"Ορφέας", ρόλος κορυφής από την Pauline Viardot...

 

Η Pauline Viardot στο ρόλο του Ορφέα

"La voix de Pauline Viardot à  la saveur d’un fruit sauvage
Η φωνή της Pauline Viardot έχει τη γεύση ενός άγριου φρούτου"

(Alfred de Musset)

Υπήρξε σημαντική προσωπικότητα στην καλλιτεχνική ζωή του 19ου αιώνα...H φωνή της καθήλωνε τον λυρικό κόσμο της εποχής της γι' αυτό και ο Alfred de Musset κυριεύτηκε από έρωτα γι' αυτό το γλυκόλαλο πλάσμα κι εκφράστηκε με άφθαστη ποιητικότητα όταν πρωτάκουσε την Πωλίν Γκαρθία-Βιαρντό να τραγουδά...

Portrait of Pauline Viardot, Ary Scheffer

Ήταν η μικρότερη αδερφή της θρυλικής μέτζο σοπράνο Mαρία Μαλιμπράν, κόρη δυο ισπανικής καταγωγής λυρικών τραγουδιστών, οι οποίοι εμφύσησαν στις θυγατέρες τους την αγάπη για την τέχνη των ήχων...

Η Πωλίν υπήρξε κορυφαία μούσα και έμπνευση, αλλά και ερμηνεύτρια δημιουργιών όλης της μουσικής ελίτ του 19ου αι.

Αριστοκρατική φυσιογνωμία, ακαταμάχητη προσωπικότητα, με απαράμιλλη ευγένεια και κομψότητα στο στυλ και τη συμπεριφορά της. Σε όλα αυτά ερχόταν να προστεθεί και το ιδιοφυές ταλέντο της, δημιουργώντας ένα ακατανίκητο κράμα γνωρισμάτων, που μαγνήτιζε εξ αρχής...Mιας προσωπικότητας που τη χαρακτήριζε η αρχή της αισθητικής και πολιτιστικής αύρας.

 Ο Σαρλ Γκουνώ γοητεύτηκε από τη "λεπτότητα, τη δύναμη και κομψότητα της μουσικής της". Ο γάλλος συνθέτης χαρακτήρισε την Βιαρντό: "εξαιρετικά ευαίσθητη ψυχή".

Επίσης, ο Μπερλιόζ, ο Μέντελσον, ο Σοπέν, η Κλάρα και ο Ρόμπερτ Σούμαν εκτίμησαν και θαύμασαν τις επιδόσεις της.

Άπειροι οι θαυμαστές της διάσημης μέτζο σοπράνο, από απλούς ανθρώπους και καλλιτεχνικές διασημότητες ως ευγενείς αριστοκράτες και γαλαζοαίματους.

"Αγαπώ το Φιντέλιο, λατρεύω τον Ορφέα, όμως γονατισμένη εκστατικά και με δάκρυα στα μάτια ομολογώ πως η καρδιά μου για πάντα θα' ναι αλυσοδεμένη στα πόδια της "βασίλισσας των Τεχνών", Pauline Viardot! Ο θαυμασμός και η αγάπη μου για σένα δεν ζυγίζεται. Είσαι η πιο βελούδινη, η πιο γλυκιά μου σκέψη! Η γοητεία κι η ευγένειά σου μ' έχει αγγίξει βαθιά τόσο, που' ρχονται δάκρυα στα μάτια... Σ' ευχαριστώ και για το στεφάνι, που μου χάρισες... Τι τύχη να' χει κανείς δίπλα του το στέμμα που κύκλωσε κάποτε το κεφάλι ενός θεϊκού πλάσματος..."
("Singing Sappho", Melina Esse/amazon)

Η Pauline Viardot στο ρόλο του Ορφέα
pinterest

Αυτά τα τρυφερά λόγια ευγνωμοσύνης προς την Pauline Viardot γράφτηκαν σε επιστολή μιάς θαυμάστριας, όταν η ταλαντούχα καλλιτέχνις ερμήνευσε στο Παρίσι το ρόλο του Ορφέα από την όπερα του Κρίστοφ Βίλιμπαλντ Γκλουκ: "Ορφέας και Ευρυδίκη", όπως αναβίωσε από τον Εκτόρ Μπερλιόζ το 1859.

Αποστολέας του γράμματος η κόμισσα D'Arange, που εκστασιασμένη από την εμφάνιση, την υποκριτική δεινότητα και φωνητική αρτιότητα της Βιαρντό τής έστειλε εννέα επιστολές, στις οποίες εγκωμίαζε το ταλέντο της και υποκλινόταν στο μεγαλείο της τέχνης της. Η διάσημη μέτζο φύλαξε τα γράμματα μαζί με επαινετικά ποιήματα άλλων θαυμαστών σε ένα λεύκωμα με εξώφυλλό του ανάγλυφη παρτιτούρα της όπερας, δεμένο με μια κόκκινη μεταξωτή κορδέλα...Αργότερα ανταπέδωσε την αγάπη της θαυμάστριάς της στέλνοντάς της ως δώρο καρδιάς το στέμμα που φορούσε ως Ορφέας στην παράσταση που την είχε συγκλονίσει.

H παθιασμένη επιστολή της D'Arange παραπέμπει σ' έναν εντυπωσιακά διαφορετικό τρόπο να κατανοήσει ο ερευνητής την  ελκυστικότητα του ρόλου που υποδύθηκε η Βιαρντό. Με πόση πειστικότητα ενσάρκωσε έναν ανδρικό χαρακτήρα, τόσο που να γεννήσει ερωτικά σκιρτήματα σε μια γυναικεία καρδιά. Δεν αποτέλεσε λοιπόν τυχαία, "ρόλο κορυφής" για την σπουδαία μέτζο, με τους κριτικούς να αναφέρονται σ' έναν "Ορφέα, που η ερμηνεία και το υποκριτικό στήσιμο τον σκιαγραφούσε σαν ζωντανό γλυπτό που ενσαρκώνει τα νεοκλασικά ιδεώδη".

Ο "Ορφέας" λοιπόν, υπήρξε ρόλος που σφράγισε ανεξίτηλα την καριέρα της Βιαρντό, παρότι είναι ρόλος αντρικός. Συγκεκριμένα κατατάσσεται στους "ρόλους παντελονιού-trouser roles" ...
"Ρόλος παντελονιού" είναι  θεατρικός όρος που χρησιμοποιείται για να υποδηλώσει έναν ρόλο που ερμηνεύεται από καλλιτέχνη του αντίθετου φύλου.

Αν και στην σύγχρονη εποχή είναι ασυνήθιστοι οι γυναικείοι ρόλοι που παίζονται από άνδρες, ωστόσο βλέπουμε συχνά γυναίκες σε ανδρικούς ρόλους.
Διασημότερος στο οπερατικό ρεπερτόριο είναι εκείνος του Κερουμπίνο από τους "Γάμους του Φίγκαρο" του Μότσαρτ.
Όμως, μια και σήμερα αναφερόμαστε στην Πωλίν Βιαρντό θα απολαύσουμε εκείνον του Ορφέα από την όπερα του Γκλουκ: "Ορφέας και Ευρυδίκη".

