"Άξιον εστί το Αρνίον το εσφαγμένον ..."

 

"Άξιον εστί το Αρνίον το εσφαγμένον", Unionskirche, Έσση, (1670)

Η Δευτέρα του Πάσχα, ημέρα που ακολουθεί την κορύφωση του Πάσχα, συνεχίζει το πνεύμα της Αναστάσιμης χαράς και της νίκης της ζωής απέναντι στον θάνατο. Είναι μια μέρα περισυλλογής και δοξολογίας, όπου η Εκκλησία και η παράδοση στρέφονται ξανά στο μυστήριο της Ανάστασης, αλλά και στην καθολική σωτηρία που αυτή σηματοδοτεί.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αναδύεται το όραμα της δημιουργίας που υμνεί αδιάκοπα τον Θεό και το "Αρνίον το εσφαγμένον", σύμβολο της θυσίας και της λύτρωσης του Χριστού...


"Άξιον εστί το Αρνίον το εσφαγμένον λαβείν την δύναμιν και πλούτον και σοφίαν και ισχύν και τιμήν και δόξαν και ευλογίαν.
Και παν κτίσμα ο εστιν εν τω ουρανώ και επί της γης και υποκάτω της γης και επί της θαλάσσης, και τα εν αυτοίς πάντα, ήκουσα λέγοντας.
Τω καθημένω επί τω θρόνω και τω Αρνίω η ευλογία και η τιμή και η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων."

Το παραπάνω απόσπασμα προέρχεται από την Αποκάλυψη του Ιωάννη (5:12-13), όπου περιγράφεται ένα μεγαλοπρεπές ουράνιο όραμα δοξολογίας.
Σ' αυτό, το "Αρνίον το εσφαγμένον", σύμβολο του Χριστού, αναγνωρίζεται άξιο να λάβει δύναμη, πλούτο, σοφία, ισχύ, τιμή, δόξα και ευλογία. Όλη η κτίση ενώνεται σε μια καθολική υμνωδία, απευθύνοντας δόξα, τόσο σε Εκείνον που κάθεται στον θρόνο, όσο και στο Αρνί, εγκωμιάζοντας την αιώνια εξουσία και δόξα Τους.

Το ίδιο όραμα έχει αποδοθεί εικαστικά στην οροφογραφία πάνω από το ιερό, της Unionskirche στην Έσση,  ένα από τα πιο εντυπωσιακά εικονογραφικά σύνολα του γερμανικού μπαρόκ (περί το 1670), όπως φαίνεται στην παραπάνω εικόνα.

Το έργο παρουσιάζει μια σύνθετη, θεολογικά οργανωμένη ουράνια σκηνή.
Στο κέντρο δεσπόζει το Αρνίον, σύμβολο του Χριστού, ως θυσιαστικός και ταυτόχρονα ένδοξος Λυτρωτής. Πλαισιώνεται από τον Θεό Πατέρα, έναν άγγελο και τις μορφές των τεσσάρων Ευαγγελιστών, οι οποίοι αποδίδονται συμβολικά μέσω των αντίστοιχων εμβλημάτων τους(Ματθαίος-φτερωτός άγγελος...Μάρκος-λιοντάρι...Λουκάς-ταύρος...Ιωάννης-αετός).
Γύρω από τον κεντρικό πυρήνα αναπτύσσεται ένας "ουράνιος χορός αγγέλων" με μουσικά όργανα, κυρίως άρπες, οι οποίοι φαίνεται να συμμετέχουν σε μια αδιάκοπη δοξολογία. Η σύνθεση δημιουργεί την αίσθηση μιας αέναης λειτουργικής υμνολογίας, όπου γη και ουρανός ενώνονται σε μία κοινή λατρεία.

Το ίδιο οραματικό απόσπασμα της Αποκάλυψης ενέπνευσε τον Γκέοργκ Φρήντριχ Χαίντελ, ο οποίος το μετέπλασε μουσικά στο εμβληματικό ορατόριο του, "Μεσσίας".
Στο τρίτο και τελευταίο μέρος του έργου, που αναφέρεται στην Ανάσταση και τη Λύτρωση, η τελική σκηνή βασίζεται στους συγκεκριμένους στίχους της Αποκάλυψης, αποδίδοντας τη στιγμή της καθολικής ουράνιας δοξολογίας. Όλη η κτίση συμμετέχει σε έναν κοσμικό ύμνο προς τον Θεό και το Αρνί.

Η χορωδία, με τη λαμπρή υποστήριξη της μπαρόκ ορχήστρας, όπου ξεχωρίζουν οι σάλπιγγες και τα τύμπανα, αναπτύσσει έναν επιβλητικό και τελετουργικό χαρακτήρα. Ψάλλει το "Άξιον εστίν το Αρνίον το εσφαγμένον - Worthy is the Lamb that was slain", μια μουσική διακήρυξη δοξολογίας.
Ακολουθεί μια εκτεταμένη αντιστικτική επεξεργασία. Η μουσική γραφή πυκνώνει, οι φωνές εισέρχονται διαδοχικά σε μιμητική ανάπτυξη και το υλικό εξελίσσεται σε μορφή φούγκας, χαρακτηριστική της ώριμης μπαρόκ πολυφωνίας. Η επαναλαμβανόμενη φράση "for ever and ever - εις τους αιώνας των αιώνων" αποκτά υμνικό χαρακτήρα, μέσα από διαδοχικές εισόδους που ενισχύουν την αίσθηση του απείρου και της αιωνιότητας.

Σταδιακά, η μουσική κορυφώνεται μέσα από πυκνή πολυφωνία, διευρυμένη αρμονική κίνηση και αυξανόμενη ορχηστρική συμμετοχή, οδηγώντας σε μια μεγαλοπρεπή κατακλείδα. Το τελικό "Αμήν" αναπτύσσεται φουγκικά, με διαδοχικές θεματικές εισόδους, όπου κάθε φωνητική ομάδα (μπάσο, τενόρος, άλτο, σοπράνο) συμβάλλει στη σταδιακή οικοδόμηση του ηχητικού όγκου, πριν από την τελική θριαμβευτική κατάληξη.

Handel: "Messiah, HWV 56, Pt. 3: No. 53, Worthy Is the Lamb That Was Slain"

(Διευθύνει ο John Eliot Gardiner)

"Salvator mundi": Σωτήρα του κόσμου, ελευθέρωσε τους δούλους Σου...

"Salvator Mundi", Leonardo Da Vinci

Στην χριστιανική εικονογραφία, το επονομαζόμενο "Salvator Mundi" (Σωτήρας του Κόσμου) αποτελεί ένα από τα πιο δημοφιλή θέματα.
Η τυπική απεικόνιση δείχνει τον Χριστό με το δεξί χέρι υψωμένο σε χειρονομία ευλογίας και το αριστερό να κρατά μια σφαίρα, συχνά στεφανωμένη με σταυρό, σύμβολο της Γης και της κυριαρχίας του Χριστού πάνω της, ενώ η συνολική σύνθεση φέρει έντονα εσχατολογικά υπονοούμενα, υπενθυμίζοντας την τελική κρίση και τη σωτηρία.

Το θέμα πρωτοεμφανίστηκε την περίοδο της Αναγέννησης, στην πρώιμη ολλανδική ζωγραφική με τους καλλιτέχνες να απεικονίζουν το Χριστό με ιδιαίτερη προσοχή στη λεπτομέρεια και την πνευματική έκφραση. 

"Salvator Mundi", Titian, Ερμιτάζ

Ωστόσο, διασημότερη όλων θεωρείται η εκδοχή που αποδίδεται στον Λεονάρντο Ντα Βίντσι, ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της αναγεννησιακής αντίληψης για τη μορφή και το φως. 

Αρκετές επίσης εκδοχές αποδίδονται στον Tιτσιάνο, όπως η περίφημη έκδοση που εκτίθεται  στο Μουσείο Ερμιτάζ.

Το Salvator Mundi συνδυάζει θεολογική σημασία και καλλιτεχνική δεξιοτεχνία. Η χρήση του φωτός, των χρωμάτων και των χειρονομιών ενισχύει την πνευματική παρουσία του Χριστού στον θεατή, δημιουργώντας μια αίσθηση γαλήνης και στοχασμού.

Με τον ίδιο τρόπο που η εικόνα μεταφέρει νοήματα και συναισθήματα μέσω της μορφής και του φωτός, η μουσική μπορεί να εκφράσει τη θεματολογία αυτή με ήχο.  
Η φράση "Jesu, Salvator mundi - Ιησού, Σωτήρα του κόσμου" αποτελεί λατινική προσευχή που συχνά μελοποιείται σαν ύμνος ή μοτέτο, ιδιαίτερα κατά τη Σαρακοστή και την περίοδο της Μεγάλης Εβδομάδας.

Εκτός από τις εκδοχές του Γρηγοριανού ασμάτος, μία εξέχουσα μουσική εκδοχή είναι η σύνθεση του Bartolomeo Cordans, ένα μπαρόκ έργο για τρεις φωνές (SAB) με βαθιά στοχαστικό και ικετευτικό χαρακτήρα.

Bartolomeo Cordans

Να επισημάνουμε ότι ο Βενετσιάνος Κορντάνς υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Ιταλούς συνθέτες ιερής μουσικής του 18ου αιώνα. Αφού έγινε κοσμικός ιερέας, αφιέρωσε τη ζωή του στη μουσική και τη λατρεία. Αρχικά εργάστηκε στη Βενετία, παίζοντας όργανο και διδάσκοντας τραγούδι στον κλήρο, ενώ στη συνέχεια ανέλαβε τη διεύθυνση της χορωδίας του καθεδρικού ναού του Ούντινε, θέση που διατήρησε μέχρι τον θάνατό του. Εκεί αφοσιώθηκε αποκλειστικά στην ιερή μουσική, δημιουργώντας ένα εντυπωσιακό έργο που περιλαμβάνει λειτουργίες, μοτέτα, ύμνους και ψαλμούς, τόσο a cappella όσο και με ορχηστρική συνοδεία. Η μουσική του συνδυάζει πνευματικότητα, δεξιοτεχνία και εκφραστική πολυφωνία, ενώ οι οργανικές του συνθέσεις αποκαλύπτουν τη βαθιά κατανόηση της μουσικής μορφής και της αρμονίας. Δύο ημέρες πριν από τον θάνατό του, δώρισε όλα τα ιερά του έργα στην πόλη του Ούντινε, αφήνοντας μια κληρονομιά που συνεχίζει να τιμάται για την πνευματική και καλλιτεχνική της αξία.

"Salvator Mundi", Hans Memling

Η σύνθεση του Bartolomeo Cordans: "Jesu, Salvator mundi" ερμηνεύεται κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Εβδομάδας, με στίχους που απευθύνονται στον Σωτήρα του κόσμου, ζητώντας βοήθεια και λύτρωση για την ανθρωπότητα.

"Jesu, Salvator mundi,

Tuis famulis subveni,

Quos pretioso sanguine,

Redemisti.

Ω Ιησού, Σωτήρα του κόσμου,

ελευθέρωσε τους δούλους Σου,

τους οποίους με το πολύτιμο αίμα Σου,

λύτρωσες"

Η μελωδία και η πολυφωνία του ύμνου δημιουργούν κατανυκτική, ευλαβική ατμόσφαιρα.
Ο ακροατής βιώνει την αίσθηση της ικεσίας, της ταπείνωσης και της πνευματικής προσέγγισης του Θεού, μια μελωδία, που αντανακλά τον ίδιο σεβασμό και βαθύ νόημα που συναντάμε και στην οπτική απεικόνιση του "Salvator Mundi".

Bartolomeo Cordans: "Jesu, Salvator mundi":

Ρίμσκυ - Κόρσακωφ: "Το Μεγάλο Ρώσικο Πάσχα - Ουβερτούρα, op.36"

 

"Xριστός Ανέστη", παλιά Ρωσική καρτ ποστάλ

Σημαντική παράδοση των ομόδοξων Ρώσων και της ρωσικής λειτουργικής μουσικής αποτελούν τα Obikhod, μια συλλογή από πολυφωνικά λειτουργικά άσματα της Ορθόδοξης Ρωσικής εκκλησίας του 16ου αι.

Πάνω σ'αυτά, στηρίχτηκε ο Ρίμσκι-Κόρσακωφ για να συνθέσει την "Russian Easter Festival Overture".

Πρόκειται για μια μουσική, αφηγηματική ιστορία της Κυριακής του Πάσχα, γνωστής στη Ρωσία ως "Bright Holiday", από το πρωί μέχρι το σούρουπο.

Ο σκοπός του "άθεου" συνθέτη είναι να "ζωγραφίσει" μουσικά τις διακοπές του Πάσχα. Όπως ο ίδιος σημειώνει στην αυτοβιογραφία του, ήθελε να απεικονίσει μουσικά την μετάβαση από το ζοφερό και μυστηριώδες βράδυ του Μ. Σαββάτου των Παθών στο ολόχαρο θρησκευτικό πανηγύρι του πρωινού της Κυριακής του Πάσχα.

Η Πασχαλινή "Εισαγωγή" ολοκληρώθηκε τον Απρίλιο του 1888 και ο συνθέτης την αφιέρωσε στη μνήμη των Mουσόργκσκυ και Μποροντίν, από την Ομάδα των Πέντε. Θεωρείται ως το τελευταίο εξαιρετικό έργο του συνθέτη...

Η Ουβερτούρα αναπτύσσεται σε τρία μέρη, καθένα απ'τα οποία ακολουθεί πρόγραμμα από αποσπάσματα από τη Βίβλο κι ένα τρίτο γραμμένο από τον συνθέτη.

Συγκεκριμένα:

• Το πρώτο από τον Ψαλμό 68 του Δαυίδ:

"Xριστός Ανέστη", παλιά Ρωσική καρτ ποστάλ

"Αναστήτω ὁ Θεός, και διασκορπισθήτωσαν οἱ ἐχθροί αὐτοῦ,
και φυγέτωσαν ἀπό προσώπου αὐτοῦ οἱ μισοῦντες αὐτόν.
ὡς ἐκλείπει καπνός, ἐκλιπέτωσαν· ὡς τήκεται κηρός ἀπό προσώπου πυρός, οὕτως ἀπολοῦνται οἱ ἁμαρτωλοὶ ἀπό προσώπου τοῦ Θεοῦ"

• Το δεύτερο που εκτελείται από σόλο βιολοντσέλο από το Κατά Μάρκον Ευαγγέλιο κεφ.16, 1-6:

"Κατά την επομένην, όταν έδυσε το ήλιος και επερασε το Σαββατον, η Μαρία Μαγδαληνή και Μαρία η μητέρα του Ιακώβου, και η Σαλώμη αγόρασαν αρώματα, δια να έλθουν στον τάφον και αλείψουν τον Ιησούν.
Και πολύ πρωϊ την πρώτην ημέρα της εβδομάδος, την ώρα που εγλυκοχάραζε το φως του ήλιου, ήλθαν στο μνημείον.
Και έλεγαν μεταξύ των· ποιός θα μας αποκυλίση τον βαρύν λίθον από την θύραν του μνημείου;
Και μόλις εσήκωσαν τα βλέματά των είδαν ότι είχε αποκυλισθή ο λίθος ο οποίος άλωστε ήτο πολύ μεγάλος.
Και αφού εμπήκαν στο μνημείον, είδαν να κάθεται εις τα δεξιά ένας νέος, ντυμένος λευκήν στολήν και κατελήφθησαν από φόβον και κατάπληξιν.
Αυτός δε τους είπε· "μην απορείτε και μη φοβείσθε. Γνωρίζω ότι ζητείτε Ιησούν τον Ναζαρηνόν, τον εσταυρωμένον. Ανεστήθη, δεν είναι εδώ. Ιδού ο τόπος που τον είχαν θέσει".

Xριστός Ανέστη", παλιά Ρωσική καρτ ποστάλ

Μεταξύ πρώτου και δεύτερου θέματος ακούγεται ο ύμνος "Χριστός Ανέστη".

• Θριαμβευτική η κατακλείδα της Ουβερτούρας με το θέμα της Ανάστασης να εκτελούν τα χάλκινα. Το τελευταίο μέρος προλογίζεται από το κείμενο που έγραψε ο Κόρσακωφ:

"Και τα καλά νέα διαδόθηκαν σε όλο τον κόσμο. και εκείνοι που μισούσαν τράπηκαν σε φυγή μπροστά, όπως εξαφανίζεται ο καπνός. 

