Βιργίλιος: "Διδώ και Αινείας", μουσικές εμπνεύσεις...

 

"Βιργίλιος και Μούσες", Ψηφιδωτό στο Μουσείο Μπαρντό-Τυνησία

"Διδώ και Αινείας", Πομπηία

Το παραπάνω ψηφιδωτό είναι του 3ου-4ου αι. μ.Χ., βρέθηκε στη Σους της Τυνησίας και σήμερα βρίσκεται στο μουσείο Bardo της Τύνιδας. Απεικονίζει τον ποιητή Βιργίλιο ανάμεσα σε δύο μούσες. Στα αριστερά του βρίσκεται η Μούσα της Ιστορίας, Κλειώ κρατώντας γραφίδα και στα δεξιά του η Μούσα της τραγωδίας Μελπομένη, κρατώντας προσωπείο.

Ο Ρωμαίος ποιητής  εικάζεται πως γεννήθηκε 15 Οκτωβρίου 70 π.Χ.  Το σημαντικότερο έργο του ειναι η Αινειάδα, που θεωρείται το σπουδαιότερο έπος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας γι'αυτό και στο ψηφιδωτό απεικονίζεται να κρατά πάπυρο με το έργο του "Αινειάς".

Αν και  ταπεινής καταγωγής, ως παιδί αγροτών, ο Βιργίλιος έλαβε την καλύτερη δυνατή μόρφωση. Σπούδασε ελληνική και λατινική φιλολογία, ρητορική, ιατρική και αστρονομία, ενώ σύντομα το ενδιαφέρον του επικεντρώθηκε στη φιλοσοφία και την ποίηση.

Στα έργα του ανήκουν επίσης οι Εκλογές και τα Γεωργικά, βουκολικού περιεχομένου, ενώ η Αινειάδα που του ανατέθηκε από τον αυτοκράτορα Οκταβιανό γράφτηκε στα τέλη του 1ου αιώνα π.Χ. Ολοκληρώθηκε σε διάστημα  δέκα ετών και περιγράφει το ηρωικό έπος του Αινεία, ο οποίος μετά την πτώση της Τροίας, ταξιδεύει και φθάνει στην Καρχηδόνα. Εκεί τον ερωτεύεται η βασίλισσα Διδώ, που όμως εγκαταλείπει μετά από εντολη των θεων προκειμένου να μεταβεί στην Ιταλία, όπου και θα ιδρύσει τη Ρώμη.

Η Αινειάδα είναι γραμμένη στο πρότυπο της Οδύσσειας και της Ιλιάδας.

Κάποιοι υποστήριξαν ότι ο Βιργίλιος δολοφονήθηκε κατόπιν εντολής του Οκταβιανού, επειδή θέλησε να καταστρέψει την ίδια του την Αινειάδα, που προοριζόταν για εγκώμιο του Αυγούστου...

"O θάνατος της Διδώς", Guercino

Από τα δώδεκα βιβλία της Αινειάδας, το 4ο κατέχει ειδική θέση, καθώς μιλά για την πιο αληθινή από τις ανθρώπινες εμπειρίες, τον έρωτα του Αινεία και της Διδώς που όταν εγκαταλείπεται από τον άνδρα που αγαπά, μαχαιρώνεται και ρίχνεται στην πυρά... Οι Καρχηδόνιοι υπήκοοί της ορκίζονται αιώνια εκδίκηση στους απογόνους του Αινεία, τους Ρωμαίους.

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ:

"Η Διδώ περιστρέφοντας τα αιματώδη μάτια της και σπαρμένη με κηλίδες στα τρεμουλιαστά μάγουλά της και ωχρη από το μέλλοντα θάνατό της ανεβαίνει στην ψηλή πυρά και γυμνώνει Δαρδανικό σπαθί. Αφού κράτησε τα δάκρυα και τη σκέψη της είπε τούτα τα στερνά λόγια:
"Γλυκά μου φορέματα, όσο η μοίρα κι οι θεοί το επέτρεπαν δεχθείτε αυτή την ψυχή και μένα λυτρώστε με απ' τους πόνους[...]
Θα πεθάνω ανεκδίκητη, αλλ' ας πεθάνω. Έτσι θα πάγω κάτω στις Σκιές. Ο σκληρός Δάρδανος απ' το πέλαγος ας ρουφήξει τούτη τη φωτιά με τα μάτια  του κι ας κουβαλάει μαζί του τους οιωνούς του δικού μου θανάτου..."

