"Τζεζουάλντο, o σκοτεινός ιππότης, ο δολοφόνος μαδριγαλιστής"

 

"Ο Ιππότης του σκότους, Gesualdo", Illustration by Pierre Mornet (newyorker)

Από τους σημαντικότερους συνθέτες μαδριγαλίων την εποχή της Αναγέννησης υπήρξε ο Κάρλο Τζεζουάλντο, πρίγκιπας από τη Νάπολη. Αρχικά, οι συνθέσεις του δεν είχαν την υπογραφή του, καθώς θεωρούνταν υποτιμητικό κάποιος αριστοκράτης να εκδίδει τα έργα του. Ξεχώρισε για την ιδιαίτερα εκφραστική και αρμονικά πειραματική μουσική του γλώσσα.

Έμεινε όμως στην Ιστορία σαν "ιππότης του σκότους", καθώς -όπως λένε- δολοφόνησε τη σύζυγο και τον εραστή της όταν τούς έπιασε επ' αυτοφόρω.

Ο απατημένος σύζυγος προβαίνει στο απονενοημένο  μια μέρα σαν τη σημερινή, στις 16 Οκτωβρίου 1590...
Πληροφοριακά, να πούμε πως για να αποφύγει σύρραξη με τους συγγενείς των θυμάτων, κατέφυγε στη Βενόζα, όπου αργότερα ξαναπαντρεύτηκε και έζησε εκεί ως τον θάνατό του.

Θυελλώδης η ζωή του, ίδια θύελλα επικρατούσε και στις μουσικές του ιδέες.
Τα μαδριγάλια του ήταν ασυνήθιστα, με πολλές -για την εποχή- διαφωνίες, φαίνεται να αγνοούσε εκουσίως τους κανόνες της αρμονίας χρησιμοποιώντας αλλοιωμένες συγχορδίες, απότομες χρωματικές μετατροπίες και γενικά  ακραίους πειραματισμούς που θυμίζουν δημιουργούς τους 20ου αιώνα.
Πολλοί υποστηρίζουν πως για να αντέξει ερινύες και τύψεις, θλίψη και πόνο από το τραγικό συμβάν κατέφυγε στην ποίηση και την μουσική, που χαρακτηρίζονται από άγρια, τολμηρά έως σκληρά για την εποχή, εκφραστικά μέσα.

Ένα ποίημά του:

"Αν δεν κοιτώ, δεν πεθαίνω,

μην κοιτώντας, δεν ζω.

Κι αν είμαι νεκρός

ζωής δεν στερούμαι.

Ω θαύμα του έρωτα,

αλίμονο, παράξενη μοίρα,

που το να ζεις ζωή δεν θα ’ναι

και να πεθαίνεις θάνατος"

(μτφ. Άννα Γρίβα, πηγή: apoikia.gr)

Αρκετοί είναι οι καλλιτέχνες οι οποίοι επηρεάστηκαν από τη μουσική του, μα κυρίως εμπνεύστηκαν από τη ζωή και τη διπλή δολοφονία που διέπραξε ο "σκοτεινός ιππότης".

Ανάμεσά τους και ο Ιγκόρ Στραβίνσκυ, που τον χαρακτήρισε "πρόδρομο της μουσικής πρωτοπορίας του 20ου αι." και τον θαύμασε για τον πλούτο της αρμονίας και την τεχνική της πολυφωνίας του.
Ο Στραβίνσκυ έλεγε πως "η αρμονία του Τζεζουάλντο ξεφυτρώνει από την πολυφωνική του γραφή, όπως ακριβώς μια περικοκλάδα από ένα καφασωτό".
("Conversations with Igor Stravinsky"-archive.org)


Προς τιμήν του, το 1960 και για την 400η επέτειο από τη γέννηση του Τζεζουάλντο, ο ρώσος συνθέτης έγραψε το έργο: "Monumentum pro Gesualdo", όπου διασκεύασε 3 μαδριγάλια του σαν προσφορά σε "έναν από τους πιο  πρωτότυπους μουσικούς που γεννήθηκαν ποτέ στην τέχνη της Μουσικής"!
Η επεξεργασία αφορά τα μαδριγάλια: 

• Asciugate i begli occhi
• Matu, cagion di quella 
• Beltà poi che t'assenti

O Στραβίνσκυ(αριστερά)
στο Κάστρο του Τζεζουάλντο(1966)

Ο Στραβίνσκυ τα μετέτρεψε σε σύντομες, συμπυκνωμένες κινήσεις για πιάνο και ορχήστρα, όπου η ένταση των διαφωνιών και οι πολυφωνικές αντιθέσεις αποκτούν σύγχρονη εκφραστικότητα, χωρίς να χάνουν την ψυχολογική φόρτιση και το δραματικό βάρος που χαρακτηρίζει τον Gesualdo. Κάθε νότα, κάθε ανατροπή αρμονίας, φαίνεται να αποτυπώνει το πάθος, την ενοχή και τη μοναξιά του συνθέτη, σαν ένα μουσικό πορτρέτο της ίδιας της ανθρώπινης ψυχής.

Λίγα χρόνια αργότερα, το έργο χορογραφήθηκε από τον μόνιμο συνεργάτη του Στραβίνσκυ, Ζωρζ Μπαλανσίν, ο οποίος ανέθεσε τον βασικό χορό σε ένα κύριο ζευγάρι, πλαισιωμένο υποστηρικτικά από άλλα έξι ζευγάρια. Η σκηνική σύνθεση αποτύπωσε τους αυλικούς χορούς της εποχής του Gesualdo, αναπαριστώντας την κομψότητα και την επισημότητα των εκδηλώσεων στην αυλή του "πρίγκιπα των μαδριγαλιστών και δολοφόνων", πάντα υπό τη βαριά σκιά της μοίρας που καθόριζε τη ζωή του.

Με το "Monumentum pro Gesualdo", ο Στραβίνσκυ δεν αναβιώνει μόνο την τολμηρή αρμονία του Ιταλού συνθέτη, αλλά μεταφέρει τον ακροατή σε έναν κόσμο όπου η μουσική γίνεται καθρέφτης της ψυχικής πάλης, της ενοχής και της λυτρωτικής δύναμης της τέχνης, ακριβώς όπως τα μαδριγάλια του Τζεζουάλντο, αιώνες πριν.

Igor Stravinsky: "Monumentum pro Gesualdo", Mov I, II, III:

"Monumentum Pro Gesualdo" / Ballet- Balanchine: