Ανρί ντε Τουλούζ-Λοτρέκ: Ο νάνος - γίγαντας της αφίσας ...

Toulouse Lautrec: "Moulin Rouge - La Goulue"

Γεννημένος σαν σήμερα, 24 Νοεμβρίου 1864, στο Αλμπί της νότιας Γαλλίας, ο Ανρί ντε Τουλούζ-Λοτρέκ έμελλε να χαράξει το όνομά του στο πάνθεον της τέχνης ως ένας από τους πιο τολμηρούς μετα-ιμπρεσιονιστές δημιουργούς και ο αδιαμφισβήτητος "πατέρας της αφίσας".
Το εύθραυστο σώμα του -σημάδι τόσο ενός σοβαρού ατυχήματος με άλογα όσο και της κληρονομικής επιβάρυνσης από την αιμομικτική ένωση των γονιών του, που ήταν πρωτοξάδελφοι- τον καταδίκασε σε νάνο και μόνιμη αναπηρία. Κι όμως, αυτός ο σωματικός περιορισμός λειτούργησε σαν πύλη προς έναν εσωτερικό κόσμο εκτυφλωτικού χρώματος και καλλιτεχνικής ελευθερίας.
Σπάνια ζωγράφιζε τον εαυτό του κι όταν το έκανε, ήταν με μια πικρή ειρωνεία, σαν καρικατούρα που αποτύπωνε την απόσταση ανάμεσα στο σώμα και στο πνεύμα του. Διότι το πνεύμα του Λοτρέκ ήταν αδάμαστο, αεικίνητο, παθιασμένο.

Η πραγματική του πατρίδα δεν ήταν το Αλμπί, αλλά η νυχτερινή καρδιά του Παρισιού. Εκεί, στα καμπαρέ της Μονμάρτης, στο εκρηκτικό Μουλέν Ρουζ και στα παρασκήνια της Όπερας, βρήκε τον κόσμο που θα τον υιοθετήσει...μουσικούς, χορευτές, ακροβάτες, γυναίκες του περιθωρίου και ερμηνευτές της εποχής που ζούσαν στο μεταίχμιο ανάμεσα στην τέχνη και την επιβίωση. Αυτοί έγιναν η "δεξαμενή" της έμπνευσής του, η βιωματική του παλέτα.

Ξεχωριστή θέση στο έργο του κατέχει η Louise Weber, η περίφημη "La Goulue", η "λαίμαργη" βασίλισσα της Μονμάρτης. Μια πλύστρα από την επαρχία που μεταμορφώθηκε σε θρύλο χορεύοντας καν-καν με ακόρεστη δίψα για ζωή. Τα διάφανα κοστούμια της, τα τολμηρά ντεκολτέ, τα δαντελωτά μεσοφόρια και η χαρακτηριστική μαύρη κορδέλα στον λαιμό της δεν ήταν απλές ενδυματολογικές επιλογές. Ήταν δήλωση ύπαρξης. Με το σπινθηροβόλο βλέμμα της και τις φλογερές πόζες μαγνήτισε τον Λοτρέκ, που την ακολούθησε στα παρασκήνια και την απέδωσε με ακρίβεια και τρυφερότητα παρατηρητή.

Οι ελαιογραφίες και οι διασημότερες αφίσες του, επηρεασμένες από τα μυστηριακά ιαπωνικά ουκίγιο-ε, έδωσαν νέα διάσταση στη σχέση τέχνης και δρόμου. Εικόνες που διαφήμιζαν το θέαμα, αλλά συγχρόνως αφηγούνταν έναν ολόκληρο τρόπο ζωής. Με αυτές, ο Λοτρέκ μεταμόρφωσε το Παρίσι σε σκηνή και τους ανθρώπους της νύχτας σε ήρωες.
Κι έτσι, ο μικρόσωμος καλλιτέχνης έγινε ένας από τους μεγαλύτερους αφηγητές της ανθρώπινης επιθυμίας, της αλήθειας της απόλαυσης και της μελαγχολίας που κρύβεται πίσω από το φως των προβολέων. Ένας νάνος στο σώμα, αλλά γίγαντας στην τέχνη.




Η εμβληματική λιθογραφία του 1891, "Moulin Rouge: La Goulue" είναι από τις πρώτες και σημαντικότερες αφίσες του Ανρί ντε Τουλούζ-Λοτρέκ. Ξεδιπλώνεται μπροστά μας σαν θεατρική αυλαία που μόλις άνοιξε, φανερώνοντας τον παλμό της Μονμάρτης και τη νέα, λαμπερή αίθουσα του καμπαρέ. Με περίπου 3.000 αντίτυπα να κυκλοφορούν στους δρόμους του Παρισιού, η αφίσα αυτή έγινε οπτικό κάλεσμα σε μια νύχτα αχόρταγης χαράς.

Στο προσκήνιο δεσπόζει η Goulue, η βασίλισσα του κανκάν, με τη φιγούρα της ν’ απογειώνεται μέσα από το φωτεινό, περιστρεφόμενο κύμα της φούστας της. Ο Λοτρέκ αποκαλύπτει, μεταφέρει την αδιόρατη ένταση της στιγμής όπου το χέρι υψώνεται, το πόδι στριφογυρίζει και η ενέργεια διαχέεται σαν ηλεκτρισμός στον αέρα. Δίπλα της, ο παρτενέρ της Valentin le Désossé, σκελετώδης και κομψός, προβάλλει ως λεπτή σκιά που σχηματίζει αρμονικό αντίβαρο στη δίνη της χορεύτριας.
Στο βάθος, το κοινό αποδίδεται σε μια σειρά από σκοτεινές, επίπεδες, άυλες σιλουέτες, σαν χάρτινες φιγούρες θεάτρου σκιών. Αυτή η επιλογή αποτελεί αισθητική δήλωση του καλλιτέχνη. Με τόλμη, το βλέμμα του μετατρέπει το πλήθος σε μοτίβο, σε διάκοσμο που αναδεικνύει τον πραγματικό πρωταγωνιστή, το ίδιο το θέαμα. Τα χρώματα -ώχρα, μαύρο, κόκκινο και το χαρακτηριστικό βαθύ πορτοκαλί- λειτουργούν με ακρίβεια και καθαρότητα, ενώ το επίπεδο, γραφιστικό ύφος φανερώνει την επίδραση των ιαπωνικών ουκίγιο-ε.

Κριτικά, η αφίσα αποτελεί επανάσταση. Δεν επιδιώκει ρεαλισμό, αλλά αίσθηση. Δεν διαφημίζει την παράσταση μόνο, αλλά συλλαμβάνει την αποθέωση της παρισινής νύχτας. Το έργο αυτό καθιέρωσε τον Λοτρέκ ως ζωγράφο της χαράς, του θεάματος, της στιγμής που γλιστρά αλλά μένει ανεξίτηλη στην ψυχή του θεατή.

Και είναι αυτή ακριβώς η αισθητική της έντασης, του ρυθμού και της στιγμιαίας λάμψης που ενέπνευσε τη μουσική δημιουργία…
Έτσι, εμπνέεται ο σύγχρονος-κλασικός συνθέτης Aldo Forte στο έργο του "Impressionist Prints", όπου συναντώνται κορυφαίοι ιμπρεσιονιστές ζωγράφοι σε δύο "Galleries". Γραμμένο για σύνολο πνευστών, το έργο αποτελείται από έξι μέρη -τρία σε κάθε "πινακοθήκη"-  με κάθε τμήμα να τιμά έναν ζωγράφο, μεταφράζοντας σε μουσική τις αισθητικές ποιότητες, τις υφές και τους παλμούς που η τέχνη τους γέννησε.

Η σύνθεση "Moulin Rouge" ολοκληρώνει την Gallery ΙΙ και μοιάζει να μεταφράζει σε ήχο όλη τη ζωντάνια, τη θεατρικότητα και τον παλμό της περίφημης αφίσας του Τουλούζ-Λοτρέκ.
Από τις πρώτες κιόλας νότες, η μουσική αρπάζει τον ακροατή με ένα γοργό, στροβιλιστικό ρυθμικό μοτίβο που θυμίζει τον ασταμάτητο βηματισμό των χορευτών του κανκάν. Τα ξύλινα πνευστά διατυπώνουν κοφτές, παιχνιδιάρικες φράσεις, ενώ τα χάλκινα παρεμβαίνουν με λαμπρές εκρήξεις, σαν επιφωνήματα του κοινού που παρακολουθεί με ενθουσιασμό τη σκηνή. Οι συνεχείς αρμονικές εναλλαγές αποκαλύπτουν τη διπλή φύση του καμπαρέ: τη λάμψη του θεάματος και την ανεπαίσθητη μελαγχολία που κρύβεται πίσω από τα φώτα. Τα φλάουτα σκορπούν σπίθες φωτός, τα κλαρινέτα δίνουν ζεστασιά, ενώ τα χάλκινα προσθέτουν τον επιβλητικό στόμφο μιας νύχτας στη Μονμάρτη.
Καθώς εξελίσσεται, η μουσική δημιουργεί την αίσθηση πως ο ακροατής μπαίνει κυριολεκτικά μέσα στην αφίσα. Σποραδικά, ακούγεται το μοτίβο από το περίφημο "Γκαλόπ της Κόλασης" σε ρυθμό καν-καν, από την οπερέτα του Ζακ Όφενμπαχ "Ο Ορφέας στον Άδη", άκουσμα άρρηκτα συνδεδεμένο με τον χορό και τη Μονμάρτη. Ο ρυθμός συνεπαίρνει, κάνοντάς σε να νιώθεις το πάτωμα να πάλλεται από τα χτυπήματα των παπουτσιών και την ένταση της στιγμής. Είναι μια ηχητική αναβίωση της αισθητικής του Λοτρέκ, της ενέργειας που απλώνεται στο πλήθος, της έκστασης που ξεπηδά από τη σκηνή, της ομορφιάς και της εφήμερης λάμψης που χαρακτηρίζουν τη νυχτερινή ζωή της Μονμάρτης.

Στο κλείσιμο της σύνθεσης, η μουσική δεν σβήνει απότομα, αποσύρεται σταδιακά, σαν να αδειάζει αργά η αίθουσα του καμπαρέ. Η ένταση χαμηλώνει, οι ρυθμικές εξάρσεις κοπάζουν, και μια πιο ήπια, νοσταλγική χροιά παραμένει, σαν ανάμνηση που επιμένει να φωτίζει το σκοτάδι. Είναι τέλος που θυμίζει την τελευταία ματιά προς τη σκηνή πριν κλείσουν τα φώτα...ένα απαλό ίχνος μαγείας που συνεχίζει να αντηχεί μέσα σου ακόμη κι όταν η τελευταία νότα έχει σιωπήσει...

Aldo Forte: "Impressionist Prints, "Moulin Rouge: La Goulue":

Παλαιότερο κείμενο για τον Ανρί Τουλούζ Λοτρέκ μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Toulouse-Lautrec: κρυφοκοιτάγματα στη συναρπαστική ζωή του...

 

Toulouse-Lautrec: "Αυτοπροσωπογραφία μπροστά σε καθρέφτη"

Καλλιτέχνης μετα-ιμπρεσιονιστής και  πατέρας της αφίσας.
Ο Τουλούζ Λοτρέκ που μετά από ατύχημα με άλογα συνδυαστικά με την περίπτωση η κατάσταση του να οφείλεται σε αιμομιξία (οι γονείς του ήταν πρωτοξάδερφα) έμεινε ανάπηρος και νάνος, γεννήθηκε σαν σήμερα, 24 Νοέμβρη 1864 στο Αλμπί της Ν. Γαλλίας.

Ο Τουλούζ-Λοτρέκ λόγω της κατάστασής του σπάνια ζωγράφιζε τον εαυτό του, και ακόμη και όταν το έκανε, ήταν μια "ειρωνική" αποτύπωση σε μορφή καρικατούρας.  Η αυτοπροσωπογραφία του μπροστά σε καθρέφτη, που βλέπετε παραπάνω είναι -αν όχι η μόνη- μια από τις ελάχιστες που φιλοτέχνησε. Παρατηρείστε πώς κρύβεται το πρόσωπό του από τη σκιά και δεν διακρίνεται σχεδόν καθόλου. Εστιάζει στο  πάνω μέρος του σώματός του που είχε αναπτυχθεί κανονικά, ενώ τα πόδια του παρέμεναν ασθενικά και εύθραυστα. Όμως ο καλλιτέχνης στην αυτοπροσωπογραφία του δεν επιθυμεί να δηλώσει στο θεατή την παραμορφωμένη του εικόνα.

Toulouse-Lautrec: "Portrait of Oscar Wilde"

Ο ασθενικός Τουλούζ Λοτρέκ, διαφορετικός κι ο ίδιος, υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής της διαφορετικότητας, γι' αυτό -παρότι αριστοκρατικής καταγωγής-  περιπλανιόταν στα καμπαρέ και τα χαμαιτυπεία, ανάμεσα σε περιθωριακούς, ιερόδουλες ή ομοφυλόφυλους. Μέσα απ' αυτόν τον μποέμ κόσμο του Παρισιού της εποχής του έβρισκε τρόπο έκφρασης. 

Στο Λονδίνο γνωρίστηκε και έγινε φίλος με τον Όσκαρ Ουάιλντ. Οι δυο τους περνούσαν χρόνο στα καφέ της πόλης συζητώντας και πίνοντας.
Ο Λοτρέκ φιλοτέχνησε έργα με τους δυο φίλους στα Λονδρέζικα μπαρ... Όταν ο Ουάιλντ κατηγορήθηκε για ομοφυλοφιλία και σοδομισμό, ο Λοτρέκ τον υποστήριξε σθεναρά. Το βράδυ πριν τη δίκη, τον επισκέφτηκε και τού ζήτησε να ποζάρει για να φιλοτεχνήσει το πορτρέτο του. Ο Ουάιλντ αρνήθηκε, όταν όμως ο Λοτρέκ  γύρισε στο ξενοδοχείο του, τον  ζωγράφισε από μνήμης. Σκιαγράφησε με έντονα χρώματα και περιγράμματα, εν μέσω θεατρικού φωτισμού, έναν άνθρωπο φανερά γερασμένο, παρότι ο Ουάιλντ ήταν μόνο 40 χρονών, καταβεβλημένο και γεμάτο άγχος και αγωνία.

Toulouse-Lautrec: "La Goule au Moulin Rouge"

Η νυχτερινή ζωή της πόλης, τα καμπαρέ, μουσικοί και ερμηνευτές του Μουλέν Ρουζ και της Όπερας του Παρισιού θα γίνουν η δεξαμενή που θα τροφοδοτεί τη θεματολογία του, δίνοντας μέσω των έργων του διέξοδο στο πνεύμα και την ηθική της εποχής του..

Πολλές φορές θα απεικονίσει την Louise Weber, μια φιλόδοξη επαρχιώτισσα πλύστρα, που έγινε διάσημη χορεύοντας κανκάν με το ψευδώνυμο "La Goulue=η λαίμαργη", για την ακόρεστη όρεξή της τόσο για ζωή όσο και για φαγητό. Hταν η "βασίλισσα της Μονμάρτης"! Χόρευε φορώντας προκλητικά κοστούμια από διάφανες μουσελίνες με τολμηρά ντεκολτέ, δαντελωτά μεσοφόρια, ιδιαίτερο χτένισμα και  μαύρη κορδέλα στο λαιμό, με σπινθηροβόλο βλέμμα και φλογερές πόζες, που προσέλκυσαν τον Λοτρέκ  να αποκαλύψει με τα έργα που φιλoτέχνησε. Οι ελαιογραφίες και οι αφίσες που τής έφτιαξε είναι στο ύφος των γεμάτων μυστήριο Ανατολής, ξυλογραφιών ουκίγιο-ε.

Toulouse-Lautrec: "Μαυριτανικός χορός με την Goule"

Ήταν η χρονιά της δίκης του Ουάιλντ που ο Λοτρέκ έφτιαξε την αφίσα:  "La Baraque Foraine de la Goulue" . Η Γκουλί χορεύει στη σκηνή έναν οριένταλ χορό ενώ σε πρώτο πλάνο αριστερά μπορούμε να διακρίνουμε δίπλα στην κυρία με το μαύρο καπέλο την κομψή φιγούρα του Άγγλου δανδή, Όσκαρ Ουάιλντ. Με αυτόν τον τρόπο, ο ευφυής καλλιτέχνης δίνει την ευκαιρία στο φίλο του να δηλώσει την επιθυμία του: "να κάνει την ίδια του τη ζωή ένα έργο τέχνης"...

H περίφημη χορεύτρια του Μουλέν Ρουζ, Γκουλί είναι εκείνη που καθιέρωσε το "Chahut=θόρυβος, φασαρία, τσακωμός" ένα είδος προκλητικότατου καν-καν, σεξουαλικά φορτισμένου με ιδιαίτερες εκτινάξεις των ποδιών και απότομες χειρονομίες, που προκάλεσε σκάνδαλο.

Toulouse-Lautrec: "Messaline"

Tο 1900-1901 ο Λοτρέκ φιλοτεχνεί μια σκηνή από την όπερα "Messaline" του Isidore de Lara, που είχε κάνει πρεμιέρα στο Μόντε Κάρλο και η υποδοχή της υπήρξε ενθουσιώδης. Ηταν το πιο διάσημο έργο του ντε Λάρα, με πρωταγωνιστή τον  μεγαλύτερο Ιταλό ηρωικό τενόρο της εποχής, Francesco Tamagno και  η πρώτη όπερα Άγγλου συνθέτη που ανέβηκε στη Σκάλα του Μιλάνου. Παρουσιάστηκε και στο Κόβεν Γκάρντεν, αλλά και στο Μπορντώ, όπου την παρακολούθησε ο Τουλούζ Λοτρέκ, μια παράσταση απ΄την οποία εντυπωσιάστηκε από την πλοκή, τις ερμηνείες, τα φαντασμαγορικά σκηνικά και τα περίτεχνα κοστούμια.  

Από την όπερα, με επίκεντρο την ακαταμάχητη έλξη της αυτοκράτειρας για έναν ποιητή και στη συνέχεια τον αδελφό του μονομάχο, ο Λοτρέκ εμπνεύστηκε και απεικόνισε έξι σκηνές της, συμπεριλαμβανομένης της φιλήδονης Mεσαλίνας που κατεβαίνει αγέρωχα τη μεγαλόπρεπη σκάλα του παλατιού, ενώ γυναίκες εκτελούν άρπες, φορώντας το μακρύ σε φλογερό κόκκινο χιτώνα της. Δυο στρατιωτικοί με κράνη και σιδερένιους θώρακες είναι έτοιμοι να γονατίσουν μπρος στην ακόλαστη αυτοκράτειρα.

Toulouse-Lautrec: "Messaline"

 

Isidore de Lara: "Messaline"

Σε μια σπάνια ηχογράφηση του 1903 με τον Tamagno να ερμηνεύει την άρια:
"Dei del patrio suol":

Toulouse-Lautrec: "The violinist Dancla"

Tης ίδιας εποχής είναι το εικαστικό του Λοτρέκ με τον βιολονίστα, συνθέτη και δάσκαλο, Charles Dancla, καθηγητή στο Ωδείο του Παρισιού για περισσότερα από 35 χρόνια και περίφημο πρώτο βιολί στην Όπερα του Παρισιού. 

Ο Dancla υπήρξε παιδί-θαύμα και εντυπωσίασε τους Κερουμπίνι και Κρόυτσερ, ενώ οι ερμηνείες του έχουν εμφανείς επιρροές από τον Νικολό Παγκανίνι. 

O ταλαντούχος Λοτρέκ απεικονίζει το διάσημο βιολονίστα καθισμένο στην καρέκλα να κουρδίζει το βιολί του λίγο πριν την παράσταση γι'αυτο φορά το μαύρο σμόκιν του που έρχεται σε αντίθεση με το εκρηκτικό κόκκινο της φωτιάς του βελούδινου χαλιού της όπερας του Παρισιού.

Από τις δημοφιλέστερες συνθέσεις του Charles Dancla ήταν οι "Airs variés , Op. 89" για βιολί. Έξι συνθέσεις βασισμένες σε θέματα των Ροσίνι, Μπελίνι, Ντονιτσέτι, Πατσίνι, Γιόζεφ Βάιγκλ  και Μερκαντάντε.

Aκούμε τη Ν.6, βασισμένη σε θέμα του Μερκαντάντε:

Toulouse-Lautrec: "Desire Dihau-Les Vieilles Histoires... Pour toi"

Toulouse-Lautrec:
"Marie Dihau at the piano"

Επίσης ο Τουλούζ Λοτρέκ είναι συνδεδεμένος και με την οικογένεια Dihau.

Ήταν πρώτος ξάδερφος του  Désiré Dihau, του περίφημου συνθέτη και φαγκοτίστα στην Όπερα του Παρισιού που τον απεικόνισε ο Ντεγκά στο διάσημο "L'Orchestre de l'Opéra".

Toulouse-Lautrec:
"Μάθημα τραγουδιού με την M. Dihau"

Ο Λοτρέκ επηρεασμένος από αυτό το εικαστικό φιλοτέχνησε το πορτρέτο του με τίτλο: "Les Vieilles Histoires... Pour toi"(βλέπετε παραπάνω) αλλά και άλλες απεικονίσεις όπως εκείνη που διαβάζει εφημερίδα ή κι άλλα πορτρέτα του ξαδέρφου σε αφίσες του "Μαύρου Γάτου", του καμπαρέ που ο Ντεζιρέ έπαιζε μουσική.

Ταλαντούχα ήταν και η ξαδέρφη, Marie Dihau, αδερφή του Ντεζιρέ, λυρική τραγουδίστρια και καθηγήτρια πιάνου τραγουδιού. Την απεικόνισε αρκετές φορές στο πιάνο ή εν ώρα διδασκαλίας μονωδίας.

Désiré Dihau: "Quand les lilas refleuriront":

Ένα μικρό παραθυράκι ανοίξαμε σήμερα, αγαπημένοι φίλοι και κρυφοκοιτάξαμε κάποια επεισόδια από τη ζωή του γάλλου ζωγράφου, χαράκτη και εικονογράφου Τουλούζ Λοτρέκ.  Η ζωή του ανάμεσα στους παρακμιακούς, όμως πολύχρωμη και έντονης θεατρικότητας αποτελεί συλλογή από συναρπαστικές, κομψές, προκλητικές και γεμάτες χρώμα και κεφάτη μουσική, εικόνες...