(Βιργιλίου "Αινειάς-Βιβλίο ΙV", Εκδ. Δημ. Ν. Παπαδήμας, μτφ. Δημοσθ. Γεωργοβασίλης)

1. Αριστούργημα του Niccolo Piccinni θεωρείται η όπερά του "Didon". Λέγεται πως όταν το πρωτάκουσε ο βασιλιάς Λουδοβίκος XVI, έμεινε αποσβολωμένος κι εκστασιασμένος ζήτησε να ξαναπαιχτεί ακόμη τρεις φορές στην πρεμιέρα του στο Φοντενεμπλώ, τον Οκτώβριο του 1783. 

"O θάνατος της Διδώς", Tιέπολο

Η όπερα ήταν εξίσου επιτυχημένη στο Παρίσι: ο Πιτσίνι, χειροκροτήθηκε με ενθουσιασμό και επαινέθηκε από κοινό και κριτικού, ενώ σε κάθε παράσταση έρρεναν την τελική σκηνή με ροδοπέταλα όταν εμφανιζόταν η πρωταγωνίστρια που υποδυόταν την Καρχηδόνια βασίλισσα που θρηνούσε... 

Οι άριες ξεχώρισαν για την ευγένεια και την τρυφερότητά τους, αλλά και την κομψή αρμονία τους. Η "Didon" επηρέασε βαθιά τον συνθέτη της, που κάποτε ομολόγησε πως έκλαιγε γοερά για 15 μέρες όταν έγραφε τη σπαρακτική άρια του τελους, σκεπτόμενος: "Αχ, καημένη Διδώ..."

Παρακολουθούμε τη δραματική σκηνή του τέλους με την βασίλισσα απαρηγόρητακαι όλο απελπισία να σπαράζει ψελίζοντας:

"Θέλω να πεθάνω... Θέλω να του σκίσω την ψυχή

για να τον κάνω μάρτυρα του θανάτου μου.

Θέλω η πυρά να τoν φλογίσει με τη φλόγα της

καθώς απομακρύνεται.

Θέλω τουλάχιστον να νιώσει κάποιες τύψεις"

 Niccolo Piccinni: "Didon, Αct III, Je veux mourir"

2. Βασισμένο στο τέταρτο βιβλίο της Αινειάδας του Βιργίλιου είναι κι ένα από τα πιο γνωστά έργα του Χένρυ Πέρσελ. Πρόκειται για την τρίπρακτη όπερα: "Dido and Aeneas , Z. 626" σε λιμπρέττο του Nahum Tate. Πρωτοπαρουσιάστηκε το 1689, στο Παρθεναγωγείο Josias Priest, στο Λονδίνο. 

"La mort de Didon", Claude-Augustin Cayot
Louvre 

Παρότι βασικό στοιχείο στην όπερα και την πλοκή της είναι ο έρωτας, ωστόσο εκπλήσσει το ότι στο έργο δεν υπάρχει κανένα ερωτικό ντουέτο. Αντίθετα, στο μοναδικό ντουέτο τους στη Β' πράξη, οι δύο ήρωες έρχονται σε σκληρή αντιπαράθεση, υποδηλώνοντας έτσι ότι ο έρωτας ήταν και θα είναι πόλεμος. Κι όποιος χάνει τον πόλεμο, πεθαίνει, όπως εδώ η βασίλισσα της Καρχηδόνας που λίγο πριν πέσει νεκρή ξεστομίζει:

"Να με θυμάσαι,

μα ξέχασε τη θλιβερή μου μοίρα"

Πρόκειται για το γνωστό θρήνο της Διδούς, με τον τίτλο "When I am laid in earth- Όταν θα βρίσκομαι στο χώμα", ένα από τα πιο συγκινητικά μέρη της Μπαρόκ, ποτισμένο με τη μελαγχολία του σπαραγμού!

Σήμερα προτείνω να ακούσουμε το μοναδικό τους ντουέτο: "Behold upon my bending spear-Ιδού στο δόρυ μου που λυγίζει" με την Janet Baker και τον Raimund Herincx στους ρόλους της Διδούς και του Αινεία, αντίστοιχα.

"Αινείας:

Ιδού, πάνω στο δόρυ μου που λυγίζει

Ένα κεφάλι τέρατος στέκεται αιμορραγώντας,

Με τα χώματα να ξεπερνούν κατά πολύ

αυτά που έσκισε ο κυνηγός της Αφροδίτης.

Διδώ:

Οι ουρανοί ανταριασμένοι!Aκου πώς οι κεραυνοί

σκίζουν  τις βελανιδιές του βουνού"

3. Mε πλοκή βασισμένη στην Αινειάδα του Βιργίλιου (ιδίως το 4ο Βιβλίο) είναι και η όπερα "Didone" του Francesco Cavalli σε λιμπρέτο του Giovanni Francesco Busenello.

Το χαρακτηριστικό στην πλοκή είναι πως η τραγική αυτοκτονία της Διδώς στο μύθο αντικαθίσταται με ένα αίσιο τέλος στο οποίο η Καρχηδόνια βασίλισσα παντρεύεται τον Iάρβα, όταν εκείνος τη σώζει λίγο πριν αυτοκτονήσει.

Η όπερα, της οποίας η δράση αναπτύσσεται σε πρόλογο και τρεις πράξεις πρωτοπαρουσιάστηκε στο Teatro San Cassiano της Βενετίας το 1640.

Καθώς παρουσιάζει ένα διαφορετικό τέλος από τις άλλες δυο, θα παρακολουθήσουμε τη σκηνή που παραπέμπει στα παραμύθια όπου η ευτυχισμένη κατάληξη με όλους να ζουν καλά και μεις καλύτερα, είναι δεδομένη.

Έτσι, στην 3η πράξη ενώ η Διδώ ετοιμάζεται να μαχαιρωθεί και να πέσει στην πυρά, εμφανίζεται ο Ιάρβας και την αποτρέπει. Τής θυμίζει πόσο πολύ ερωτευμένος είναι μαζί της, πως πριν την εμφάνιση του Αινεία την είχε ζητήσει σε γάμο και περιμένει να τής χαρίσει μια γεμάτη ευτυχία, ζωή...

ΔΙΔΩ:

"Ω, Ιάρβα, σωτήρα της ζωής μου,  

βασιλιάς, άνδρας αληθινός και πιστός μου φίλος, είσαι

Σβήνει το πικρό παρελθόν της 

η Διδώ, που βαθιά μετάνοιωσε για την προσβολή απέναντί σου
[...] 

ΙΑΡΒΑΣ:

Διδώ, μέτρησε τους αναστεναγμούς μου,

Η ζωή με σένα στο πλευρό μου, είναι δώρο,

και γλυκά σου δίνουν συγχώρεση

οι βαθιές, κοφτές μου ανάσες.

ΚΑΙ οι ΔΥΟ:

Είναι οι νόμοι σου, Αγάπη,  

άγνωστοι κι ακατανόητοι,

στο μαρτύριο και το βάσανό σου

κρύβεται η χαρά.

Ξέρεις πώς, από τις κακουχίες ν' αναδύεις ευτυχία,

κι από τις καταιγίδες, τη γαλήνη.

Ας γευτούμε την ευφορία της ψυχής

οι θεοί γαλήνια μάς χαμογελούν,

κι ούτε θυμόμαστε

όσα περάσαμε βάσανα.

-Iάρβα είμαι δική σου.

-Διδώ μου λατρεμένη, βαθιά σ' έχω στην καρδιά μου.

Καλοσύνη, ευδαιμονία...

Μοναδική ελπίδα και ζωή"

"Άνσελμ Φόιερμπαχ:Ιφιγένεια εν Ταύροις"

 

"ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ εν ΤΑΥΡΟΙΣ", Anselm Feuerbach

ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ:

"Στους ίσκιους σας ασίγαστες κορφές του παλαιού, ιερού, πυκνόφυλλου άλσους, 

καθώς και στης θεάς το ατάραχο άδυτο, 

νιώθω ακόμα την ίδια ανατριχίλα, 

πρώτη φορά που τα πατώ σα νάταν, κι ο νους μου εδώ δε συνηθίζει. 

Τόσους χρόνους κρυμμένη με κρατεί εδώ τώρα μια θέληση υψηλή,

 που εμπρός της σκύβω... μα πάντα μένω ξένη, όπως στο πρώτο. 

Τι αχ! με χωρίζει απ τους καλούς μου η θάλασσα, και μακρές μέρες στέκω στο ακρογιάλι, 

με την ψυχή ζητώντας των Ελλήνων τη χώρα... 

και το κύμα μόνο κούφια βογκώντας μου απαντά στους στεναγμούς μου. 

Αλί του, από γονιούς μακριά κι αδέρφια που έρμη ζωή περνά! 

Του τρώγ' η λύπη την πιο γλυκειά χαρά μπροστά στα χείλη. 

Πάντα πίσω πετούν οι στοχασμοί του στις πατρικές στοές, 

όπου το πρώτο τον ουρανό τού άνοιξε μπρος του ο ήλιος, 

όπου τ' αδέρφια, παίζοντας, ολοένα πιο σφιχτά με γλυκούς δεσμούς δένονταν".

("Ιφιγένεια εν Ταύροις", Γκαίτε - Πράξη 1η, Σκ.Α΄)Μτφ.Κ.Χαντζόπουλος
(hellenicaworld) 

Ένα ζωγραφικός πίνακας δίνει αφορμή για το σημερινό μου χαιρετισμό με τον πόθο της Ιφιγένειας για την πατρίδα, φίλοι μου!

Τον διάσημο ζωγράφο του νεοκλασικισμού του 19ου αι, Άνσελμ Φόιερμπαχ, που ήρθε στον κόσμο σαν σήμερα, 12 Σεπτεμβρίου 1829 στη Σπάιερ της Ρηνανίας, οι μουσικόφιλοι τον γνωρίζουμε από τη στενή φιλική του σχέση με την Κλάρα Σούμαν και τον Γιόχαν Μπραμς, ο οποίος μάλιστα στη μνήμη του έγραψε τη σύνθεσή του "Νannie", για 4φωνη μικτή χορωδία, έναν θρήνο βασισμένο σε ποίημα του Σίλλερ, που σας έχω παρουσιάσει παλιότερα.

Όσοι αγαπάμε όμως και τη Μυθολογία, τον γνωρίζουμε και  για τους εξαίσιους πίνακές του τους εμπνευσμένους απ 'αυτήν, λόγω της αγάπης, που τού είχε εμφυσήσει η αρχαιολόγος μητέρα του.

Ο πίνακάς του "Ιφιγένεια εν Ταύροις" δίνει σήμερα την αφορμή της ανάρτησής μου, γι' αυτό και το μικρό εισαγωγικό απόσπασμα από το ομώνυμο δράμα του Γκαίτε.

Ο Φόιερμπαχ γοητεύτηκε από το μύθο της Ιφιγένειας, που μετά τη σωτηρία της στην Αυλίδα, βρέθηκε στην χώρα των Ταύρων στην περιοχή της Σκυθίας βόρεια της Μαύρης Θάλασσας ως ιέρεια της Άρτεμης, αγνοώντας την τύχη της οικογένειάς της και "αναζητώντας με την ψυχή τη χώρα των Ελλήνων". 

Αυτή τη σκηνή αποτυπώνει στον καμβά του, την ανεκπλήρωτη επιθυμία της ηρωίδας, που την τοποθετεί  σε μια στάση, που θυμίζει  αρχαίο άγαλμα να ψάχνει  και ν' αναζητεί με το βλέμμα,  όπως και η Ιφιγένεια του Γκαίτε:

"...με χωρίζει απ'  τους καλούς μου η θάλασσα, και μακρές μέρες στέκω στο ακρογιάλι, με την ψυχή ζητώντας των Ελλήνων τη χώρα..."

Περίλυπη η Ιφιγένεια, βαριά η θλίψη της για την απώλεια της πατρίδας, μελαγχολική, καθισμένη στο βράχο, τυλιγμένη μ' έναν λευκόγκριζο χιτώνα και κρατώντας ένα κλαδάκι ελιάς αγναντεύει το ατέρμονο πέλαγος...

Λιγοστές οι χρωματιστές  πινελιές, κάνουν τον πίνακα να θυμίζει τοιχογραφία αρχαίας οικίας.

Δεύτερη Εκδοχή της Ιφιγένειας (1871)

Η Ιφιγένεια εν Ταύροις έχει εμπνεύσει αρκετούς μουσουργούς (Campra, Traetta, Piccinni και Gluck).
Εγώ, σήμερα θα συνοδεύσω πίνακα και λογοτεχνικό απόσπασμα με τις εισαγωγές  των δυο τελευταίων, που έδρασαν στο Παρίσι και μάλιστα οι φανατικοί οπαδοί τους ήταν χωρισμένοι σε "Γκλουκ-ιστές" και "Πιτσινι-στές".
(Κάποιοι μιλούν και για μεταξύ τους αντιπαλότητα, πράγμα που μάλλον αμφισβητείται αφού ο Πιτσίνι θαύμαζε εμφανώς τον Γκλουκ).

Οι όπερές τους γράφτηκαν, όταν το 1778 ο διευθυντής της Όπερας του Παρισιού, θέλοντας να οργανώσει μια "αντιπαράθεση" μεταξύ τους,  έπεισε τους δύο συνθέτες να γράψουν ένα μελόδραμα πάνω στην ίδια ιστορία.

Το λιμπρέτο και των δυο στηρίζεται στην ομώνυμη τραγωδία του Ευριπίδη.

Πρώτη, παρουσιάστηκε η όπερα του Γκλουκ, που είχε θαυμάσια υποδοχή και χαρακτηρίστηκε ως ένα αριστούργημα!
Η επιτυχία του "αντιπάλου", έκανε τον Piccinni να καθυστερήσει το δικό του έργο έναν ολόκληρο χρόνο, που τελικά το  παρισινό κοινό στην ακρόασή του αντέδρασε μάλλον  χλιαρά και μόνο στην ανανεωμένη παρουσίασή του το 1785 αγκαλιάστηκε με ευνοϊκές κριτικές και χαρακτηρισμούς.

C. W. Gluck :"Ιφιγένεια εν Ταύροις"

Η Εισαγωγή ολοκληρώνεται στο 2:27 και ξεκινά η "Προσευχή της Ιφιγένειας", με την απαράμιλλη ερμηνεία της Μαρίας Κάλλας στον ομώνυμο ρόλο συνοδεία χορωδίας από την παράσταση του 1957 στη Σκάλα του Μιλάνου:

N.Piccinni: "Ιφιγένεια εν Ταύροις" - Overture :

Unknown4 January 2016 at 09:12

Εξαίσια μουσική για έναν κορυφαίο μύθο του κύκλου των Ατρειδών! Και ο πίνακας του Φόιερμπαχ και η ποίηση του Γκαίτε είναι μια ψυχοτομή στον εσωτερικό κόσμο της Ιφιγένειας! Ευχαριστούμε, Ελπίδα!

ReplyDelete
Replies
ELPIDA NOUSA4 January 2016 at 09:36

Οι τέχνες στέκονται επάξια απέναντι στο μύθο με τα βαθιά νοήματα!Πνεύμα και Τέχνη σε παράλληλους δρόμους απόλαυσης!
Ευχαριστώ πολύ, Χαρούλα μου αγαπημένη!Να έχεις ένα υπέροχο βράδυ!
Delete