άπαντα μέσα στην ιστορία.
Βλέπεις εκείνη εκεί τη σκόνη που υψώνεται πέρα, Σάντσο;

Μάθε πως έρχεται ένας μεγάλος στρατός κατά το μέρος μας.

- Άμα είναι έτσι, τότε θα ‘ναι δυο οι στρατοί, απάντησε ο Σάντσος. Γιατί από τούτη την αντίθετη μεριά υψώνεται μια παρόμοια σκόνη.

Ο Δον Κιχώτης γύρισε και είδε πως ο Σάντσος είχε δίκιο.

Αναγάλλιασε από χαρά, γιατί συλλογίστηκε πως οι δυο αυτοί στρατοί έρχονταν να χτυπηθούν στη μέση του ατέλειωτου κάμπου.

Τη σκόνη αυτή την έκαναν δυο μεγάλα κοπάδια πρόβατα, που έρχονταν από τις δυο αντίθετες μεριές.

Μα με τόση πίστη βεβαίωσε ο Δον Κιχώτης πως τα σύννεφα της σκόνης ήταν

στρατοί, που ο Σάντσος στο τέλος το πίστεψε και είπε:

-Λοιπόν, αφέντη, εμείς τι θα κάμουμε σ’ αυτή την περίσταση;

-Τι θα κάμουμε; απάντησε ο Δον Κιχώτης υψώνοντας περήφανα το μέτωπό του.

Θα πάμε με το μέρος εκείνων που έχουν ανάγκη να τους βοηθήσουμε.

- Μα, αφέντη μου, φώναξε ο Σάντος σαστισμένος, γυρίζω και ξαναγυρίζω το

κεφάλι μου, τεντώνω τον λαιμό μου, που πάει να ξεκολλήσει,

γουρλώνω τα μάτια μου, που λες θα μου πεταχτούν όξω,

μα ο διάβολος να με πάρει αν βλέπω κανέναν απ’ αυτούς που μου ψέλνεις.

- Τι! Δεν ακούς τα χλιμιντρίσματα των αλόγων, τις σάλπιγγες, τα τύμπανα;

- Δεν ακούω τίποτα, απάντησε ο Σάντσος…

Το πολύ πολύ ακούω βελάσματα προβάτων…

- Α! είπε ο Δον Κιχώτης, φοβάσαι τόσο πολύ τον πόλεμο, φτωχέ μου Σάνστο, που

έχασες τον μπούσουλα. Πολύ καλά, μείνε εσύ εδώ, κι εγώ θα πάω μοναχός μου να

δώσω τη νίκη σ’ εκείνον που θα βοηθήσω.

Κι αφού σπιρούνιασε τον Ροσινάντη, έφυγε τρέχοντας χωρίς ν’ ακούει τα

ξεφωνητά του ιπποκόμου του.

- Για όνομα του Θεού! φώναξε ο Σάντσος, γύρνα πίσω, αφέντη μου Δον Κιχώτη, γιατί ’ναι πρόβατα αυτά που πας να πολεμήσεις.

Τι τρέλα πάλι αυτή!.. Αλίμονο, αλίμονο!

Ο Δον Κιχώτης έτρεχε σπιρουνιάζοντας κάθε τόσο τ’ άλογό του και χουγιάζοντάς το σαν δαιμονισμένο.
Και χωρίς να χάσει καιρό, έπεσε μέσα στο κοπάδι τα πρόβατα κι άρχισε να τα χτυπά δεξιά κι αριστερά με λύσσα και θυμό.

Οι τσοπάνηδες έβαλαν τις φωνές, τον έβριζαν και τον φοβέριζαν, μα αυτός

δεν έδινε πεντάρα. Τότε πήραν πέτρες κι άρχισαν να τις ρίχνουν απάνω του βροχή.

Μια πέτρα τον βρήκε ίσα στο στόμα και του έσπασε τρία δόντια, ενώ μια

δεύτερη τον χτύπησε βαριά στο πλευρό.

Μια τρίτη έπεσε στο κούτελο και τον ζάλισε τόσο πολύ,

που γκρεμίστηκε πάνω από τ’ άλογό του χάμω στη γης.

Οι τσοπάνηδες νόμισαν πως τον είχαν σκοτώσει. Μάζεψαν γρήγορα γρήγορα το

κοπάδι τους, φορτώθηκαν στον ώμο τα σκοτωμένα πρόβατα, κι από δω παν οι άλλοι.

Όλο αυτόν τον καιρό ο Σάντσος στεκόταν πάνω στα βράχια και κοίταζε τις

τρέλες του αφεντικού του, μαδώντας τα γένια του από την απελπισία του.

Κι όταν οι τσοπάνηδες χάθηκαν από το πρόσωπο της γης, κατέβηκε από το μετερίζι του και

ζύγωσε το αφεντικό του, που ήταν σε αξιολύπητη κατάσταση.

-Ε, δε σου το έλεγα, αφέντη μου Δον Κιχώτη; είπε ο Σάντσος, σκουπίζοντας τα

αίματα από το πρόσωπο του πληγωμένου ιππότη.

Δε σου το έλεγα, πως δεν ήταν στρατοί, μα κοπάδια πρόβατα;"

Μ. Θερβάντες: "Δον Κιχώτης"

(διασκευή: Κώστας Βάρναλης)

"Δον Κιχώτης, η μάχη με τα πρόβατα"
πηγή: Βιβλιοθήκη Θερβάντες cervantesvirtual

Έργο σπουδαίο και διαχρονικό ο "Δον Κιχώτης", μεταφέρει υψηλά νοήματα και αξίες. Καλεί τους αναγνώστες σε μια περιπλάνηση στον κόσμο των αισθήσεων και των συμβολισμών. Έτσι ήταν φυσικό να κεντρίσει το ενδιαφέρον πολλών καλλιτεχνών και ν' αποτελέσει πηγή έμπνευσης για αριστουργήματα στην εικαστική τέχνη, τη μουσική, το θέατρο και τον κινηματογράφο.

Ο "Don Quixote" του Ρίχαρντ Στράους, είναι συμφωνικό ποίημα, που ο ίδιος χαρακτήρισε ως "φανταστικές παραλλαγές πάνω σε ένα θέμα ιπποτικού χαρακτήρα", θέλοντας να δηλώσει πως προσπάθησε κυρίως τη μελέτη των κεντρικών ηρώων του Θερβαντικού αριστουργήματος, με έμφαση στον Δον Κιχώτη και τον ακόλουθό του, Σάντσο Πάντσα.
Το εναρκτήριο μέρος είναι μια μακρά ορχηστρική εισαγωγή, που παρουσιάζει τον Δον Κιχώτη να αναπολεί μία εποχή ευγένειας, αβρότητας, γενναιότητας και αγνού έρωτα. 

Είναι γραμμένο σε φόρμα "θέμα και παραλλαγές", με το σόλο τσέλο να αντιπροσωπεύει τον βασικό ονειροπόλο ήρωα, Δον Κιχώτη, και τη σόλο βιόλα, τενόρο τούμπα και μπάσο κλαρινέτο να απεικονίζουν τον γραφικό Σάντσο Πάντσο. 

Λέγεται πως κανένας μουσικός δεν κατανόησε πληρέστερα τον Δον Κιχώτη, ούτε κατέλαβε περισσότερες όψεις της προσωπικότητάς του από ό,τι ο Στράους.Δίνει στη μουσική του κομψή αρχαϊκή γεύση, αν και η αρμονική γλώσσα και η ενορχήστρωση χαρακτηρίζονται αναμφισβήτητα αρκετά τολμηρές και πρωτοποριακές.

Το συμφωνικό ποίημα αναπτύσσεται με μια εισαγωγή, δέκα παραλλαγές και ένα φινάλε. Κάθε μια από τις παραλλαγές αναφέρεται και σε ένα συγκεκριμένο επεισόδιο από το βιβλίο του Θερβάντες, χωρίς όμως ο συνθέτης να τηρεί τη σειρά του Θερβάντες. Ο μουσουργός επιλέγει τις ιστορίες επινοώντας τη δική του δραματική ακολουθία, που  αποτελεί εναλλαγή σκηνών μάχης και αγωνίας με σκηνές ιπποτισμού που ξεχειλίζουν ευγένεια και λυρισμό...

Έτσι, μεταφέρει στον κόσμο των ήχων τη μάχη με τους ανεμόμυλους...την περιπέτεια με την πομπή των προσκυνητών...τη συνάντηση με τη Δουλτσινέα...τη μάχη με τους μάγους ή εκείνη με τον ιππότη του φωτεινού φεγγαριού...

Η "Μάχη με τα πρόβατα", που διαβάσαμε παραπάνω απεικονίζεται στη δεύτερη παραλλαγή, όπου  ο συνθέτης με ευρηματικό τρόπο και προκειμένου να απεικονίσει τη στιγμή που ο Δον Κιχώτης βλέπει το κοπάδι των αιγοπροβάτων και τα βελάσματά του τα θεωρεί άγριο στρατό που πλησιάζει, αναθέτει στα χάλκινα να παίζουν μοτίβα με συνεχείς τρίλιες και "παράφωνες" συνηχήσεις. Γνωστή ως τεχνική "flutter-tonguing" , όπου η τρίλια δημιουργείται με την εκφορά του "Ρ" κατά την εκτέλεση, διευκολύνοντας τη γρήγορη επανάληψη των φθόγγων.

R. Strauss: "Don Quixote, Op. 35: Variation II - The battle with the sheep"
 

Τσέλο: Mstislav Rostropovich, Βιόλα: Ulrich Koch
Διευθύνει ο Herbert von Karajan

[Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή τα 470 χρόνια από τη γέννηση του μεγαλύτερου συγγραφέα στην ισπανική γλώσσα, Μιγκέλ ντε Θερβάντες  (29 Σεπτεμβρίου 1547). 
Το διασημότερο μυθιστόρημά του είναι ο "Δον Κιχώτης" το οποίο έχει μεταφραστεί σε 60 και πλέον  γλώσσες και συγκαταλέγεται στα κλασικά έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.]