"Ημέρα Όπερας": Από τη φλόγα της "Κάρμεν" στη λάμψη της "Νυχτερίδας"...

Η Παγκόσμια Ημέρα Όπερας γιορτάζεται στις 25 Οκτωβρίου, ημέρα γέννησης του Ζωρζ Μπιζέ και του Γιόχαν Στράους Υιού.

Η 25η Οκτωβρίου, ενώνει συμβολικά τους δύο μεγάλους δημιουργούς που μέσα από διαφορετικούς δρόμους, την όπερα και την οπερέτα, ύμνησαν τη δύναμη του μουσικού θεάτρου.
Ο Μπιζέ με το πάθος και το δράμα της "Κάρμεν", ο Στράους με τη φινέτσα και τη χαρά της "Νυχτερίδας", εκφράζουν τις δύο όψεις του ίδιου καλλιτεχνικού οράματος...τη μουσική ως σημαντικό μέρος του θεάτρου. 

Παρά τις διαφορετικές αισθητικές προσεγγίσεις, η "Κάρμεν"  και η "Νυχτερίδα" συνδέονται ως χαρακτηριστικά παραδείγματα μουσικού θεάτρου του 19ου αιώνα, όπου η μουσική και ο χορός δεν περιορίζονται σε συνοδευτικό ρόλο, αλλά υποστηρίζουν ενεργά την πλοκή, αναδεικνύουν τις ανθρώπινες σχέσεις και κάνουν τη σκηνική παρουσία μέσο έκφρασης συναισθημάτων.

Συγκεκριμένα:

Και τα δύο έργα απεικονίζουν αστικά περιβάλλοντα και κοινωνικές σχέσεις. Στην Κάρμεν, η δράση διαδραματίζεται σε ισπανική πόλη με εργάτες και στρατιώτες, σκιαγραφώντας την καθημερινή ζωή και τις κοινωνικές τάξεις, ενώ στη Νυχτερίδα, η κοινωνική ελίτ της Βιέννης γίνεται το σκηνικό για τις περιπέτειες, τα παιχνίδια και τις σκανδαλιές των χαρακτήρων. Παρά τη διαφορά ύφους -δραματικό στην πρώτη, κωμικό στη δεύτερη- και τα δύο έργα αντανακλούν τη ζωή της πόλης και τις σχέσεις των ανθρώπων μέσα σ' αυτήν.

Και στα δύο έργα κεντρικό θέμα είναι ο έρωτας, που καθοδηγεί την πλοκή με διαφορετικούς τρόπους. Στην "Κάρμεν", ο έρωτας είναι παθιασμένος, εκρηκτικός και μοιραίος, ενώ στη "Νυχτερίδα", εμφανίζεται μέσα από παρεξηγήσεις, μασκαρέματα και φάρσες, με χιουμοριστική διάθεση. Μέσα απ' αυτά τα έργα, ο Μπιζέ και ο Στράους εξερευνούν διαφορετικές όψεις του ίδιου συναισθήματος, αποδεικνύοντας την πολυπλοκότητα της ζωής.

Η μουσική και ο χορός παίζουν επίσης καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη της πλοκής και την ανάδειξη των χαρακτήρων. Στην Κάρμεν, τσιγγάνικες μελωδίες και χοροί όπως η seguidilla ενισχύουν τη δράση και την ένταση, ενώ στη Νυχτερίδα, τα βαλς και οι πόλκες δημιουργούν κίνηση, ρυθμό και αίσθηση γιορτής. Και στις δύο περιπτώσεις, η μουσική γίνεται κινητήριος δύναμη που ζωντανεύει την πλοκή.

Τέλος, και οι δύο δημιουργοί δίνουν μεγάλη σημασία στη σκηνική ζωντάνια και την θεατρικότητα των χαρακτήρων. Στην Κάρμεν, η ένταση και η τραγικότητα κορυφώνονται στη σκηνή της ταυρομαχίας, ενώ στη Νυχτερίδα, η κωμική σύγχυση φτάνει στο αποκορύφωμά της μέσα από μεταμφιέσεις και ανατροπές ώσπου τέλος οι παρεξηγήσεις να ξεκαθαρίζουν..

• Στην "Κάρμεν", η σκηνή της ταυρομαχίας συνοδεύεται από το μοτίβο της μοίρας που διακόπτεται απότομα αρκετές φορές για να δηλώσει το μοιραίο της αναμέτρησης μεταξύ Δον Χοσέ και Κάρμεν, που ακολουθεί. Δραματικές δοξαριές στα έγχορδα, έντονοι ρυθμοί και αρμονικές αντιθέσεις υπογραμμίζουν την αγωνία και τραγικότητα της σκηνής. Ο Δον Χοσέ παρακαλεί την όμορφη τσιγγάνα να επιστρέψει σ' αυτόν. Μάταια...Κι ενώ ακούγονται ζητωκραυγές από την αρένα η Κάρμεν πετάει περιφρονητικά το δαχτυλίδι που της είχε δώσει. Εκείνος θολωμένος τη μαχαιρώνει, και καθώς ο νικητής Εσκαμίγιο επευφημείται από το πλήθος, η Κάρμεν αφήνει την τελευταία της πνοή...
  
  

• 
  Αντίστοιχα, στη "Νυχτερίδα", στο φινάλε της Γ’ Πράξης, στη μεγάλη σκηνή της αποκάλυψης και της αποκατάστασης της τάξης, ακούγεται έντονη, γρήγορη μουσική χορευτικού ρυθμού που ενισχύει το κωμικό στοιχείο, την αίσθηση χάους, τις ανατροπές αλλά και τη χαρά. Όλα ερίχαν ξεκινήσει από μια φάρσα: μετά από έναν αποκριάτικο χορό, ο Δρ. Φάλκε βρέθηκε να περιφέρεται στους δρόμους, μασκαρεμένος με κοστούμι νυχτερίδας. Υπεύθυνος για τη φάρσα ήταν ο φον Άιζενστάιν, τον οποίο ο Φάλκε αποφασίζει να εκδικηθεί κατά τη διάρκεια του χορού που παραθέτει ο Ρώσος πρίγκιπας Ορλόφσκι. Άφθονο ποτό, ζαλισμένοι ήρωες και πλήθος μεταμφιέσεων δημιουργούν εορταστική ατμόσφαιρα, παρασύροντας τους χαρακτήρες σε μια σειρά κωμικών καταστάσεων που κορυφώνονται στη φυλακή, όπου τελικά οι παρεξηγήσεις ξεκαθαρίζουν. Όλοι τραγουδούν ευτυχισμένοι το "Τραγούδι της Σαμπάνιας", καθώς δέχονται ότι η άσχημη συμπεριφορά τους οφείλεται στην επίδραση του αφρώδους οίνου, που κατανάλωσαν. 

Απολαύστε τα δύο αυτά μέρη, που αποδεικνύουν πώς η μουσική και η δράση συνυπάρχουν αρμονικά, δημιουργώντας ένα ολοκληρωμένο θεατρικό αποτέλεσμα. 

Σήμερα, 25 Οκτωβρίου, που γιορτάζεται ως "Ημέρα Όπερας" τα δύο αυτά αριστουργήματα του παγκόσμιου μουσικού ρεπερτορίου μάς υπενθυμίζουν την αξεπέραστη δύναμη της μουσικής να εκφράζει βαθιά συναισθήματα και να ζωντανεύει χαρακτήρες. Μας δείχνουν πώς δύο διαφορετικές μορφές μουσικού θεάτρου μπορούν να συνυπάρξουν στην ίδια "σκηνή συναισθημάτων", αποκαλύπτοντας την καθολική γλώσσα της μουσικής που αγγίζει τον θεατή ανεξαρτήτως εποχής, ύφους και τόπου.

Bizet: "Carmen, Act IV":

Strauss II: Die Fledermaus, Act III - Finale:

"Η σαμπάνια είναι η εξήγηση,

Τρα-λα, λα-λα-λα-λα-λα-λα,

Για την παράβασή σου,

Τρα-λα, λα-λα-λα-λα-λα-λα.

Κι αν και σ’ αγαπώ πολύ,

Πρέπει να είμαι προσεκτική, σαφώς,

Να βεβαιωθώ ότι και όταν πίνεις,

Μόνο εμένα σκέφτεσαι.

Μαζί, λοιπόν,

Θα μοιραστούμε την γλυκιά αίσθηση

των φυσσαλλίδων που ξεσηκώνουν

και της γλυκύτατης μέθης.

Πιείτε, πιείτε, πιείτε!"

Στο φύσημα του φλάουτου, μια "Κάρμεν"...

"Carmen, Βizet", από δημοσίευση σε γαλλικό περιοδικό το 1875

 "Αντιλαλεί μια ευαισθησία...Τον έρωτα ως fatum, ως αδυσώπητη μοίρα...Η μουσική του έχει κάτι από το ηλιόλουστο κλίμα του νότου, τον αέρα του, την καθαρότητα του".

Αυτά γράφε ο Φρήντριχ Νίτσε για την όπερα "Κάρμεν" του Ζωρζ Μπιζέ, που έκανε πρεμιέρα σαν σήμερα, 3 Μαρτίου 1875, λίγο καιρό πριν το θάνατο του δημιουργού της και πριν εκείνος προλάβει να γευτεί και απολαύσει το μέγεθος της αποδοχής της!

Ο φιλόσοφος, φιλόμουσος και συνθέτης, Νίτσε απολάμβανε τη διάφανη και συγχρόνως έντονη, ηλεκτρισμένη ατμόσφαιρα που πλάθει η όπερα αυτή, ο Μπραμς που είχε δει και ακούσει την όπερα πάνω από είκoσι φορές είχε δηλώσει κατενθουσιασμένος πως θα πήγαινε ως τα πέρατα της γης για να συγχαρεί και να σφίξει το χέρι του Μπιζέ, ενώ ο Τσαϊκόφσκι την είχε επαινέσει ως σπάνια δημιουργία προφητεύοντας πως σε μια δεκαετία θα γινόταν "η πιο δημοφιλής όπερα σε ολόκληρο τον κόσμο".
Και πράγματι έγινε! Ενα αριστούργημα, η "Κάρμεν", η πιο δημοφιλής "ισπανική" όπερα που όμως δε γράφτηκε από Ισπανό, αλλά από Γάλλο συνθέτη!!

Η Κάρμεν, ένα ανυπότακτο πουλί, μια γυναίκα σαγηνευτική, αισθησιακή, ριψοκίνδυνη, απροκάλυπτα ερωτική, ακαταμάχητη και σκληρά ηδονική!

Πολλοί είναι οι συνθέτες που το μουσικό ταπεραμέντο της ηρωίδας του Μπιζέ σαγήνευσε την ψυχή τους κι ερέθισε την έμπνευσή τους, ώστε την χρησιμοποίησαν ως πυρήνα σε δικές τους δημιουργίες.

Μια τέτοια έμπνευση σάς καλώ να απολαύσουμε σήμερα..

Από τα πλέον δημοφιλή έργα του ρομαντικού ρεπερτορίου για το φλάουτο είναι εκείνο του διάσημου γάλλου φλαουτίστα, συνθέτη και οργανοποιού, François Borne: "Fantasie Brillante" για φλάουτο και πιάνο, βασισμένη σε θέματα από την Κάρμεν.

Την οργανική δυωδία συνέθεσε το 1875, μόλις 3 μήνες πριν από το θάνατό του. Ο Borne στήνει έναν απαράμιλλης μουσικότητας διάλογο ανάμεσα στο ξύλινο πνευστό, (την τεχνική του οποίου γνώριζε καλά), και το έγχορδο, πάνω σε μια μελωδική γραμμή, όπου διατρέχουν όλα  τα μοτίβα από τις πασίγνωστες μουσικές σκηνές της όπερας. 

Mέρη:

Εισαγωγή σύντομη
Allegro Moderato
Andante Moderato
Habanera
Chanson de Bohème
Final

Μοτίβα πληθωρικά, δυναμικού χαρακτήρα, αλλά και ζοφερής διάθεσης,  όπου κυρίως το φλάουτο αναδεικνύεται με μια σειρά δεξιοτεχνικών χειρονομιών.

Εκθαμβωτική παρτιτούρα υψηλής καλλιτεχνικής αξίας, βασισμένη στο θρύλο της ελεύθερης, ανεξάρτητης και άπιστης τσιγγάνας που ενέπνευσε το λογοτεχνικό αριστούργημα του Προσπέρ Μεριμέ, πάνω στο οποίο ο Μπιζέ έχτισε το αξιομνημόνευτο οπερατικό του οικοδόμημα, που πάντα η ακρόασή του προκαλεί ταραχή και συγκινησιακό παραλήρημα. Ένα έργο που επίσης από τον Νίτσε χαρακτηρίστηκε "όπερα των οπερών", για την οποία ο Μπιζέ μόχθησε πολύ, μελετώντας εις βάθος κάθε χαρακτήρα της, μεγάλο ή μικρότερο...

François Borne: "Fantaisie brillante sur Carmen" / Emmanuel Pahud:

Ο Νίτσε, ο Μπιζέ και ο έρωτας στην Κάρμεν...

 

(Με αφορμή τη γενέθλια επέτειο του φιλοσόφου Φρήντριχ Νίτσε, 15 Οκτωβρίου 1844)

Ο Νίτσε εκτός από άνθρωπος της διανόησης υπήρξε λάτρης της μουσικής, πιανίστας και συνθέτης!

Aσχολήθηκε με το πιάνο από μικρός και τις πρώτες συνθετικές του απόπειρες τις κάνει λίγο μετά τα δέκα.
Λίγο πριν τα δεκατέσσερα ο Νίτσε θα φιλοσοφήσει περί μουσικής, δείχνοντας το βαθύ του σεβασμό προς την τέχνη αυτή, λέγοντας:

"Είναι η τέχνη που οδηγεί τη σκέψη μας... μάς ανυψώνει, μας κάνει να στρέψουμε το βλέμμα ψηλά.

Μας μιλά διεισδυτικά και καθορίζει τις πιο κρυφές ρωγμές της καρδιάς μας. 

Ενισχύει την ουσία της ύπαρξής μας και οδηγεί στο καλό και το αληθινό..." 

Μεγάλο είδωλό του υπήρξε ο Ρίχαρντ Βάγκνερ με τον οποίο όμως αργότερα ήρθε σε καθολική ρήξη.

Στο βιβλίο του  "Νίτσε εναντίον Βάγκνερ"  εξηγεί γιατί ο φιλόσοφος απογοητεύτηκε και διέκοψε τη φιλία μαζί του....

"Το να γυρίσω την πλάτη μου στον Βάγκνερ ήταν για μένα πεπρωμένο...
Tο να μ' αρέσει κάτι μετά αυτόν, νίκη.
Κανένας ίσως δεν παραμεγάλωσε τόσο επικίνδυνα με τη βαγκνερίτιδα... κανένας δεν αμύνθηκε πιο σκληρά εναντίον της, κανένας δεν χάρηκε τόσο πολύ που την ξεφορτώθηκε...
Μεγάλη ιστορία..."

Το σημείο τριβής τους ήταν ο Χριστιανισμός, με το ποτήρι να ξεχειλίζει μετά τον Βαγκνερικό , "Πάρσιφαλ" , που τον υμνούσε...
Έτσι, ο φιλόσοφος στράφηκε προς Φ.Σούμπερτ και Ζωρζ Μπιζέ, τον οποίο χαρακτήρισε: "Λατίνο Βάγκνερ".

Ήταν 27 Νοεμβρίου του 1881, όταν ο Νίτσε βρέθηκε στο Teatro Politeana της Γένοβα να παρακολουθεί για πρώτη φορά μια παράσταση της "Κάρμεν", όπερα που τον συντάραξε. 

Η Κάρμεν τον είχε σαγηνεύσει, τον είχε εκστασιάσει κι  επιτέλους με την ακρόασή της βίωνε την απαράμιλλη αίσθηση της έκφρασης των ιδανικών και των στόχων του. Απολάμβανε τη διάφανη και συγχρόνως έντονη, ηλεκτρισμένη ατμόσφαιρα που πλάθει η όπερα αυτή με ολάκερη τη δύναμη της ψυχής του κι ένιωθε ξαφνικά την ελπίδα να απελευθερώνεται από τα βάθη της. 

Την  "Κάρμεν" του Μπιζέ θα την ακουσει αμέτρητες φορές ακόμη στο πέρασμα του χρόνου και θα σημειώσει στο βιβλίο του:

"Άκουσα χτες για εικοστή φορά το αριστούργημα του Μπιζέ! Πάλι έμεινα μέχρι τέλους εκεί με γλυκιά κατάνυξη, πάλι δεν έφυγα.Αυτή η νίκη πάνω στην ανυπομονησία μου με εκπλήσσει. Πώς σε τελειοποιεί ένα τέτοιο έργο!Γίνεσαι ο ίδιος "αριστούργημα". Αλήθεια, κάθε φορά που ακούω την "Κάρμεν", φαίνομαι στον εαυτό μου περισσότερο φιλόσοφος, καλύτερος φιλόσοφος....[...]
Ο ήχος της ορχήστρας του Μπιζέ είναι ο μόνος σχεδόν που αντέχω ακόμη. Εκείνος ο άλλος , βάναυσος, Βαγκνερικός ήχος που είναι σήμερα της μόδας, τεχνητός και αθώος μαζί, πόσο κακό μού κάνει!
Τον ονομάζω σιρόκο. Λούζομαι σ' έναν δυσάρεστο ιδρώτα...
Η μουσική του Μπιζέ είναι τέλεια. Έρχεται κοντά σου με ελαφρότητα, ευλυγισία, ευγένεια. Είναι αξιαγάπητη, δεν ιδρώνει.[...] Είναι πλούσια, είναι ακριβής.Χτίζει, οργανώνει, αποπερατώνει...αποτελεί τον αντίποδα της "ατέρμονης μελωδίας".
 Ακούστηκαν ποτέ άλλοτε στη σκηνή πιο επώδυνοι τραγικοί τόνοι;[...]Γίνομαι καλύτερος άνθρωπος όσο μου μιλάει αυτός ο Μπιζέ. Και καλύτερος μουσικός, καλύτερος ακροατής[...]
Χώνω τ'αυτιά μου κάτω απ'αυτή τη μουσική! ακούω τα αίτιά της. Ανατριχιάζω μπροστά σε κινδύνους που συνοδεύουν κάποιο τόλμημα[...]
Κι αυτό το έργο "λυτρώνει".
Δεν είναι μόνο ο Βάγκνερ "λυτρωτής". Μ'αυτό το έργο αποχαιρετά κανείς τον υγρό βορρά, όλο τον ατμό του Βαγκνερικού ιδεώδους. Ήδη η πλοκή σε λυτρώνει απ'αυτο.Αυτή έχει κρατήσει απο τον Μεριμέ τη λογική στο πάθος, τη σκληρή αναγκαιότητα, έχει την ξηρότητα του αέρα. Εδώ μιλάει μια άλλη αισθητότητα, μια άλλη ευαισθησία[...]
Η μουσική του έχει κάτι από το ηλιόλουστο κλίμα του νότου, τον αέρα του, την καθαρότητα του. Αντιλαλεί μια ευαισθησία που μέχρι σήμερα δεν μας είναι γνωστή...
Ζηλεύω τον Μπιζέ που είχε το θάρρος γι'αυτή την ευαισθησία, την πιο νότια, πιο μελαχρινή, πιο καμένη ευαισθησία...[...]
Τέλος, ο έρωτας! Ο έρωτας μεταφρασμένος πίσω στη φύση!Οχι ο έρωτας για μια "ανώτερη παρθένα"!Αλλά ο έρωτας ως fatum, ως αδυσώπητη μοίρα[...]Ο έρωτας που ειναι πόλεμος στα μέσα του...[...]
Δεν ξέρω άλλη περίπτωση που να εκφράζεται το τραγικό στοιχείο, που αποτελει την ουσία του έρωτα τόσο αυστηρά, που να μεταφράζεται τόσο φοβερά σε μια διατύπωση, όπως στην τελευταία κραυγή του Δον Χοσέ, με την οποία τελειώνει το έργο:

"Μπορείτε να με συλλάβετε!
Ναι, την σκότωσα!

Εγώ σκότωσα τη λατρευτή μου Κάρμεν!"

Παρακολουθούμε την συνταρακτική σκηνή του φινάλε στην οποία αναφέρεται  ο φιλόσοφος Νίτσε, με ασυγκράτητο πάθος!

Bizet: "Carmen Act IV, Finale" / Αγνή Μπάλτσα-Χοσέ Καρέρας

Περιηγηθείτε στο μπλογκ.Θα βρείτε πολλά κείμενα για το Νίτσε.

(Στη σύνταξη του κειμένου χρησιμοποιήθηκαν  στοιχεία από το βιβλίο: "Νίτσε-Η περίπτωση Βάγκνερ" μτφ. Ζ.Σαρίκας, εκδ Πανοπτικόν, σελ 17-20)

Ο BIZET και η "Έκδοση της Κάρμεν" (U-Carmen eKhayelitsha)

 

Στη μνήμη του αγαπημένου ΖΩΡΖ ΜΠΙΖΕ που έφυγε σαν σήμερα, θα σας καληνυχτίσω, αγαπημένοι φίλοι, με το τελευταίο έργο του, μα συγχρόνως και το πιο δημοφιλές του οπερατικού ρεπερτορίου: "ΚΑΡΜΕΝ".
Έκανε πρεμιέρα το 1875, γνωρίζοντας παταγώδη αποτυχία.Πολλοί ισχυρίζονται πως αυτό ήταν και η αιτία του πρόωρου θανάτου του συνθέτη, μόλις τρεις μήνες μετά, από συγκοπή καρδιάς.

Η ηρωίδα του Μπιζέ είναι μια τσιγγάνα. Μια μοιραία γυναίκα, που ξεπήδησε μέσα απ'τις σελίδες της ομώνυμης νουβέλας του Προσπέρ Μεριμέ και που λατρεύτηκε μέσα από τα εμπνευσμένα μουσικά θέματα του ταλαντούχου μουσουργού.
Ο Μπιζέ βρίσκει την ευκαιρία να υμνήσει τον έρωτα, το πάθος, την ανάγκη του ανθρώπου να αγαπήσει και να αγαπηθεί, αλλά και την ανάγκη του να ζήσει ελεύθερος!

Ετσι, πλάθει τον πρώτο ΦΕΜΙΝΙΣΤΙΚΟ ρόλο της όπερας!

Πρωτοποριακή η συνθετική προσέγγιση του Μπιζέ για την εποχή της, δίχασε κοινό και κριτικούς.
Η Κάρμεν αποκαλύπτει την διάσταση ανάμεσα στα "πρέπει" και τα "θέλω".Φέρνει το θεατή αντιμέτωπο με τη ρήξη σάρκας και λογικής.


"U-Carmen eKhayelitsha" :

Η ιστορία της Κάρμεν έχει μεταφερθεί κατά καιρούς και στον κινηματογράφο(ατόφια ή σε παραλλαγή...Ας θυμηθούμε τη "Στέλλα" του Κακογιάννη...) όπως άριες, μοτίβα και ρετσιτατίβι της όπερας έχουν χρησιμοποιηθεί και μεμονωμένα σε ταινίες.

Το 2005 ο βρετανός σκηνοθέτης Μαρκ Ντόρνφορντ-Μέι παρουσιάζει τη δική του κινηματογραφική εκδοχή, που τιτλοφορείται:"U-Carmen Ekhayelitsha", γυρισμένη στις φτωχογειτονιές της Καγιελίτσα, στα περίχωρα του βιομηχανικού Κέιπ Τάουν και βασισμένο στην Κάρμεν του Μπιζέ, με το λιμπρέτο εξολοκλήρου μεταφρασμένο στη γλωσσική διάλεκτο "Xhosa".

Μεταφέρει στη μεγάλη οθόνη το θυελλώδες πάθος της αρχετυπικής ηρωίδας σε ένα ολότελα διαφορετικό πολιτισμικό περιβάλλον, τιμώντας όμως στο έπακρο τόσο την πηγή προέλευσης, όσο και την ιδιαιτερότητα του υποβαθμισμένου αστικού τοπίου μιας συνοικίας μαύρων που προσπαθεί να ορθοποδήσει μετά το Απαρτχάιντ.
Τον απαιτητικότατο ρόλο της Καρμενσίτα υποδύεται η Pauline Malefane κι είναι απλά συγκλονιστική!

Προτείνω να την ακούσουμε στη διάσημη "ΧΑΜΠΑΝΕΡΑ", την άρια "L’amour est un oiseau rebelle", οι στίχοι της οποίας καταδεικνύουν το χαρακτήρα της αντισυμβατικής ηρωίδας: "Πουλί της επανάστασης η αγάπη, που κανείς δεν μπορεί να το δαμάσει!"

Η μελωδία, που εκφράζει τις απόψεις της προκλητικής γυναίκας για τη φύση του έρωτα, προέρχεται από το τραγούδι του ισπανού συνθέτη Sebastian Yradier, "El Arreglito ", που ο Μπιζέ μεταμόρφωσε μέσα από ιδιότυπη εναρμόνιση.
Βασίζεται σε μια κατιούσα χρωματική κλίμακα που ακολουθείται από παραλλαγές της ίδιας φράσης, πρώτα σε μινόρε και στη συνέχεια σε ματζόρε τρόπο υπονοώντας έτσι μέσα από την αντίθεση, τις αντιξοότητες του συναισθήματος της αγάπης που εκφράζεται στους στίχους, που επαναλαμβάνω είναι μεταφρασμένοι στη γλώσσα Χόσα, μια διάλεκτο που μιλιέται από νοτιοαφρικάνικες φυλές, και αποτελεί κατηγορία των γλωσσών Μπαντού.

Η χρωματισμένη πολιτικά, ταινία που τιμήθηκε με τη Χρυσή Άρκτο στο Βερολίνο, κυκλοφόρησε στην Ελλάδα σε DVD με τον τίτλο: "Η Εκδοση της Κάρμεν".

H άρια "L’amour est un oiseau rebelle" ξεκινά στο 1:30:

"H αγάπη είναι ελεύθερο πουλί, 

κανείς δεν μπορεί να το δαμάσει.

Μάταια κάποιος το καλεί 

αν δεν θέλει να τού αποκριθεί.

Τίποτα δεν οφελεί...

Ο ενας(εραστής) είναι ομιλητικός

κι ο άλλος σιωπηλός

Εγώ, αυτόν τον άλλο προτιμώ

Λέξη δεν είπε, μα μ' ευχαριστεί

Η αγάπη!Ω, η αγάπη 

έχει τσιγγάνικη καρδιά

Αν δεν μ'αγαπάς, σ'αγαπώ εγώ

μα αν σ'αγαπώ, πρόσεχε καλά!"

[Ο,τι αναφέρεται στην ταινία είναι από τους ιστοτόπους flix.gr. και cine.gr. Τα υπόλοιπα, αποτελούν προσωπικές εκτιμήσεις, που κατά καιρούς έχουν δημοσιευτεί στο προσωπικό μου blog και ηλεκτρονικά περιοδικά με τα οποία συνεργάζομαι].


Για την "Κάρμεν" του Μπιζέ μπορείτε να διαβάσετε πολλά παλαιότερα άρθρα. Περιηγηθείτε! 

"Κάρμεν, η σκηνή της τράπουλας"

Έκανε πρεμιέρα σαν σήμερα 3 Μάρτη του 1875 με κοινό και κριτικούς να υποδέχονται ψυχρά κι αδιάφορα την αριστουργηματική -όπως ο χρόνος αποκάλυψε- δημιουργία του Ζωρζ Μπιζέ: "Κάρμεν".

"Η Σελεστίν Γκαλί-Μαρί ως Κάρμεν
στην πρεμιέρα"

Μια τσιγγάνα η Κάρμεν, μια μοιραία γυναίκα, που δεν διστάζει να οδηγηθεί στη σφαγή για να παραμείνει ελεύθερη σαν ένα πουλί.
Άγρια,  ατίθαση ηρωίδα,  αλλοπρόσαλλη κι ανυπότακτη, εξεγερμένη απέναντι σε κάθε σύμβαση, με όποιο τίμημα, ακόμα και το θάνατο!

Η πρώτη παρουσίαση της όπερας το 1875 καταδικάστηκε χαρακτηριζόμενη ως προκλητική σε υπόθεση και ρόλους και μουσικά άχρωμη.
Ο ρόλος της Κάρμεν είχε προσφερθεί σε πολλές διάσημες εκείνης της εποχής λυρικές τραγουδίστριες, που όμως δεν αποδέχονταν θεωρώντας μειονέκτημα το ότι η βασική ηρωίδα πεθαίνει πάνω στη σκηνή...

Πίστη στο λιμπρέτο και τη μουσική έδειξε η γαλλίδα μέτζο  Σελεστίν Γκαλί-Μαρί, που τελικά ανέλαβε το ρόλο...

Λέγεται ότι λίγους μήνες αργότερα από την πρεμιέρα και κατά την διάρκεια παράστασης   της Κάρμεν, στις 2 Ιουνίου 1875, η Γκαλί-Μαρί κι ενώ έπαιζε τη "σκηνή της τράπουλας" στην 3η πράξη, προαισθάνθηκε το θάνατο του Μπιζέ...
Το συναίσθημα ήταν τόσο έντονο, που όταν αποσύρθηκε στα παρασκήνια, λιποθύμησε...
Εκείνο το βράδυ, ο συνθέτης που γιόρταζε και την επέτειο των γάμων του άφησε την τελευταία του πνοή...

Από τις χαρακτηριστικότερες "Κάρμεν"  υπήρξε η ρωσίδα  Ελένα Οµπρατσόβα. 

Το 1978, έπαιξε την ατίθαση τσιγγάνα δίπλα στον Χοσέ-Πλάθιντο Ντομίνγκο στην Όπερα της Βιέννης σε σκηνοθεσία του Φράνκο Τζεφιρέλι και δ/νση ορχήστρας από τον "υπνωτιστή του πόντιουμ", Κάρλος Κλάιμπερ.

Σύμφωνα με φυλλάδες της εποχής "το χειροκρότημα κόντεψε να διαρκέσει όσο  μια πλήρους έκτασης όπερα"!

Θα απολαύσουμε την "σκηνή της τράπουλας", από την 3η πράξη, όπου οι τσιγγάνες Φρασκίτα και Μερθέντες διασκεδάζουν ρίχνοντας τα χαρτιά για να προβλέψουν την τύχη τους:

 Φρασκίτα και Μερθέντες:
"-Aς ανακατέψουμε και κόψουμε! Τρία χαρτιά εδώ, τέσσερα εκεί.

-Καλά μας χαρτιά, το μέλλον μας πείτε!

ποιος θα μάς προδώσει
και ποιος θα μάς αγαπήσει, πείτε!

-Βλέπω ένα νέο που πολύ μ' αγαπά, μα είναι φτωχός

-Ο δικός μου είναι πλούσιος αλλά γέρος
και για γάμο μου μιλάει

-Στο άλογό του ανεβαίνω και φεύγουμε μαζί

-Σ' ένα κάστρο σχεδόν βασιλικό
πριγκίπισσά του μ' έχει κάνει

-Η αγάπη μας ανεξάντλητη, κάθε μέρα αλλιώτικη

-Και για μένα χρυσάφι αμέτρητο,
διαμάντια, λίθοι πολύτιμοι!

-Ο δικός μου γίνεται αρχηγός
κι έχει γι' ακολουθία άντρες εκατό

-Κι δικός μου -απίστευτο- πεθαίνει και τον κληρονομώ!

-Περιουσία!

-Έρωτας!

Όταν ύστερα ρίχνει τα χαρτιά και η Κάρμεν, ταράζεται καθώς οι κάρτες προλέγουν τον θάνατο του Χοσέ και τον δικό της:

Κάρμεν:

-Για να δούμε, δική μου να ρίξω τα χαρτιά, σειρά!

Καρό...Σπαθιά...Θάνατος!

Πρώτα εγώ, έπειτα αυτός
Θάνατος και για τους δυο!

Άδικα ανακατεύω την πίκρα ν' αποφύγω

Την αλήθεια λένε τα χαρτιά, ποτέ δεν λένε ψέματα.

Στης μοίρας το βιβλίο αν γράφει πως θα είσ' ευτυχισμένος

τότε ανακάτευε και κόβε δίχως φόβο

το χαρτί που έχεις πιάσει σημαίνει ευτυχία.

Αν όμως η τύχη σου το' χει να πεθάνεις

Αν η λέξη αυτή η φοβερή από τη μοίρα είναι γραμμένη

το άθλιο τραπουλόχαρτο όσες φορές αν το αρχίσεις

πάντα εκεί θα' ναι ο θάνατος!

G.Bizet: "CARMEN-Card Scene"(7:00)

Elena Obraztsova(Carmen)

Cheryl Kanfoush(Frasquita)

Axelle Gall(Mercedes)

Conductor: Carlos Kleiber

Αξίζει να αναφέρουμε πως μετά από κάποιους μήνες από το θάνατο του Μπιζέ, η Κάρμεν ξανανέβηκε στο Παρίσι με συντελεστές τους ίδιους της πρεμιέρας.
Σε κάποια από αυτές τις παραστάσεις παραβρέθηκε και ο Τσαϊκόφσκυ ο οποίος σημείωσε στο ημερολόγιό του:

"Η Κάρμεν είναι ένα αριστούργημα με όλη τη σημασία της λέξης...μία σπάνια δημιουργία, ικανή να εκφράσει τις προσπάθειες μιας ολόκληρης μουσικής εποχής".

Ολόκληρη η όπερα με την Ομπρατσόβα:

Περισσότερα για την όπερα ΚΑΡΜΕΝ του Μπιζέ μπορείτε να διαβάσετε σε παλαιότερα άρθρα εδώ και εδώ.


Το κείμενο δημοσιεύτηκε και στο ηλεκτρονικό περιοδικό iporta.gr

"Κάρμεν, ένας μαινόμενος ταύρος στην αρένα των συναισθημάτων!"

 

«Κάρμεν-Εσκαμίγιο», Ακουαρέλα του ίδιου του Μεριμέ για την εικονογράφηση της νουβέλας του.

Λέω σήμερα να σας καλησπερίσω με μια γυναίκα μοιραία!
Μια γυναίκα σαγηνευτική, αισθησιακή, ριψοκίνδυνη και με ακαταμάχητο ταμπεραμέντο! Απροκάλυπτα ερωτική και σκληρά ηδονική!

Είναι η τσιγγάνα ΚΑΡΜΕΝ και μ’αυτά τα χαρακτηριστικά την παρουσιάζει στη νουβέλα του ο Προσπέρ Μεριμέ, που η σημερινή επέτειος των γενεθλίων του (28 Σεπτεμβρίου 1803) δίνει την αφορμή να απολαύσουμε την άρια «L’amour est un oiseau rebelle- Η αγάπη είναι ανυπότακτο πουλί» από την περίφημη, ομώνυμη όπερα του Ζωρζ Μπιζέ.

Η μελωδία της άριας, προέρχεται από το τραγούδι του ισπανού συνθέτη Sebastian Yradier, με τίτλο: "El Arreglito", που ο Μπιζέ μεταμόρφωσε μέσα από ιδιότυπη εναρμόνιση.

[Η νουβέλα «ΚΑΡΜΕΝ» του Μεριμέ στηρίχτηκε σε πραγματικές διηγήσεις ενός φίλου του, που είχε επισκεφτεί την Ισπανία, αλλά και το αφηγηματικό ποίημα του Πούσκιν «Τσιγγάνοι», στο οποίο βασίστηκε αργότερα και ο Ραχμάνινοφ για να χτίσει την όπερά του, «Αλέκο»].

Συγκλονιστικές ερμηνείες στην ΚΑΡΜΕΝ εκτός από αυτή της Αγνής Μπάλτσα (Μετροπόλιταν Όπερα-1987), ρόλος, που ταυτίστηκε με τη φωνή της είναι και κείνη της  Leontyne Price στην ηχογράφηση του '63, σε δ/νση του Κάραγιαν και στο πλευρό της τον Φράνκο Κορέλι.


Η όπερα του Μπιζέ έκανε πρεμιέρα το Μάρτη του 1875 με την Σελεστίν Γκαλί-Μαρί στον πρωταγωνιστικό ρόλο.

Πορτραίτο της  Σελεστίν στο ρόλο της Κάρμεν, Henri Lucien Doucet

Άριες από την όπερα ακούμε στο παρακάτω βίντεο, ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΣΗΜΑΣΙΑΣ γιατί ερμηνεύει η Jeanne Beugnon, γνωστή με το ψευδώνυμό της Jeanne Marie de l’Isle, ανιψιάς της «πρώτης Κάρμεν», Σελεστίν και μάλιστα υπό την καθοδήγησή της!

Είναι ηχογράφηση των αρχών του 20ου αιώνα , γι’αυτό δικαιολογείστε τον άσχημο ήχο.

Τη μουσική του Ζωρζ Μπιζέ  χρησιμοποιεί σαν πυρήνα ο Rodion Shchedrin και γράφει μουσική για το ομώνυμο μπαλέτο  πλάθοντας κάτι φρέσκο, με μια ενορχήστρωση πλούσια σε ηχοχρώματα.
Έχει κατά νου τη μεγάλη κυρία του μπαλέτου Μάγια Πλισέτσκαγια, που είναι συζυγός του.
Αυτή είναι η μούσα του, γι'αυτήν και ο ρόλος, δικαιωματικά!

Η χορογραφία του κουβανού  Αλμπέρτο Αλόνσο, αναδεικνύει πλήρως τα χαρακτηριστικά της πρωταγωνίστριας, με τις άκρως αισθησιακές κινήσεις της, που ενισχύονται με το ιδιαίτερο ρυθμικό τέμπο των κρουστών, που έχει επινοήσει ο Shchedrin.

Κίνηση αέρινη, λεπτεπίλεπτη.Όμως με τα άκρα να κάνουν αισθητά τα χαρακτηριστικά της πρωταγωνίστριας μπαλαρίνας:
Ατίθαση και ανεξάρτητη τσιγγάνα!Ο ρόλος της ανυπότακτης Κάρμεν "υποτάσσει" το σώμα της χορεύτριας, που υπακούει σε κάθε προσταγή της!

Καστανιέτες, τύμπανα, κύμβαλα, κουίρος, μαρίμπες, κουδούνια και κρόταλα αποθεώνουν τον έρωτα και την ελευθερία στην αγάπη!

"Carmen suite ballet - Ηabanera" - Maya Plisetskaya (1967)

Plisetskaya και Shchedrin (http://beautifulrus.com/)

Πολλοί ίσως διακρίνουν μια ασέβεια στο "βήμα" αυτό του Shchedrin να κινηθεί σε μια τόσο γνωστή μελωδία...

Πώς όμως να γράψεις μια νέα μουσική πάνω στο θέμα της Κάρμεν, που έχει ταυτιστεί με τα ακούσματα του Μπιζέ;

Ο εγκλωβισμός στα δικά του μουσικοχώραφα είναι σκληρός και δύσκολα αποφυλακίζεσαι.





Έτσι, δημιουργείται η ιδέα, η μουσική να παραχθεί μόνο από έγχορδα και ιδιαίτερης χροιάς κρουστά για να τονιστεί το ισπανικό χρώμα και να "ξεθωριάσει" κάπως η Μπιζεϊκή σφραγίδα.

Ο Ροντιόν Στσεντρίν επινοεί έξυπνες και απρόσμενες ανατροπές στο ρυθμό και τη μελωδία του Μπιζέ.

"Δημιουργική συνάντηση μυαλών και ιδεών", ονομάζει το αποτέλεσμα.

Δημιουργικός, αλλά τολμηρός και απρόβλεπτος ο Στσεντρίν, δεν διστάζει να προσθέσει στο μουσικό του καμβά και περίεργες πινελιές, επένδυση με διασκεδαστικά κουδουνάκια, αλλά και γνωστά μοτίβα με ξαφνικά, απειλητικά ξεσπάσματα.

http://russia-insider.com/

Mε διαφορετικά δυναμικό αέρα, φίλοι μου η μπαλετική Κάρμεν!

Ο γνώριμος Μπιζέ μεταπλάθεται σε μια εκθαμβωτική παρτιτούρα από τον Ροντιόν Στσεντρίν για έγχορδα και κρουστά μόνο, που σίγουρα τέρπει σε συνδυασμό με τη χορογραφία του Αλόνσο, όλες τις αισθήσεις!

Ένα μπαλέτο "οικογενειακής δημιουργίας", που όμως στέκεται ψηλά σε καλλιτεχνική αξία και ιστορικότητα!

Μια Κάρμεν, που ο θρύλος της, αυτός της ελεύθερης, ανεξάρτητης και άπιστης τσιγγάνας συγκινεί ακόμη δυνατά γιατί ορμάει σαν ταύρος στην αρένα των συναισθημάτων!

Ένα παλιότερο άρθρο μου με θέμα την Κάρμεν μπορείτε να διαβάσετε εδώ:

" Kάρμεν,το πουλί της επανάστασης..."

 

Ήταν μοιραία γυναίκα.

Με  δύναμη να σαγηνεύει και τον πιο ανεξάρτητο άνδρα, ακόμα κι αν φαινομενικά έμοιαζε ψυχρή και ήρεμη.

Σίγουρα υπήρχε μια εσωτερική φωτιά που σιγόκαιγε.

Αισθησιακή  ... ήξερε τη σημασία της ζωής,γι'αυτό ήθελε να ζήσει!

Διαισθητική και ριψοκίνδυνη με ακαταμάχητο ταμπεραμέντο.

Βλέμμα μαγνήτης.Μαύρα μάτια ...στο βάθος τους κρύβονται τα μεγαλύτερα μυστικά.

Κορμί,που αναγνωρίζει πως θέλγει και φαντασιώνει.Απροκάλυπτα ερωτική.

Ερεθίζεται από το πρωτόγνωρο της διαφορετικότητας και θέλει τα συναισθήματα έντονα και "εν κινήσει".

Στην κίνηση ενός χορού γεμάτο πάθος,...ελευθερία!

Μια χαμπανέρα να πυροδοτεί συναισθήματα!

Να γεννά εκρήξεις και μια αγριότητα...από ένα αγρίμι με μια απροσδόκητη ομορφιά, που συστήνεται

"Τσιγγάνα Καρμενσίτα!"

Κολαστικά ανήμερη και σκληρά ηδονική.

Μόνο η αύρα της προκαλεί θύελλα.

Βίαιη, τολμηρή, μάγισσα...αποζητά τον έρωτα, τη ζωή μ' όποιο τίμημα!

Πόρνη ή ιδιόρρυθμη και συγχρόνως τραγική φιγούρα?

Πέρα από νόμους και  καλούπια. 

Ταξιδεύει στις φτερούγες του λεύτερου πουλιού και λικνίζεται στ'απότομα τσακίσματα της χαμπανέρας.

Με τον ξέφρενο χορό της γίνεται θυσία στο βωμό της προσωπικής της ελευθερίας.

Δε φοβάται το θάνατο αλλά τον επιλέγει σαν διέξοδο στη φυλακή της.

Μια μοιραία γυναίκα, που ξεπήδησε ως τσιγγάνα Καρμενσίτα μέσα απ'τις σελίδες της

ομώνυμης νουβέλας του  Προσπέρ Μεριμέ και που λατρεύτηκε μέσα από τα εμπνευσμένα

μουσικά θέματα του Ζωρζ Μπιζέ σε μια όπερα, που υμνεί τον έρωτα, το πάθος, την ανάγκη

του ανθρώπου να αγαπήσει και να αγαπηθεί, αλλά και την ανάγκη του να ζήσει ελεύθερος!

Η όπερα του Μπιζέ πρωτοποριακή για την εποχή της, δίχασε κοινό και κριτικούς.

Η Κάρμεν αποκαλύπτει την διάσταση ανάμεσα στα "πρέπει" και τα "θέλω".

Φέρνει το θεατή αντιμέτωπο με τη ρήξη σάρκας και λογικής.

Προκαλεί ταραχή και συγκινησιακό παραλήρημα όταν η φλόγα της χαμπανέρας διαπερνά

και τη δική μας ψυχή.

Η μελωδία της, που εκφράζει τις απόψεις της προκλητικής γυναίκας για τη φύση του έρωτα, προέρχεται από το τραγούδι του ισπανού συνθέτη  Sebastian Yradier, "El Arreglito ", που ο Μπιζέ μεταμόρφωσε μέσα από  ιδιότυπη εναρμόνιση.

Τα λόγια της Κάρμεν  καταδεικνύουν το χαρακτήρα της αντισυμβατικής ηρωίδας:

"Πουλί της επανάστασης η αγάπη!

που κανείς δεν μπορεί να το δαμάσει!"

(L’amour est un oiseau rebelle ...Que nul ne peut apprivoiser...)

 H μελωδία βασίζεται σε μια κατιούσα χρωματική κλίμακα που ακολουθείται από παραλλαγές της

 ίδιας φράσης, πρώτα σε μινόρε και στη συνέχεια σε ματζόρε τρόπο υπονοώντας έτσι μέσα από την

 αντίθεση, τις αντιξοότητες της αγάπης που εκφράζεται στους στίχους.

Ο ρόλος της Κάρμεν ερμηνεύτηκε από μεγάλες φωνές.Όμως αυτός ο ρόλος ταυτίστηκε με τη φωνή της δικής μας Αγνής Μπάλτσα !

Το "μαργαριτάρι στο περιδέραιο της Όπερας",όπως χαρακτηρίστηκε από γερμανούς κριτικούς η ελληνίδα μέτζο –σοπράνο μας προσφέρει μια συγκλονιστική ερμηνεία!

Φωνή εύηχη, ομοιογενής, με στιβαρό όγκο,απαραίτητος στο ρόλο που ενσαρκώνει.

 Σε ένα ρόλο από κείνους που χαράσσονται  βαθιά μέσα στην καρδιά,όπως λέει η ίδια.

Ένα ρόλο-μαχαίρι!

(Από την παράσταση του 1987 στη Μετροπόλιταν όπερα της Ν.Υόρκης)

"Ο έρωτας είναι παιδί της ξεγνοιασιάς ...σήμερα σ’ αγαπώ, αύριο σ' αφήνω", τραγουδάει η Κάρμεν...Σαφής η προειδοποίηση.

Αχ, αυτός ο έρωτας!κι η ιστορία του..η πιο παλιά ιστορία του κόσμου!

Ο έρωτας ο ανέμελος, ο ασύμβατος, ο λεύτερος!

Αν θες να μιλήσεις για την έννοια της ελευθερίας, σίγουρα ως αρχέτυπο θα χρησιμοποιήσεις την "τσιγγάνα Καρμενσίτα!"

Το κείμενο έχει δημοσιευτεί και στο ηλεκτρονικό περιοδικό iporta.gr