Αρχικά ο ρόλος γράφτηκε για φωνή καστράτο, ωστόσο σήμερα εκτελείται από μέτζο ή άλτο φωνή.

Με καστράτο Ορφέα έκανε πρεμιέρα στο Μπεργκθίατερ της Βιέννης το 1762.
Μια δεκαετία αργότερα αναθεωρήθηκε για την γαλλική εκδοχή της και την παρουσίαση στην Όπερα των Παρισίων με το ρόλο του Ορφέα να ανατίθεται σε κοντρατενόρο (στη Γαλλία δεν επικρατούσε ο θεσμός των καστράτι) φωνή, που συνηθιζόταν στη γαλλική όπερα για τους ηρωικούς χαρακτήρες.

Οι δύο εκδοχές του "Ορφέα", βιεννέζικη και γαλλική οδήγησαν συχνά τους ερμηνευτές από το 19ο αι. και μετά σε επεμβάσεις και επεξεργασίες, επειδή θεώρησαν ότι με αυτόν τον τρόπο μπορούσαν να συνενώσουν τα θετικά κάθε εκδοχής.
Αντιπροσωπευτικό δείγμα μιας τέτοιας επεξεργασίας υπήρξε η εκδοχή του Εκτόρ Μπερλιόζ το 1859, που ουσιαστικά αποτέλεσε συγκερασμό των δυο εκδοχών του έργου προσαρμόζοντας το ρόλο για φωνή μέτζο.
Η όπερα στην εκδοχή Μπερλιόζ παρουσιάστκε στο Theatre Lyrique στις 18 Νοεμβρίου 1859 με την Πωλίν Βιαρντό να εκστασιάζει το κοινό, που την επευφημούσε ακατάπαυστα.
Η όπερα, που διευθύνθηκε από τον Adolphe Dellofre είχε θριαμβευτική υποδοχή κι από τους κριτικούς, και αξίζει να μνημονεύσουμε πως στα τύμπανα διακρίθηκε για τη ρυθμική του ακρίβεια και δυναμική ο δεκαεπτάχρονος τότε Ζυλ Μασνέ, που για το λόγο αυτό δέχτηκε και τα ιδιαίτερα συγχαρητήρια του Μπερλιόζ.


Με την αναβίωση της όπερας του Γκλουκ από τον Μπερλιόζ το 1859 είθισται να υπογραμμίζουμε πως "η Πωλίν Βιαρντό είναι εκείνη που καθιέρωσε τον Ορφέα ως σπουδαίο ρόλο για μέτζο σοπράνο".

Ο Ορφέας θρηνεί την Ευρυδίκη
Ary Scheffer

Επιλέγω να ακούσουμε τρεις από τις άριες του Ορφέα από την εν λόγω όπερα, που φυσικά αναφέρεται στο μυθικό τραγουδιστή, που αποφασίζει να κατέβει στον Άδη για να προσπαθήσει να πάρει πίσω την αγαπημένη του Ευρυδίκη. Η γυναίκα έχει μόλις πεθάνει από δάγκωμα φιδιού. Ο μύθος απαιτεί από τον Ορφέα να μη γυρίσει να δει την όμορφη γυναίκα του πριν ανέβουν στη γη. Ανυπόμονος όμως εκείνος, παραβλέπει τον όρο των θεών κι έτσι χάνει την ευκαιρία να ξανασμίξει με την Ευρυδίκη.
Αντίθετα με το μύθο, το λιμπρέτο στην όπερα του Γκλουκ γράφει αίσιο το τέλος, με τους θεούς να συγχωρούν την παράβλεψη του Θράκα τραγουδιστή και το ζευγάρι να επιστρέφει στον Πάνω Κόσμο ενωμένο κι ευτυχισμένο...

• Στην 1η Πράξη ακούμε τον Ορφέα σπαρακτικά απευθυνόμενο σε νύμφες και βοσκούς που θρηνούν για το χαμό της νεαρής συζύγου του:

"Φίλοι, αυτός ο θρήνος

μεγαλώνει τον πόνο μου

Στη γαλήνια σκιά της Ευρυδίκης

προσφέρετε λοιπόν, τις στερνές τιμές

και στολίστε με γιρλάντες

τα μάρμαρα"

Gluck: "Orfeo ed Euridice - Orfeo's aria: Amici, quel lamento":

• Στη 2η Πράξη τα Μακάρια Πνεύματα καλωσορίζουν τον Ορφέα στη Ηλύσια Πεδία και ο τραγουδιστής θαυμάζει την καθαρότητα του ουρανού:
  
  
  
  "Τι καθαρός ουρανός, τι λαμπρός ήλιος!
  Τι καινούργιο φως είν' αυτό!
  Τι γοητευτικές μελωδίες τραγουδιστών
  ηχούν σ' αυτή την κοιλάδα
  το ψιθύρισμα της Αύρας,
  το μουρμούρισμα των ποταμών
  προσκαλούν  εδώ
  στην αιώνια ανάπαυση.
  Αλλά η γαλήνη που βασιλεύει
  δε μου δίνει την ευτυχία
  Μόνο εσύ, Ευρυδίκη
  μπορείς να διώξεις τη θλίψη
  από την πονεμένη μου καρδιά
  Η γλυκιά σου φωνή, το ερωτικό σου βλέμμα
  ένα σου γέλιο, είναι η χαρά που αποζητώ."

 Gluck: "Orfeo ed Euridice - Orfeo's aria:"Che Puro Ciel" / Kathleen Ferrier :

• Στην 3η Πράξη, όταν ο Ορφέας στρέφεται να δει την Ευρυδίκη παραβλέποντας όσα του είπαν οι θεοί, εκείνη πέφτει στο έδαφος νεκρή. Η βαριά απώλεια βιώνεται για δεύτερη φορά κι είναι αβάσταχτη:

George Frederic Watts: Orpheus' lament for Euridice

"Έχασα την Ευρυδίκη μου!
Τι να κάνω χωρίς την Ευρυδίκη;
πού να πάω χωρίς την καλή μου;
Ευρυδίκη, Ευρυδίκη! Ω , Θεέ μου, απάντησε!
Εγώ είμαι, ο πιστός σου σύζυγος!
Ευρυδίκη, Ευρυδίκη!
Δεν μου μένει βοήθεια άλλη, ούτε ελπίδα
στη γη, μήτε στον ουρανό
Τι να κάνω;
Ω, ας τελειώσει για πάντα ο πόνος μου με τη ζωή μου
Δεν είναι μακριά ο δρόμος που με χωρίζει απ' την αγάπη μου!
Περίμενέ μου, πολυαγαπημένη μου!
δεν θα διαβείς τη λήθη χωρίς εμένα τούτη τη φορά"

Gluck: "Orphee et Eurydice - J'ai perdu mon Eurydice"/ Maria Callas :

• Στο τέλος της όπερας, ο Δίας που λυπάται το μυθικό τραγουδιστή στέλνει το φτερωτό Έρωτα να επαναφέρει την  Ευρυδίκη στη ζωή. 
  Αίσιο το φινάλε, κλείνει το έργο με το ερωτευμένο ανδρόγυνο και το θεό του Έρωτα να εκθειάζουν τη δύναμη της αληθινής αγάπης σ' ένα λυρικότατο, θριαμβευτικό τρίο...

