Μουσικές εμπνεύσεις για..."πρόσωπα με μεγάλα αυτιά"...

 

"Πρωί, πηγαίνοντας στη δουλειά", Βαν Γκογκ

Η Παγκόσμια Ημέρα Γαϊδάρου γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 8 Μαΐου για να αναδείξει ένα από τα πιο εργατικά και συχνά υποτιμημένα ζώα στον κόσμο. Οι γάιδαροι, από την εξημέρωσή τους, έχουν υπηρετήσει τον άνθρωπο σε αγροτικές δουλειές, μεταφορές, άλεση, άλωνισμα, άντληση νερού... Κάποιοι χρησιμοποιούνται για ιππασία ή αναπαραγωγή μουλαριών.

"Παιδιά με γαϊδουράκια και χήνες", Edgar Bundy

Η ιδέα για την καθιέρωση της Παγκόσμιας Ημέρας Γαϊδάρου ανήκει στον Πακιστανό εθνο-οικολόγο Δρ. Αμπντούλ Ραζίκ Κακάρ, ο οποίος το 2010, ενώ μελετούσε τις καμήλες, συνειδητοποίησε ότι οι γάιδαροι είναι πιο εργατικοί και ανθεκτικοί στις δύσκολες συνθήκες. Η ημερομηνία της 8ης Μαΐου επιλέχθηκε ώστε να συμπέσει συμβολικά μία εβδομάδα μετά την Εργατική Πρωτομαγιά, αναδεικνύοντας τον γάιδαρο ως ζώο εργασίας.

Αν και οι γάιδαροι θεωρούνται πεισματάρηδες, η συμπεριφορά τους αντανακλά έντονη αίσθηση αυτοπροστασίας. Δεν εξαναγκάζονται σε επικίνδυνες καταστάσεις, αλλά μόλις κερδίσουν την εμπιστοσύνη σου, γίνονται πιστοί, φιλικοί και αξιόπιστοι σύντροφοι. Έξυπνοι, παιχνιδιάρηδες και μαθαίνουν εύκολα, οι γάιδαροι παραμένουν ένα ζωντανό σύμβολο εργατικότητας και αντοχής.

Ο Γαϊδαράκος ως μουσική έμπνευση:

"Ήταν ένας γάιδαρος με μεγάλ’ αυτιά,
το παχνί δεν τ’ άρεσε, ήθελ’ αρχοντιά…"

O Iγκόρ Στραβίνσκυ χαϊδεύει ένα γαϊδάρακο

Από τα παιδικά ποιήματα μέχρι τις μεγάλες ορχηστρικές συνθέσεις, το πεισματάρικο και γλυκύτατο "πρόσωπο με μεγάλα αυτιά" έχει εμπνεύσει συνθέτες ανά τον κόσμο, δημιουργώντας έργα γεμάτα χιούμορ, τρυφερότητα και μουσική εφευρετικότητα.

Ας απολαύσουμε μερικά:

1. Saint-Saëns: "Le Carnaval des Animaux - Personnage à longues oreilles"

Το μικρότερο κομμάτι της διάσημης σουίτας του Σαιν-Σανς διαρκεί λιγότερο από ένα λεπτό, αλλά αποτυπώνει με θαυμαστή ακρίβεια τον υπομονετικό γάιδαρο. Δύο βιολιά εναλλάσσονται μιμούμενα τον χαρακτηριστικό γκαριστό ήχο, με νότες διαστήματος ημιτονίου που αποδίδουν την αδέξια, αλλά γλυκιά φύση του ζώου. Οι αναλυτές επισημαίνουν πως ίσως οι "γάιδαροι" του Σαιν Σανς ήταν σατιρική νύξη στους μουσικοκριτικούς της εποχής του, καθώς η όλη σουίτα ξεκίνησε ως μουσικό αστείο του αιωνίως χιουμορίστα συνθέτη. Κάθε μέρος της σουίτας λειτουργεί σαν μικρή γελοιογραφία, συνδυάζοντας χιούμορ και μουσική δεξιοτεχνία.

Saint Saens: Le Carnaval des Animaux - Personnage à longues oreilles:

2. Shostakovich - "Τwo Fables of Krylov, Op. 4 - Δύο Μύθοι του Κριλόφ"

Μόλις 16 ετών, ο νεαρός Σοστακόβιτς εμπνεύστηκε από τους Μύθους του Αισώπου, όπως είχαν μεταφραστεί στα ρωσικά από τον Ιβάν Κριλόφ. Σε έναν από αυτούς, η μουσική αντιπαραβάλλει το παράφωνο γκάρισμα του γαϊδάρου με το μελωδικό κελάηδισμα του αηδονιού, προσφέροντας μια διακριτική κριτική για την πάλη της ποιοτικής τέχνης με την άγνοια και την επιπολαιότητα.

Ο συνθέτης αξιοποιεί τη φωνή της μέτζο για να αναδείξει την αντίθεση μεταξύ της τραχιάς, σκληρής φωνής του γαϊδουριού και της ευαισθησίας του μελωδικού τραγουδιού, δημιουργώντας ένα ορχηστρικό αποτέλεσμα που, αν και σε κάποια σημεία άκομψο, παραμένει θελκτικό και γοητευτικό. Στο μύθο, ο γαϊδαράκος γίνεται κριτής της φωνής του αηδονιού...

"Ο Γάιδαρος είδε το Αηδόνι

και του είπε: "Άκου, φίλε μου!

Λένε ότι είσαι μεγάλος μάστορας του τραγουδιού.

Θα ήθελα πολύ

να κρίνω μόνος μου, έχοντας ακούσει το τραγούδι σου,

πόσο μεγάλη είναι η ικανότητά σου;"

Τότε ο Αηδόνι άρχισε να επιδεικνύει την τέχνη του

Έτριξε, σφύριξε,

σε χίλιους τόνους, τραγούδησε, αντηχούσε,

μελωδίες που κυλούσαν σαν ποτάμι..."

Shostakovich: "Two Fables of Krylov, Op. 4, II. The Donkey and the Nightingale"

3. Jacques Ibert - Histoires: Le petit âne blanc

Η σύνθεση "Histoires" που έγραψε ο Ιμπέρ το 1922 περιλαμβάνει χαρακτήρες, τόπους και ζώα, μεταξύ αυτών και το "Μικρό Λευκό Γαϊδουράκι". Αρχικά γραμμένο για πιάνο, το έργο απέκτησε τόση δημοφιλία, που διασκευάστηκε για πιάνο με 4 χέρια, αλλά και για ορχήστρα. Το γαϊδουράκι του Ιμπέρ αποτυπώνεται ως γλυκό, ζωηρό και παιχνιδιάρικο, ενσαρκώνοντας την αθωότητα και την τρυφερότητα της παιδικής φαντασίας.

Ακούμε την εκδοχή για σόλο πιάνο.

Jacques Ibert: "Histoires: Le petit âne blanc"

4. Robert Mansell - "8 Piano Studies, Op. 3: Τhe little donkey"

Στην όγδοη σπουδή του πιανιστικού κύκλου του, ο βρετανός Mansell σκιαγραφεί μουσικά ένα γάιδαρο, που περπατά φορτωμένος κατά μήκος ενός κακοτράχαλου μονοπατιού. Καθώς το μονοπάτι γίνεται απότομο, το ζώο κουράζεται και αρνείται πεισματικά να συνεχίσει. Τελικά κοιμάται, με τα πιανιστικά μοτίβα να αποδίδουν την κούραση και τη γλυκιά αδέξια κίνηση του ζώου.

Robert Mansell: "8 Piano Studies, Op. 3: Τhe little donkey"

5. Miguel Kertsman - "The Dumb Donkey Called Jackass-Ο Άτακτος Γάιδαρος που λεγόταν Jackass"

Ο βραζιλιάνος συνθέτης, Miguel Kertsman στο τρίτο μέρος της σύνθεσής του "Sinfonia Concertante Brasileira" μεταφέρει την εικόνα ενός άτακτου γαϊδουριού φορτωμένου με κατσαρόλες και τηγάνια. Η μουσική που συνδυάζει βραζιλιάνικους ήχους με τον ήχο μιας τζαζ μπάντας, αποτυπώνει την αδράνεια και την πεισματάρικη στάση του ζώου, ενώ οι ήχοι των μεταλλικών αντικειμένων δημιουργούν ένα εύθυμο, χιουμοριστικό, ξεσηκωτικό σκηνικό ...Προς το τέλος, οι εκτελεστές τραγουδούν, ακούγονται παλαμάκια και προσθέτουν κωμικά την κραυγή: "Έι!" .

Miguel Kertsman - "Sinfonia Concertante Brasileira
Μov. III: The Dumb Donkey Called Jackass

Αγαπημένοι φίλοι, από το παιχνιδιάρικο γκαρισματάκι του Σαιν-Σανς έως τη γοητευτική μελωδία του Σοστακόβιτς, το χαριτωμένο λευκό γαϊδουράκι του Ιμπέρ και τις ευφάνταστες προσεγγίσεις των υπολοίπων συνθετών, βλέπουμε πως αυτά τα συμπαθητικά τετράποδα στη μουσική γίνονται πηγή χιούμορ, τρυφερότητας και δημιουργικής φαντασίας.
Η αθωότητα, η υπομονή και η αδέξια χάρη τους ενέπνευσαν ευρηματικές μουσικές μεταμορφώσεις, μετατρέποντας την εικόνα ενός απλού, καθημερινού ζώου σε ένα μικρό θαύμα μουσικής τέχνης, γεμάτο ζωντάνια και παιγνιώδη διάθεση.

John Constable: "Study of a donkey"

Όσκαρ Ουάιλντ: "Η Μπαλάντα της Φυλακής του Ρέντινγκ"...

(wikimedia)

Oscar Wilde

Στις 30 Νοεμβρίου 1900, σε ηλικία μόλις 46 ετών, ο Όσκαρ Ουάιλντ πεθαίνει, άπορος και απομονωμένος. Τελευταίο του έργο θεωρείται "Η Μπαλάντα της Φυλακής του Ρέντινγκ", ένα μακροσκελές ποίημα στο οποίο παρουσιάζει τις κακουχίες της ζωής στη φυλακή.
Το ποίημα γράφτηκε το 1897, λίγο μετά την αποφυλάκισή του από τις φυλακές του Ρήντινγκ, όπου είχε εκτίσει δύο χρόνια καταναγκαστικά έργα για "άσεμνη συμπεριφορά" λόγω της ομοφυλοφιλίας του, αδίκημα που τιμωρούνταν ποινικά στη βικτωριανή Αγγλία.

Κατά τη διάρκεια της κράτησής του, ο Ουάιλντ έγινε μάρτυρας της εκτέλεσης του συγκρατούμενού του, ο οποίος είχε σκοτώσει τη γυναίκα του. Το γεγονός αυτό τον συγκλόνισε βαθιά και αποτέλεσε την κεντρική έμπνευση για τη "Μπαλάντα".

To κελί C.3.3 του Ουάιλντ

Προκειμένου το ποίημα να είναι άμεσο και συγκινητικό ο Ουάιλντ το αναπτύσσει σε ύφος λαϊκής μπαλάντας και το δημοσιεύει ανώνυμα με το ψευδώνυμο C.3.3, που αντιστοιχούσε στον αριθμό του κελιού του. Πρόκειται για ένα κατηγορητήριο κατά της βαρβαρότητας του σωφρονιστικού συστήματος, αλλά και για μια βαθιά υπαρξιακή καταγραφή της ενοχής, του πόνου και της μετάνοιας.

Από αυτό το ποίημα εμπνεύστηκε και ο Jacques Ibert το συμφωνικό ποίημά του " La Ballade de la geôle de Reading", το οποίο κατέχει σημαντική θέση στο σύνολο του έργου του. Παρότι πρώιμο, είναι αυτό που καθιέρωσε τον Ibert στο μουσικό χώρο. Το έργο γράφτηκε το 1920, όταν ο συνθέτης βρισκόταν στη Ρώμη, στο πλαίσιο της υποτροφίας Prix de Rome.

Jacques Ibert 

Η έμπνευσή του αποτέλεσε αφετηρία για μια μουσική αφήγηση που εξερευνά το σκοτάδι της φυλακής, την ενοχή, τη μετάνοια και την αναζήτηση της ελευθερίας, στοιχεία που ο Ibert αποδίδει μέσα από τη δύναμη της ορχηστρικής του γραφής.

Η μουσική του γλώσσα (πιο σκοτεινή και εσωτερική σε σχέση με άλλες συνθέσεις του) μεταφέρει τον ακροατή σε μια ατμόσφαιρα ψυχικού εγκλεισμού και σταδιακής λύτρωσης. Μέσα από αντιθέσεις (σιωπή-κραυγή, σκοτάδι-φως), το έργο πραγματεύεται τη μεταμόρφωση της ανθρώπινης ψυχής υπό ακραίες συνθήκες.Ταυτόχρονα, αποτελεί υπόδειγμα διαλόγου μεταξύ μουσικής και λογοτεχνίας, αναδεικνύοντας πώς ένα ποίημα μπορεί να μετασχηματιστεί σε μουσική αφήγηση, όπου ο ήχος δεν εικονογραφεί απλά, αλλά διηγείται και συμμετέχει στο υπαρξιακό βάθος του κειμένου.


Τα τρία μέρη του συμφωνικού ποιήματος:

1. "Il n’avait plus sa tunique écarlate - Δεν φόραγε το κόκκινο παλτό του".
Το εισαγωγικό μέρος παρουσιάζει την κατάσταση της φυλακισμένης ψυχής και την απομόνωση. Η μουσική αναπαριστά μια παγωμένη, μελαγχολική ατμόσφαιρα, μέσα στην οποία γεννιέται η ενοχή.

"Δεν φόραγε το κόκκινο παλτό του,

Γιατί κόκκινα είναι αίμα και κρασί

Αίμα και κρασί είχε στα χέρια

Όταν τον βρήκαν με τη νεκρή,

Τη δύστυχη νεκρή γυναίκα που αγαπούσε

Και είχε σκοτώσει στο κρεβάτι της"

2. "Cette nuit‑là, les corridors vides furent pleins de formes effrayantes - Εκείνη τη νύχτα οι άδειοι διάδρομοι".
Το μεσαίο μέρος αποδίδει τη σύγκρουση με τη συνείδηση, τον εσωτερικό τρόμο, τα οράματα και τους εφιάλτες που καταδιώκουν τον κρατούμενο. Η μουσική γίνεται πιο έντονη, σκοτεινή με στιγμές έκρηξης.

"Εκείνη τη νύχτα οι άδειοι διάδρομοι,

Ήταν γεμάτοι από μορφές του Φόβου

Και πάνω-κάτω, στη σιδερένια πόλη,

Γλιστρούσαν πόδια που δεν ακούγαμε

και μέσα απ’ τα κάγκελα που κρύβουν τ’ άστρα

Λευκά πρόσωπα έμοιαζε να μας κοιτούν"

3. "Le vent frais du matin commença à gémir - Ο πρωινός άνεμος άρχισε να βογκά".
Το φινάλε σηματοδοτεί την έξοδο από τη νύχτα προς την αυγή, την αμυδρή ελπίδα ή τη λύτρωση που πλησιάζει. Η μουσική αποκτά διαύγεια, γίνεται εντονότερη αφήνοντας περιθώριο για την "κάθαρση".

"Ο πρωινός άνεμος άρχισε να βογκά

Αλλά ακόμα η νύχτα συνέχιζε.

Μέσα στο γιγάντιο αργαλειό του, ο ιστός του σκότους

Ριγούσε, μέχρι οι κλωστές να υφανθούν.

Και, καθώς προσευχόμαστε, φοβόμαστε

Τη Δικαιοσύνη του Ήλιου"

Η ενορχήστρωση, με κυρίαρχη τη χρήση ξύλινων πνευστών, ιδιαίτερα του κόρ αγγλέ, καθώς και χαμηλά τρέμολα στα έγχορδα διαμορφώνει ένα ηχητικό τοπίο μοναξιάς, θλίψης και εσωτερικής έντασης. Η μουσική του Ιμπέρ λειτουργεί κινηματογραφικά. Αξιοποιεί αντιθέσεις δυναμικής για να διεισδύσει βαθιά στην ψυχολογία του κρατουμένου.

Το έργο προτείνει μια ευρύτερη ανάγνωση, όμοια με κείνη του Όσκαρ Ουάιλντ. Η φυλακή δεν είναι μόνο τόπος εγκλεισμού, αλλά μεταφορά της πνευματικής και υπαρξιακής παγίδευσης του ανθρώπου και ταυτόχρονα της δυνατότητας για υπέρβαση και λύτρωση.
Μέσα από τη σύνδεσή του με το ποίημα του Όσκαρ Ουάιλντ, ο συνθέτης αναδεικνύει έναν στοχασμό πάνω στην ενοχή, την ευθύνη και τη δύναμη της μετάνοιας.

Το έργο διασκευάστηκε αργότερα και σε μπαλέτο.

Jacques Ibert: "La Ballade de la Geôle de Reading":

Τα ποιητικά αποσπάσματα είναι από το βιβλίο "Oscar Wilde: Η μπαλάντα της φυλακής του Ρέντινγκ", μτφ. Ζωή Νικολοπούλου, Εκδόσεις Ηριδανός (πηγή: exoria.granaziradio.com).

Κείμενα για τον Όσκαρ Ουάιλντ υπάρχουν και άλλα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε...