"Βαλκυρία": Μπόρχες και Βάγκνερ

 

"Βαλκυρία", Χανς Μάκαρτ

"Οι Βαλκυρίες"

Στις πρώτες γερμανικές γλώσσες Βαλκυρίες σημαίνει: "αυτές που διαλέγουν τους μελλοθανάτους" στα πεδία των μαχών.[...]
Σύμφωνα με τη νορβηγική μυθολογία είναι ορατές παρθένες, που κραδαίνουν όπλα.Συνήθως ήταν τρεις τον αριθμό, αν και στις Έδδες αναφέρονται περισσότερα από δώδεκα ονόματα.
Έπαιρναν τις ψυχές των σκοτωμένων απ'το πεδίο της μάχης και τις μετέφεραν στον επικό παράδεισο του Οντέν. Εκεί,στην "Αίθουσα της Σφαγής" στην Βαλχάλλα, που τη χρυσαφένια της οροφή φώτιζαν γυμνά σπαθιά, μάχονται οι πολεμιστές απ'τα χαράματα ως τη δύση.Τότε, όσοι είχαν σκοτωθεί ξαναγύριζαν στη ζωή κι όλοι τους έπαιρναν μέρος σε μια θεία γιορτή, όπου τούς πρόσφεραν το κρέας ενός αθάνατου κάπρου και υδρομέλι, ή κέρατα που δεν άδειαζαν ποτέ.[...]

Ένα αγγλοσαξωνικό ξόρκι για τους ξαφνικούς, σουβλιστούς πόνους περιγράφει τις Βαλκυρίες.[...]
"Δυνατά, ω πολύ δυνατά", φώναζαν  τρέχοντας καβάλα πάνω απ'τη γη
Άγρια είχαν καρδιά, τρέχοντας πάνω απ'το λόφο[...]
Το όνομα Βαλκυρία με την εξάπλωση του Χριστιανισμού, εκφυλίστηκε. Στη μεσαιωνική Αγγλία, ένας δικαστής έκαψε πάνω σε παλούκι μια άτυχη γυναίκα, που κατηγορήθηκε σαν Βαλκυρία, δηλαδή σαν μάγισσα".

(Χ.Λ.Μπόρχες: "Το βιβλίο των φανταστικών όντων" (σελ.32-33)/ εκδ.Libro/Μτφ: Γ.Βέης)

Οι Βαλκυρίες του Μπόρχες δεν είναι μόνο μυθικά όντα. Είναι φορείς ενός αρχετυπικού κόσμου όπου ο πόλεμος, η μοίρα, η θυσία και η αθανασία συνυφαίνονται σε μια ενιαία ποιητική εικόνα. Μέσα από τη λιτή αλλά πυκνή αφήγησή του, ο Αργεντινός συγγραφέας δεν ανακαλεί μόνο τη σκανδιναβική παράδοση, αλλά και τη διαχρονική δύναμη του μύθου να μετασχηματίζεται και να αναγεννάται μέσα στην τέχνη. Δεν είναι τυχαίο ότι αυτό το ίδιο μυθολογικό σύμπαν γοήτευσε βαθιά και τον Ρίχαρντ Βάγκνερ, ο οποίος αναζήτησε στις μορφές των Βαλκυριών ηρωικές φιγούρες-σύμβολα της σύγκρουσης ανάμεσα στη θεϊκή βούληση, την ανθρώπινη επιθυμία και το αναπόδραστο πεπρωμένο.

Το δεύτερο μουσικό δράμα της μνημειώδους τετραλογίας "Το Δαχτυλίδι των Νιμπελούνγκεν", η "Βαλκυρία" αποτελεί ίσως το πιο ανθρώπινο και συγκινητικό μέρος αυτού του γιγαντιαίου μουσικού οικοδομήματος. Εδώ ο Βάγκνερ αξιοποιεί τη σκανδιναβική μυθολογία και την Ποιητική Έδδα σαν πηγή θεμάτων, αλλά και σαν φιλοσοφικό πεδίο στοχασμού πάνω στην εξουσία, την ελευθερία, την αγάπη και τη θυσία. Στο επίκεντρο βρίσκεται η Μπρουνχίλντε, η αγαπημένη κόρη και Βαλκυρία του Βόταν, η οποία ενσαρκώνει την ίδια τη βούληση του θεού. Όταν όμως καλείται να οδηγήσει στον θάνατο τον Ζίγκμουντ, δεν υπακούει τελικά στην εντολή, αλλά στη συμπόνια. Η ανυπακοή της σηματοδοτεί τη βαθύτερη εσωτερική σύγκρουση του ίδιου του Βόταν, καθώς η Μπρουνχίλντε εκφράζει εκείνη την επιθυμία που ο θεός, δέσμιος των νόμων και των όρκων του, είναι αναγκασμένος να αποκηρύξει. Έτσι, η κόρη μετατρέπεται στον καθρέφτη της συνείδησής του και στο τραγικό πρόσωπο που οδηγεί ολόκληρο τον κόσμο των θεών προς τη μοιραία του κατάρρευση.

Η δραματουργική αυτή ένταση αποκτά μοναδική μουσική υπόσταση μέσα από το περίφημο πλέγμα των λάιτμοτίβς, που συνδέονται με πρόσωπα, ιδέες και καταστάσεις. Η ορχήστρα αποκαλύπτει όσα οι ήρωες αδυνατούν να εκφράσουν, προαναγγέλλει το αναπόφευκτο και υφαίνει έναν αόρατο ιστό μνήμης και προορισμού. Και όταν η Μπρουνχίλντε διασχίζει τον ουρανό μαζί με τις αδελφές της στον περίφημο "Καλπασμό των Βαλκυριών", η μουσική μετατρέπει τον αρχαίο μύθο σε καθολικό σύμβολο δύναμης, ηρωισμού και τραγικού μεγαλείου.

Η Kirsten Flagstad στο ρόλο της Μπρουνχίλντε
(valkirio) 

Η "Βαλκυρία" έκανε πρεμιέρα σαν σήμερα 26 Ιουνίου του 1870 στο Μόναχο.

Ακούμε την "Πολεμική ιαχή" από την Βαλκυρία-Μπρουνχίλντε, όπου ως μουσικό υπόστρωμα διακρίνεται το χαρακτηριστικό Βαγνερικό λάιτ-μοτίβ από το γνωστό θέμα "Επέλαση των Βαλκυριών".

Βρισκόμαστε στη δεύτερη πράξη με φόντο το άγριο φαράγγι, όπου ο θεός Βόταν καθοδηγεί την θυγατέρα του Μπρουνχίλντε  πώς να προστατέψει τον Ζίγκμουντ στην αναμέτρησή του με τον Χούντινγκ και έπειτα να οδηγήσει τον νεκρό  στην Βαλχάλλα.

Η κατ'εξοχήν Βαγκνερική ερμηνεύτρια Kirsten Flagstad ακούγεται ψυχρή σαν πέτρα, αλλά συγχρόνως ενεργητική. Συμπαγής η φωνή της κι ογκώδης, εκφράζει την αγριότητα του ρόλου, της σκληρής και ατρόμητης Βαλκυρίας.

R.Wagner: "Die Walküre-Brünnhilde Ho jo to ho"/Kirsten Flagstad :

[Χ.Λ.Μπόρχες: "Το βιβλίο των φανταστικών όντων" (σελ.32-33)/ εκδ.Libro/Μτφ: Γ.Βέης, "Τα μουσικά δράματα του Ρ.Βάγκνερ", Carl Dalhaus(σελ. 204-206)/εκδ. Αλεξάνδρεια, valkirio]