Ορφέας και Ευρυδίκη αποχωρούν από τον Άδη
(εξώφυλλο παρτιτούρας)

ΟΡΦΕΑΣ:

Ας θριαμβεύσει ο έρωτας κι όλος ο κόσμος

ας υπηρετεί το βασίλειο της ομορφιάς

Από την πικρή -κάποιες φορές- φυλακή του

κανείς δεν προτιμά τη λευτεριά

ΕΡΩΤΑΣ:

Μια άκαρδη σκληρότητα της ομορφιάς τους βασανίζει

και τους οδηγεί σε απόγνωση

Μα ο ερωτευμένος στη γλυκιά στιγμή του έρωτα

όλα τα λησμονά

ΕΥΡΥΔΙΚΗ:

Η ζήλεια τρώει και καταβροχθίζει

μα έπειτα χαρίζει εμπιστοσύνη

κι αυτή η υποψία που ταράζει την καρδιά

γίνεται στο τέλος ευτυχία

ΟΛΟΙ:

Ας θριαμβεύσει ο έρωτας!"

Gluck: "Orphee et Eurydice: Trio Finale, "Tendre amour":
(Eurydice, Orphée, L'Amour)

Φιλόσοφος, ριζοσπάστης αλλά και "ερωτικός" Καρλ Μαρξ...

 

"Η τέχνη είναι πάντα και παντού η μυστική ομολογία και ταυτόχρονα

η αθάνατη κίνηση της εποχής της. 

Η Μουσική είναι ο καθρέφτης της πραγματικότητας"

(Καρλ Μαρξ)

Το μελαμψό χρώμα του δέρματός του έκανε τον περίγυρό του να του κολλήσει το παρατσούκλι: "ο Μαύρος".

Ο γεννημένος σαν σήμερα, 5 Μαΐου 1818, "μαύρος" Καρλ Μαρξ, ο μεγάλος στοχαστής και φιλόσοφος, ιστορικός, ριζοσπάστης και επαναστάτης, μικρός ήθελε να γίνει ποιητής με διακαή πόθο να "κατακτήσει τον κόσμο με τη φαντασία και τα ποιήματά του".

Τζένη φον Βεστφάλεν-Μαρξ

Ως φοιτητής έγινε μέλος της "Λέσχης ποιητών" κι έγραψε και ερωτικά ποιήματα!
Προφανώς, κάτι πλέον παράδοξο, που κανείς θα μπορούσε να θαυμάσει σε μια ενημερωμένη βιβλιοθήκη. Είναι άγνωστο στου πολλούς -όντως- ακόμα και στους κριτικούς πως ο Μαρξ έγραψε ερωτική ποίηση και για τους οπαδούς του Μαρξιστές είναι σίγουρα ταμπού.

Πάντως, ταμπού ή όχι, τα ποιήματα αυτά στον τύπο μελωδικών σκίτσων γράφτηκαν από το χέρι εκείνου που μερικά χρόνια αργότερα θα προσπαθούσε να πείσει την εργατική τάξη πως το σύμπαν αποτελεί μυστηριώδες οικονομικό παιχνίδι.

Οι μελιστάλαχτοι στίχοι του νεαρού Καρλ αφιερώνονται σε μια τρυφερή δεσποσύνη, από κείνες που ο ρομαντισμός κάθε καρδιάς και κάθε πένας ονειρεύεται να πολιορκεί με νοσταλγικές ομοιοκαταληξίες.
Η νεαρή του σοφού επαναστάτη που είχε κλέψει την καρδιά του άκουγε στο όνομα Τζένη φον Βεστφάλεν, ήταν αριστοκράτισσα, κόρη κυβερνητικού συμβούλου, τέσσερα χρόνια μεγαλύτερή του και παρά τις αντιρρήσεις οι δυο νέοι αρραβωνιάστηκαν κρυφά το 1836.

Έχει αποφοιτήσει από το σχολείο, είναι ήδη φοιτητής Νομικής στο Παν/μιο της Βόννης και συμμετέχει σε κάθε εκδήλωση της έντονης φοιτητικής ζωής. Πίνει, γλεντάει, ονειρεύεται  και γράφει ερωτικά ποιήματα...

"Στη Τζένη:

Τζένη, γελώντας θα μπορούσες να ρωτήσεις

Γιατί "στη Τζένη" απευθύνω τα τραγούδια μου,

όταν για σένα μόνον ο σφυγμός χτυπάει πιο γρήγορα

Όταν για σένα το τραγούδι μου ηχεί μ' απελπισία,

κι όταν εσύ μονάχα με εμπνέεις.

Όταν σε κάθε λέξη βρίσκω τ' όνομα σου

όταν χαρίζεις μελωδία σε κάθε ήχο

κι όταν η κάθε ανάσα σου είναι θεϊκή.

Γλυκά το ωραίο σου όνομα ηχεί

και ο ρυθμός του πάλι μού μιλάει

Κι ο πλούσιός του ήχος είναι μουσική,

σαν τις δονήσεις των πνευμάτων στο σκοτάδι

και σαν την αρμονία κάποιας χρυσής χορδής

μιας ύπαρξης υπέροχης και μαγικής"

(Καρλ Μαρξ: "Ερωτικά Ποιήματα", εκδ. Ερατώ, μτφ. Ευ. Αρανίτσης, σελ. 31)

Το παραπάνω μικρό ποιητικό πόνημα του Καρλ Μαρξ αποτελεί δείγμα γερμανικού ρομαντισμού και όπως ο ίδιος ο Μαρξ δήλωνε για την ποίησή του: "είναι καμωμένη από φεγγαρόφωτο".

Η ποίηση χαρακτηρίζεται μέτρια από τεχνική άποψη, έχει όμως πάθος και είναι απόλυτα ειλικρινής.

Παραθέτω ένα ακόμη δείγμα ποιητικής έκφρασης του Καρλ Μαρξ, που ξεχειλίζει ερωτισμό για τη Τζένη:

"Σονέτο για τη Τζένη: Ν. 1"

Πάρε όλα, πάρε όλα τα τραγούδια μου

που απλώνει ταπεινά ο έρωτας στα πόδια σου, 

όταν η πλούσια μελωδία της λύρας μου

αφήνει την ψυχή ελεύθερα να λάμπει.

Ω, ας έβρισκε η ηχώ του τραγουδιού τη δύναμη

να ξεγελάει την αγωνία με τρυφερές ωδές,

με πάθος να γεμίζει το χτύπο του σφυγμού

έτσι που τέλεια η καρδιά σου να χτυπάει.

Τότε θα γίνω μάρτυρας από μακριά

του πώς η Νίκη σε φωτίζει πάλι

Τότε θα πολεμήσω με άλλη δύναμη

και η ψυχή μου στο ψηλότερο σημείο θ' αγγίξει

Ελεύθερος και μεταμορφωμένος

θα παίξω τις χορδές  του τραγουδιού μου

και με γλυκό παράπονο θ' αφήσω

τη λύρα μου να κλάψει"

(Καρλ Μαρξ: "Ερωτικά Ποιήματα", εκδ. Ερατώ, μτφ. Ευ. Αρανίτσης, σελ. 26)

Ο Καρλ Μαρξ, εκτός από την ενασχόλησή του με την τρυφερή ποίηση, άκουγε και μουσική ρομαντικών συνθετών. Έργα των Σούμπερτ, Σούμαν και Μέντελσον, άγγιζαν την ερωτευμένη του καρδιά, τη λαβωμένη από τη Τζένη, που αργότερα έγινε γυναίκα του...

Έφηβος ακόμα, λέγεται πως ακούγοντας την όπερα του Γκλουκ "Armide" εμπνεύστηκε ένα ποίημα που το τιτλοφόρησε: "Sir (G)luck's Armide" και τελειώνει με τη φράση: "Κάθισα, αφέθηκα στη μαγεία της μουσικής..."

Η όπερα "Αρμίδα", που είναι βασισμένη σε επεισόδιο από το έπος "Η ελευθερωθείσα Ιερουσαλήμ" του Toρκουάτο Τάσσο επικεντρώνεται στον ακαταμάχητο έρωτα της Αρμίδας μάγισσας με τον εχθρό της, ιππότη Ρινάλντο.

Το λιμπρέτο ήταν του Philippe Quinault, στο οποίο είχε στηριχτεί και ο Lully στο ομώνυμο μελόδραμα του. Το έργο του Γκλουκ επαινέθηκε θερμά κι από τον Μπερλιόζ.

Aκούμε την άρια "Αχ! Αν πρέπει να χάσω την ελευθερία μου!" από την 1η Πράξη. Την επέλεξα επειδή αναφέρεται στην ελευθερία της Αρμίδας, θέμα που ο Μαρξ πραγματεύτηκε στα δοκίμια, τις πολιτικές δράσεις και διακηρύξεις του...

Gluck: "Armide - Ah! Si la liberté me doit être ravie":

Καρλ Μαρξ: "Ερωτικά Ποιήματα", εκδ. Ερατώ, μτφ. Ευ. Αρανίτσης

«Έρωτας, η ελκτική του δύναμη στο μύθο – 2. Ορφέας και Ευρυδίκη»

 

Jean-Baptiste-Camille Corot: «Orpheus Leading Eurydice from the Underworld»

Οι προγονοί μας -ως γνωστόν- προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να ερμηνεύσουν όσα ανεξήγητα και ακατανόητα συνέβαιναν γύρω τους...Από φυσικά φαινόμενα ως τις ανθρώπινες ιδιότητες και αδυναμίες. Ανάμεσά τους και η αόρατη, κινητήρια δύναμη του έρωτα. Δύναμη που ασκεί τεράστια επιρροή πάνω σε όσους τον βιώνουν κι αποτελεί για κείνους, τουλάχιστον για όσο διάστημα υφίσταται, το βαθύτερο νόημα της ζωής.
Σε αυτή τη σειρά δημοσιεύσεων βράδυ θα αναφερόμαστε συνοπτικά σε δημοφιλή ζευγάρια της μυθολογίας, που ερωτεύτηκαν σφοδρά και σε κάποιες περιπτώσεις καταστροφικά, καθώς η δύναμη του έρωτά τους τέθηκε εκτός ελέγχου.

2. «Oρφέας και Ευριδίκη»

Ο Ορφέας ήταν γιος του Θράκα βασιλιά Οίαγρου και της μούσας Καλλιόπης. Ο τραγουδιστής, που με τη δύναμη της μουσικής του μάγευε τα άγρια θηρία και μετακινούσε βράχους…
Ο Ορφέας γνώρισε κι αγάπησε παράφορα την όμορφη Ευρυδίκη. Την παντρεύτηκε και ζούσαν ευτυχισμένοι στη Θράκη.
Μέσα στα ηλιόφωτα δάση οι μέρες τους διάβαιναν σαν και πρώτα.

- Πόσο πιο όμορφη είσαι με την κορόνα της χαραυγής ή της δύσης!
- Πόσο πιο όμορφη με βλέπει η αγάπη σου! αποκρινόταν εκείνη και πάλι γελούσε κι έκλαιγε χωρίς αιτία.

Και τα ζωντανά του δάσους, πουλιά κι αγρίμια, ολοένα τους κύκλωναν, αχόρταγα για τραγούδι και χάδι, μας περιγράφει τη γλυκιά ζωή τους ο Γιώργος Γεραλής…

Όμως σαν η μοίρα να λιμπίστηκε τον θερμό έρωτά τους..Κι ήρθε μια ώρα πικρή. Φαρμακερό φίδι  δάγκωσε την όμορφη Ευρυδίκη…
Τότε σκοτείνιασε η καρδιά του Ορφέα κι είδε την πλάση νεκρή. Είδε τα δέντρα φαντάσματα σταχτερά μέσα στο βουρκωμένο φως και τα πουλιά πετρωμένα στα κλώνια. Και τα ελάφια σιμά στις πηγές να κλαίνε μια μαρμάρινη θλίψη. Και των πουλιών το τραγούδι ερχόταν από έναν άλλο καιρό, και σ’ έναν άλλο καιρό ταξίδευε, ακατανόητο, βιαστικό και πνιγμένο.
Αλλόφρων, ο Ορφέας έπαιξε τόσο λυπητερά τραγούδια και τραγούδησε τόσο θρηνητικά, ώστε όλοι οι θεοί και οι νύμφες δάκρυσαν και τον συμβούλευσαν να κατέβει στον κάτω κόσμο να παρακαλέσει τον Άδη να πάρει πίσω τη γυναίκα του. Πράγματι, ο μυθικός μουσικός κατάφερε με τη μουσική του κι απάλυνε την καρδιά του Άδη και της Περσεφόνης που συμφώνησαν να επιτρέψουν στην Ευρυδίκη να επιστρέψει μαζί του στη γη με μια συμφωνία: Μην γυρίσει να κοιτάξει πίσω μέχρι να βγεί από τις πύλες του Άδη…
Όμως ο Ορφέας δεν άντεξε. Ανυπόμονος, δεν τηρεί τη συμφωνία.. Παρασύρθηκε από την αγάπη του. Γύρισε το κεφάλι του και αμέσως η Ευρυδίκη εξαφανίστηκε και επέστρεψε στον Άδη.
Ο Ορφέας έμεινε για πάντα μόνος. Απαρηγόρητος, τριγυρνούσε την υπόλοιπη ζωη τυς, χαμένος στις σκέψεις και στις αναμνησεις του, παίζοντας πάντα θλιμμένες μελωδίες για το χαμό της αγαπημένης του Ευριδίκης...

Edward Poynter: Orpheus και Eurydice

Ο μύθος του Ορφέα και της Ευριδίκης συμβολίζει την αέναη σύγκρουση που βασανίζει την ανθρώπινη ύπαρξη, την διχόνοια, την πάλη ανάμεσα στα καλά και κακά μας ένστικτα, στη θεϊκή και δαιμονική φύση μας.Με την  ελπίδα για ανάσταση να παραμένει, όπως αθάνατη παραμένει και η αγάπη!

Από τον μύθο του Ορφέα και της Ευρυδίκης εμπνεύστηκαν πολλοί κλασικοί συνθέτες…

Μάλιστα το θέμα του έρωτά τους αποτέλεσε και τη βάση για την πρώτη σωζώμενη όπερα, έργο του ιταλού Τζάκοπο Πέρι με τίτλο:  «Ευρυδίκη». Ακολούθησαν οι Κατσίνι, Μοντεβέρντι μέχρι το αριστούργημα του Γκλουκ, απ’ όπου οι φιλόμουσοι ακούμε τη σπαρακτική άρια:

Che farο senza Euridice; Τι θα κάνω χωρίς την Ευριδίκη;"
(Ορφέας, η διάσημη κοντράλτο Καθλήν Φεριέρ)

Και για τους λάτρεις του έντεχνου, ο Γιάννης Μαρκόπουλος θα μελοποιήσει δικούς του στίχους στην περίφημη «Λειτουργία του Ορφέα»:

«Ευρυδίκη, Ευρυδίκη του Ορφέα η μουσική 
από τα βαθιά σκοτάδια θα σε φέρει στην αυγή! 
Όλα τα λουλούδια ανθίζουν μ’ ένα χάδι δροσερό 
του Ορφέα το τραγούδι είναι αθάνατο νερό. 
Μέσα στα βαθειά σκοτάδια, η αγάπη οδηγός 
κι η Ευρυδίκη περιμένει τον Ορφέα και το φως. 
Δίνει ο ήλιος μία μάχη και ο ήχος στη ψυχή, 
δέντρα, θάλασσες, ποτάμια ανασταίνουν τη ζωή».

Το κείμενο δημοσιεύτηκε και στην Κοινότητα The Mythologists

«Έρωτας, η ελκτική του δύναμη στο μύθο – 1. Ωραία Ελένη και Πάρης»

 

"Venus Induces Helen", Angelica Kauffman
H Aφροδίτη ωθεί την Ελένη να ερωτευτεί τον Πάρη, ένα εξαιρετικό παράδειγμα νεοκλασικής τέχνης.

Οι προγονοί μας -ως γνωστόν- προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να ερμηνεύσουν όσα ανεξήγητα και ακατανόητα συνέβαιναν γύρω τους...Από φυσικά φαινόμενα ως τις ανθρώπινες ιδιότητες και αδυναμίες.
Ανάμεσά τους και η αόρατη, κινητήρια δύναμη του έρωτα. Δύναμη που ασκεί τεράστια επιρροή πάνω σε όσους τον βιώνουν κι αποτελεί για κείνους, τουλαχιστον για όσο διάστημα υφίσταται, το βαθύτερο νόημα της ζωής.
Σε αυτή τη σειρά σύντομων δημοσιεύσεων  θα αναφερόμαστε συνοπτικά σε  δημοφιλή ζευγάρια της μυθολογίας, που ερωτεύτηκαν σφοδρά και σε κάποιες περιπτώσεις καταστροφικά, καθώς η δύναμη του έρωτά τους τέθηκε εκτός ελέγχου.


Σήμερα η γνωστή ιστορία της "Ωραίας Ελένης και του Πάρη"

"Kρίση του Πάρη", Francois-Xavier Fabre
Η Αφροδίτη με τον Έρωτα πλησιάζουν τον Πάρη
κι ακολουθούν η Αθηνά και η Ήρα.   

Σύμφωνα με το μύθο όλα ξεκίνησαν από την Έριδα, που δεν προσκλήθηκε στους γάμους του Πηλέα και της Θέτιδας, καθώς ως  θεά της φιλονικίας όπου πήγαινε έσπερνε µίσος και καβγάδες.
Εκείνη θύµωσε πολύ και πήγε στο γάµο αόρατη για να  αφησει στο τραπέζι ένα ολόχρυσο µήλο με τη φράση:
"στην οµορφότερη".
Οι τρεις Ολύμπιες θεές,  Ήρα, Αθηνά και Αφροδίτη διεκδίκησαν τον τίτλο της ωραιότερης και ο Πάρης τέθηκε κριτής.

Οι θεές προσπάθησαν να τον δωροδοκήσουν:
Η Ήρα του πρόσφερε δύναμη και πλούτη.
Η Αθηνά σοφία και ικανότητα στη μάχη.
Τίποτα όμως δεν κατάφερε να κερδίσει τη προσφορά της Αφροδίτης, η οποία απλόχερα του πρόσφερε την Ελένη, τη γυναίκα του Μενέλαου, του βασιλιά της Σπάρτης, που ήταν η οµορφότερη στον κόσµο.
Η Αφροδίτη πήρε το μήλο και εμφύσησε έρωτα στην Ελένη για τον Πάρη κι έτσι έφυγαν μαζί για την Τροία.

Σε άλλη εκδοχή η απαγωγή της Ελένης έγινε με τη συγκατάθεσή της -σαγηνεύτηκε από την ομορφιά του νέου και τα πλούτη του-, άλλοι θεωρούν ότι έγινε με τη βία, άλλοι ότι τον γάμο αυτό ενθάρρυνε ο ίδιος ο Τυνδάρεος, ο θνητός πατέρας της Ελένης, και άλλοι ότι έγινε με την παρέμβαση της Αφροδίτης και εν αγνοία της Ελένης, καθώς η θεά έδωσε στον Πάρη τη θωριά του Μενέλαου. 

Πάντως, κάπως έτσι -σύμφωνα πάντα με το μύθο- δόθηκε η αφορμή να ξεκινήσει ο γνωστότερος πόλεμος στην ιστορία της μυθολογίας, καθώς έρωτας και πόλεμος συμβαδίζουν...

Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ:

Το λιμπρέτο της όπερας του Κρίστοφ Βίλιμπαλντ Γκλουκ: "Πάρις και Ελένη",  στηρίζεται πάνω στους μύθους της "κρίσης του Πάρη", και της "αρπαγής της Ελένης".

Ο λιμπρετίστας του έργου τοποθετεί τους ήρωες στο βασιλικό παλάτι της Σπάρτης όπου όταν συναντιούνται ο έρωτας είναι κεραυνοβόλος. Όμως η Ωραία Ελένη ακόμη δεν έχει πάρει την απόφαση να δοθεί ολοκληρωτικά στον πανώριο νέο της Τροίας. Τον προτρέπει να τής τραγουδήσει κάτι και ο Πάρις βρίσκει την ευκαιρία να εγκωμιάσει το κάλλος της και να τής εκφράσει τη δύναμη της αγάπης του: "O del mio dolce ardor - Ω, γλυκιά μου επιθυμία και λαχτάρα βαθιά!".
Εκείνη, παρότι λιώνει από συναισθήματα, βρίσκει δύναμη να αντισταθεί και "απορρίπτει" τον έρωτά του. Τον διατάζει να φύγει και να την ξεχάσει.Στο δίλημμά της ανάμεσα στον έρωτα και την ηθική, επιλέγει την αρετή.

Ο Πάρις όμως, όπως κάθε ερωτευμένος σε απόγνωση, επιμένει πεισματικά και της δηλώνει πως θα προτιμούσε τον θάνατο από τη ζωή αν είναι να μην έχει την Ελένη.
Κι όταν δεν καταφέρνει να τήν πείσει καταφεύγει στα μεγάλα μέσα...Με τη βοήθεια του φτερωτού Έρωτα η όμορφη βασίλισσα της Σπάρτης, μαθαίνει δήθεν πως εκείνος έφυγε για την Τροία. Η Ελένη απογοητευμένη συμβουλεύει κάθε γυναίκα να μην εμπιστεύεται τα δάκρυα και τους στεναγμούς των ανδρών.
Ο Πάρις εμφανίζεται και κείνη πέφτει στην αγκαλιά του.
Ενώ ετοιμάζονται να φύγουν κρυφά για την Τροία, η θεά Αθηνά με αυστηρότητα και θυμό προειδοποιεί για τη θλίψη που θα φέρει σε δυο λαούς η απόφασή τους, που στέκεται ενάντια σε θεϊκούς και ανθρώπινους νόμους...
"Κάνετε λάθος!Το πεπρωμένο φοβερό, το κρίμα σας μεγάλο!"

Οι λάτρεις της κλασικής μουσικής απολαμβάνουμε την εισαγωγή της όπερας.

"H oυβερτούρα απεικονίζει μουσικά το νεαρό ερωτευμένο, που στέκει απέναντι στην ενάρετη γυναίκα που τού 'κλεψε την καρδιά αρχικά διστακτικός, όμως τελικά καταφέρνει με την τέχνη του ευφυούς πάθους του να κυριαρχήσει πάνω της θριαμβευτικά", γράφει ο Γκλουκ.

Gluck: "Paride ed Helena", overture:

Η έκφραση της δύναμης της αγάπης του Πάρη:

"O del mio dolce ardor - Ω, γλυκιά μου επιθυμία και λαχτάρα βαθιά!" / Ettore Bastianini

O  ερωτοχτυπημένος Πάρης  δηλώνει πως θα προτιμούσε τον θάνατο από τη ζωή αν είναι να μην έχει την Ελένη: 

Paride' s aria: "Di te scordarmi e vivere":

Η Ελένη απογοητευμένη συμβουλεύει κάθε γυναίκα να μην εμπιστεύεται τα δάκρυα και τους στεναγμούς των ανδρών.

Gluck: Elena 's aria: Donzelle semplic

H θεά Αθηνά όλο θυμό προειδοποιεί: "Κάνετε λάθος!Το πεπρωμένο φοβερό, το κρίμα σας μεγάλο!"

Gluck: Pallade- T'inganni, il tuo destino":

Μέρος του κειμένου δημοσιεύτηκε στην Κοινότητα The Mythologists

Πίνα Μπάους: η "ιέρεια του θλιμμένου σώματος"...

 

"Δεν με ενδιαφέρει πώς κινούνται οι άνθρωποι, αλλά τι είναι αυτό που τους κινεί"

(Πίνα Μπάους)

Η Παγκόσμια Ημέρα Χορού γιορτάζεται στις 29 Απριλίου, ημερομηνία γέννησης του Γάλλου χορευτή, χορογράφου και συγγραφέα Ζαν-Ζορζ Νοβέρ, δημιουργού του σύγχρονου μπαλέτου. Την Παγκόσμια Ημέρα Χορού φέτος τη γιορτάζουμε με την "ιέρεια του θλιμμένου σώματος, Pina Bausch", την κορυφαία γερμανίδα χορεύτρια και χορογράφο που έφερε πραγματική επανάσταση στον κόσμο του χορού.

***

"-Δε θα γυρίσεις να την κοιτάξεις, του είπαν, προτού φτάσετε στο φως του απάνω κόσμου. Αλλιώς, θα τη χάσεις για πάντα. Πήγαινε κι αυτή θα σ’ ακολουθεί.
Ο Ορφέας ένιωσε στον ώμο του το χέρι εκείνης κι η καρδιά του φτεροκόπησε σαν μεθυσμένο πουλί.
Η κατάμαυρη πύλη ανοίχτηκε. Τη διάβηκαν σιωπηλοί. Σιωπηλοί κι ανείδωτοι διαβήκαν και το σκοτεινό Αχέροντα με τα φαρμακερά νερά. Από δω αρχίζει η πορεία προς το σύνορο που χωρίζει το έρεβος απ’ το φως.
Είναι ο δρόμος πολύς; Κάθε δρόμου το μάκρος μετριέται με τη λαχτάρα..."

(Γιώργος Γεραλής: "Ο Ορφέας και η λύρα του-Αιωνιότητα")

Τον 18ο αιώνα οι ελληνικοί μύθοι ασκούν υπέρτατη γοητεία στις τέχνες. Ο Γκλουκ είχε τόσο συνταραχθεί από τον σπαραγμό του Ορφέα για την "χαμένη του Ευρυδίκη", που πίστεψε ότι μόνο η κραυγή μπορούσε να αποδώσει την ένταση του αποχωρισμού τους.
Γι’ αυτό και στις πιο οδυνηρές στιγμές της όπεράς του ζητούσε από τους ερμηνευτές να τραγουδούν με κραυγή φυσικού πόνου.

Αυτή η σωματική διάσταση που δίνει ο Γκλουκ στο έργο του, απελευθερώνει και τους χορογράφους...
Η Πίνα Μπάους μεταμόρφωσε το έργο σε χορευτική όπερα το 1975, ακολουθώντας τα βήματα του Γκλουκ. Όπως ο συνθέτης με τις φωνές, έτσι κι εκείνη προσπαθεί με τα σώματα να ανιχνεύσει μέχρι πού ο χορός μπορεί να εκφράσει τις αρχέγονες δυνάμεις που διαπερνούν τις καρδιές των ανθρώπων. Οι φωνές αφηγούνται το μύθο και τα σώματα εκφράζουν τη δραματική του ουσία, έτσι που φωνή και σώμα ενώνονται σε ένα.
Η Μπάους με την εξαιρετική ικανότητά της να οργανώνει τον σκηνικό χώρο με την κίνηση, κάνει κάθε βήμα και κάθε χειρονομία να φαίνονται αναπόφευκτα. Οι χορευτές εκφράζουν τα αισθήματα στην απόλυτη ουσία τους, όλα δείχνουν πραγματικά και ζωντανά, όπως ο θάνατος και η ζωή και συμπλέκονται με αρμονική ισοτιμία με το υπέροχο αυτό μουσικό έργο.
Πένθιμες, μεγάλης πλαστικής δύναμης, τοιχογραφίες εναλλάσσονται με ντουέτα και σόλο πυκνής ενέργειας. Ο χορός της είναι μια γλώσσα ζωντανή και εκφραστική, με την αλήθεια και την καθαρότητα μιας κίνησης που αντλεί από βαθιά.

Η Πίνα Μπάους κάνει τους θεατές συμμέτοχους της μυσταγωγίας που πάσχισε να δημιουργήσει! Η Μπάους, αυτός ο ανθρώπινος θρύλος της χορευτικής καινοτομίας, με τα νεωτεριστικά στοιχεία που καθιέρωσε (μίξη παντομίμας, και υποκριτικής, σκηνογραφικών μυστικών και οπερατικών τεχνικών) ανύψωσε το είδος του χοροδράματος σε υπερβατικές σφαίρες.
Αγαπημένοι της συνθέτες υπήρξαν ο Στραβίνσκυ και ο Γκλουκ. Και τους δυο τούς χορογράφησε σε αριστουργηματικές "χορο-όπερες"...

Gluck-Pina Bausch: Overture to Orpheus & Eurydice:

(Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου, pina-bausch.de, nytimes, greek-language.gr)

Γκλουκ :"Ιφιγένεια εν Ταύροις", τα χορωδιακά...

"Σαν όλους τους αληθινά μεγάλους, ο Γκλουκ ήταν απλός και καταδεχτικός, προπάντων με τους νέους που ζητούσαν να τον πλησιάσουν. Όταν γίνονταν οι πρόβες της "Ιφιγένειας εν Ταύροις", ο γάλλος μουσικός Μεούλ, που τότε ήταν 15 χρονών, κατόρθωσε και χώθηκε στο θέατρο.
Ο Γκλουκ εκείνη την ώρα διηύθυνε και δεν τον πήρε είδηση.
Τι επιβλητικός που ήταν με το ωραίο σοβαρό, στρογγυλό του πρόσωπο και την αυστηρή του ματιά, κάτω από το βελουδένιο του σκούφο. Ο Μεούλ, κρυμμένος σε μια γωνιά, τον κοίταζε και δεν χόρταινε. Ωστόσο, τον ξετρύπωσε ο κλητήρας του θεάτρου και ετοιμαζόταν να τον πετάξει έξω, όταν γύρισε ξαφνικά ο Γκλουκ και είδε το νέο που έβγαινε με κατεβασμένο το κεφάλι. Τον κάλεσε κοντά του και τον ρώτησε τι γύρευε εκεί μέσα. Ο Μεούλ του είπε για τη λαχτάρα του να ακούσει τη μουσική του κι ο Γκλουκ συγκινήθηκε τόσο, που του επέτρεψε να έρχεται όποτε θέλει στις πρόβες και του έδωσε και πρόσκληση για την πρεμιέρα της "Ιφιγένειας..."


Έτσι γλαφυρά περιγράφει η εξαιρετική μουσικοπαιδαγωγός Αύρα Θεοδωροπούλου στο βιβλίο της "Δέκα Μουσουργοί" τη σκηνή συνάντησης του Κρίστοφ Βίλιμπαλντ Γκλουκ με τον έφηβο Étienne Méhul, μετέπειτα σπουδαίο ρομαντικό συνθέτη που είχε ως είδωλό του τον Γκλουκ...
Ένα συνθέτη που τα μελοδράματά του βασίστηκαν στη σχέση αλληλεπίδρασης ανάμεσα στη μουσική και στην ποίηση.
Ο σπουδαίος γερμανός Γκλουκ αποτέλεσε την αφετηρία του ρομαντικού μελοδράματος, τη βάση της θεατρικής εμπειρίας των Μότσαρτ και Μπετόβεν. Ανέδειξε τη σχέση ανάμεσα στην ποίηση και την μουσική, ενισχύοντας τη συμμετοχή της δεύτερης, που αναλάμβανε πλέον να εκφράσει το βαθύτερο νόημα του μελοδράματος, φωτίζοντας πρόσωπα και καταστάσεις.

Θα'χετε ακούσει για την αντιπαλότητα ανάμεσα σε Γκλουκ-ιστές και Πιτσινι-στές...
Ήταν το 1778, όταν ο διευθυντής της Όπερας του Παρισιού, θέλοντας να οργανώσει μια "αντιπαράθεση" μεταξύ τους,  έπεισε τους δύο συνθέτες να γράψουν ένα μελόδραμα πάνω στην ίδια ιστορία.Το λιμπρέτο και των δυο στηρίχτηκε στην τραγωδία του Ευριπίδη: "Ιφιγένεια εν Ταύροις".

Πρώτη, παρουσιάστηκε η όπερα του Γκλουκ, που είχε θαυμάσια υποδοχή και χαρακτηρίστηκε ως ένα αριστούργημα!
Η επιτυχία του "αντιπάλου", έκανε τον Piccinni να καθυστερήσει το δικό του έργο έναν ολόκληρο χρόνο, που τελικά το  παρισινό κοινό στην ακρόασή του αντέδρασε μάλλον  χλιαρά.

Σύμφωνα με τους μουσικοκριτικούς, εκείνο που εντυπωσιάζει αδιαμφισβήτητα στην όπερα του Γκλουκ και στέκει απόλυτα στο ύψος της αρχαίας τραγωδίας είναι τα χορικά.
Αυτό μαρτυρά την καλή αντίληψη που είχε ο συνθέτης για τη λιτότητα  και καθαρότητα του κλασικού ελληνικού πνεύματος.
Άλλοτε, τα διακρίνει ιερατική μεγαλοπρέπεια και άλλοτε αγγίζουν τα όρια της τραγικότητας.

Τρία έξοχα χορικά από την όπερα αυτή, θα απολαύσουμε με αφορμή τη σαν σήμερα πρεμιέρα της υπέροχης όπερας, 18 Mαΐου 1779.

1.Από την πρώτη πράξη το χορωδιακό των Σκυθών.
Έρχονται να ενημερώσουν πως  δύο νεαροί Έλληνες ναυάγησαν, απαιτώντας να θυσιαστούν:

"Il nous fallait du sang":

2. Στην 4η πραξη το χορωδιακό των ιερειών, που τραγουδούν έναν ύμνο στην 'Αρτεμη, καθώς οδηγούν τον Ορέστη στο βωμό για τη θυσία:

"Chaste fille de Latone":

3. Στο φινάλε της όπερας εμφανίζεται η από μηχανής Αθηνά και δίνει λύση στο αδιέξοδο. Χαρίζει τη ζωή στον Ορέστη και όλοι την υμνούν ευχαριστημένοι.
Το χορωδιακό της  χαράς, που έχουν  την εύνοια γης και ουρανού:

"Les dieux, longtemps en courroux":

Παλαιότερο κείμενο για την "Ιφιγένεια εν Ταύροις" του Γκλουκ μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

"Άνσελμ Φόιερμπαχ:Ιφιγένεια εν Ταύροις"

 

"ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ εν ΤΑΥΡΟΙΣ", Anselm Feuerbach

ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ:

"Στους ίσκιους σας ασίγαστες κορφές του παλαιού, ιερού, πυκνόφυλλου άλσους, 

καθώς και στης θεάς το ατάραχο άδυτο, 

νιώθω ακόμα την ίδια ανατριχίλα, 

πρώτη φορά που τα πατώ σα νάταν, κι ο νους μου εδώ δε συνηθίζει. 

Τόσους χρόνους κρυμμένη με κρατεί εδώ τώρα μια θέληση υψηλή,

 που εμπρός της σκύβω... μα πάντα μένω ξένη, όπως στο πρώτο. 

Τι αχ! με χωρίζει απ τους καλούς μου η θάλασσα, και μακρές μέρες στέκω στο ακρογιάλι, 

με την ψυχή ζητώντας των Ελλήνων τη χώρα... 

και το κύμα μόνο κούφια βογκώντας μου απαντά στους στεναγμούς μου. 

Αλί του, από γονιούς μακριά κι αδέρφια που έρμη ζωή περνά! 

Του τρώγ' η λύπη την πιο γλυκειά χαρά μπροστά στα χείλη. 

Πάντα πίσω πετούν οι στοχασμοί του στις πατρικές στοές, 

όπου το πρώτο τον ουρανό τού άνοιξε μπρος του ο ήλιος, 

όπου τ' αδέρφια, παίζοντας, ολοένα πιο σφιχτά με γλυκούς δεσμούς δένονταν".

("Ιφιγένεια εν Ταύροις", Γκαίτε - Πράξη 1η, Σκ.Α΄)Μτφ.Κ.Χαντζόπουλος
(hellenicaworld) 

Ένα ζωγραφικός πίνακας δίνει αφορμή για το σημερινό μου χαιρετισμό με τον πόθο της Ιφιγένειας για την πατρίδα, φίλοι μου!

Τον διάσημο ζωγράφο του νεοκλασικισμού του 19ου αι, Άνσελμ Φόιερμπαχ, που ήρθε στον κόσμο σαν σήμερα, 12 Σεπτεμβρίου 1829 στη Σπάιερ της Ρηνανίας, οι μουσικόφιλοι τον γνωρίζουμε από τη στενή φιλική του σχέση με την Κλάρα Σούμαν και τον Γιόχαν Μπραμς, ο οποίος μάλιστα στη μνήμη του έγραψε τη σύνθεσή του "Νannie", για 4φωνη μικτή χορωδία, έναν θρήνο βασισμένο σε ποίημα του Σίλλερ, που σας έχω παρουσιάσει παλιότερα.

Όσοι αγαπάμε όμως και τη Μυθολογία, τον γνωρίζουμε και  για τους εξαίσιους πίνακές του τους εμπνευσμένους απ 'αυτήν, λόγω της αγάπης, που τού είχε εμφυσήσει η αρχαιολόγος μητέρα του.

Ο πίνακάς του "Ιφιγένεια εν Ταύροις" δίνει σήμερα την αφορμή της ανάρτησής μου, γι' αυτό και το μικρό εισαγωγικό απόσπασμα από το ομώνυμο δράμα του Γκαίτε.

Ο Φόιερμπαχ γοητεύτηκε από το μύθο της Ιφιγένειας, που μετά τη σωτηρία της στην Αυλίδα, βρέθηκε στην χώρα των Ταύρων στην περιοχή της Σκυθίας βόρεια της Μαύρης Θάλασσας ως ιέρεια της Άρτεμης, αγνοώντας την τύχη της οικογένειάς της και "αναζητώντας με την ψυχή τη χώρα των Ελλήνων". 

Αυτή τη σκηνή αποτυπώνει στον καμβά του, την ανεκπλήρωτη επιθυμία της ηρωίδας, που την τοποθετεί  σε μια στάση, που θυμίζει  αρχαίο άγαλμα να ψάχνει  και ν' αναζητεί με το βλέμμα,  όπως και η Ιφιγένεια του Γκαίτε:

"...με χωρίζει απ'  τους καλούς μου η θάλασσα, και μακρές μέρες στέκω στο ακρογιάλι, με την ψυχή ζητώντας των Ελλήνων τη χώρα..."

Περίλυπη η Ιφιγένεια, βαριά η θλίψη της για την απώλεια της πατρίδας, μελαγχολική, καθισμένη στο βράχο, τυλιγμένη μ' έναν λευκόγκριζο χιτώνα και κρατώντας ένα κλαδάκι ελιάς αγναντεύει το ατέρμονο πέλαγος...

Λιγοστές οι χρωματιστές  πινελιές, κάνουν τον πίνακα να θυμίζει τοιχογραφία αρχαίας οικίας.

Δεύτερη Εκδοχή της Ιφιγένειας (1871)

Η Ιφιγένεια εν Ταύροις έχει εμπνεύσει αρκετούς μουσουργούς (Campra, Traetta, Piccinni και Gluck).
Εγώ, σήμερα θα συνοδεύσω πίνακα και λογοτεχνικό απόσπασμα με τις εισαγωγές  των δυο τελευταίων, που έδρασαν στο Παρίσι και μάλιστα οι φανατικοί οπαδοί τους ήταν χωρισμένοι σε "Γκλουκ-ιστές" και "Πιτσινι-στές".
(Κάποιοι μιλούν και για μεταξύ τους αντιπαλότητα, πράγμα που μάλλον αμφισβητείται αφού ο Πιτσίνι θαύμαζε εμφανώς τον Γκλουκ).

Οι όπερές τους γράφτηκαν, όταν το 1778 ο διευθυντής της Όπερας του Παρισιού, θέλοντας να οργανώσει μια "αντιπαράθεση" μεταξύ τους,  έπεισε τους δύο συνθέτες να γράψουν ένα μελόδραμα πάνω στην ίδια ιστορία.

Το λιμπρέτο και των δυο στηρίζεται στην ομώνυμη τραγωδία του Ευριπίδη.

Πρώτη, παρουσιάστηκε η όπερα του Γκλουκ, που είχε θαυμάσια υποδοχή και χαρακτηρίστηκε ως ένα αριστούργημα!
Η επιτυχία του "αντιπάλου", έκανε τον Piccinni να καθυστερήσει το δικό του έργο έναν ολόκληρο χρόνο, που τελικά το  παρισινό κοινό στην ακρόασή του αντέδρασε μάλλον  χλιαρά και μόνο στην ανανεωμένη παρουσίασή του το 1785 αγκαλιάστηκε με ευνοϊκές κριτικές και χαρακτηρισμούς.

C. W. Gluck :"Ιφιγένεια εν Ταύροις"

Η Εισαγωγή ολοκληρώνεται στο 2:27 και ξεκινά η "Προσευχή της Ιφιγένειας", με την απαράμιλλη ερμηνεία της Μαρίας Κάλλας στον ομώνυμο ρόλο συνοδεία χορωδίας από την παράσταση του 1957 στη Σκάλα του Μιλάνου:

N.Piccinni: "Ιφιγένεια εν Ταύροις" - Overture :

Unknown4 January 2016 at 09:12

Εξαίσια μουσική για έναν κορυφαίο μύθο του κύκλου των Ατρειδών! Και ο πίνακας του Φόιερμπαχ και η ποίηση του Γκαίτε είναι μια ψυχοτομή στον εσωτερικό κόσμο της Ιφιγένειας! Ευχαριστούμε, Ελπίδα!

ReplyDelete
Replies
ELPIDA NOUSA4 January 2016 at 09:36

Οι τέχνες στέκονται επάξια απέναντι στο μύθο με τα βαθιά νοήματα!Πνεύμα και Τέχνη σε παράλληλους δρόμους απόλαυσης!
Ευχαριστώ πολύ, Χαρούλα μου αγαπημένη!Να έχεις ένα υπέροχο βράδυ!
Delete