"Χριστός Ανέστη εκ νεκρών!" τραγουδούσαν Άγγελοι εξ Ουρανού, ενώ παιάνιζαν με τις σάλπιγγές τους τα Χερουβείμ και τα Σεραφείμ. 

"Χριστός Ανέστη εκ νεκρών!" , έψαλλαν οι ιερείς στις ορθόδοξες εκκλησιές, μέσα σε σύννεφα απ' το λιβάνι, τη λάμψη των κεριών και το χαρμόσυνο χτύπημα των καμπανών..."

Στη συγκεκριμένη εκτέλεση υπό τη δ/νση του Stokowski, την ψαλμωδία του ιερέα μιμείται η φωνή του βαρύτονου(6:48).

Rimsky-Korsakov: "Russian Easter Festival Overture":

"Ο δρόμος του Μαρτυρίου και το Μανδήλιον της Βερονίκης"

 

El Greco: "Η Βερόνικα κρατώντας το Μανδήλιο"

"Καταπονημένος απ᾿ του Σταυρού το βάρος

ο βασιλιάς των Ουρανών με του ταπεινού το θάρρος ήρθε, 

πατρική μου γη να σε διασχίσει

κι ολόκληρη απ' άκρη σ' άκρη να σ' ευλογήσει..."

Στην πορεία από το Πραιτώριο ως το Γολγοθά, γνωστή και ως Οδός του Μαρτυρίου (Via Dolorosa) που και σήμερα αναπαρίσταται τελετουργικά, ο Χριστός έκανε 14 στάσεις.

Σύμφωνα με την παράδοση της Δύσης στην 6η στάση του φανερά καταβεβλημένου Ιησού με το κεφάλι να στάζει αίμα και ιδρώτα, σκούπισε το πρόσωπο μια γυναίκα με το μεταξωτό μαντήλι της.. Το σπίτι της ήταν εκεί κοντά και τ' όνομά της, Βερονίκη. Στο μαντήλι της αποτυπώθηκαν θαυματουργικά τα χαρακτηριστικά του Ιησού, γνωστό σήμερα ως  "Μανδήλιο της Βερονίκης".

Ετυμολογικά, το όνομα Βερονίκη προέρχεται από το λατινικό "Vera=αληθινή" και την ελληνική λέξη "εικόνα", που το Μεσαίωνα δήλωνε την αληθινή απεικόνιση του Ιησού.

Το Μανδήλιο της Βερονίκης αποκαλείται και  Sudarium απο τη λατινική λέξη για τον ιδρώτα(suda).

"Via Crucis-Η πορεία προς το Γολγοθά" τιτλοφορεί ο Φραντς Λιστ ένα από τα ελεύθερης τονικότητας θρησκευτικά έργα του  για μικτή χορωδία, σολίστ και εκκλησιαστικό όργανο (αργότερα ο συνθέτης το μετέγραψε και για πιάνο).

Είναι έργο της ωριμότητας του Λιστ, που γράφτηκε στην Ιταλία την περίοδο 1878-1879 και λέγεται πως ο μουσουργός το εμπνεύστηκε από την σειρά υδατογραφιών του  Johann Friedrich Overbeck με απεικονίσεις των Στάσεων του Χριστού στη διαδρομή του προς το Γολγοθά.

Το έργο συνδυάζει Λουθηρανικά χορικά με μελωδίες εμπνευσμένες από χορικά του Μπαχ, ενώ κατανυκτικότατα είναι και τα μέρη με σόλο όργανο, όπου ακολουθώντας  λιτή αρμονική γραμμή ο Λιστ καταφέρνει να  αποδώσει τα 14 στάσιμα της  πορείας, συμπληρωμένα από έναν εισαγωγικό ύμνο.

Το έργο  καθηλώνει με την πνευματικότητά του κι αποπνέει συγκλονιστική γαλήνη, θεϊκή ηρεμία, με τα μουσικά εκφραστικά μέσα δυναμικής και αρμονίας να δηλώνουν  την επίγνωση της αποστολής του  Υιού του Θεού.

Απόλυτα λιτή και με εσωτερικότητα η Λιστ-ική γραφή, εκφράζει αλληγορικά τον ψυχικό Γολγοθά τον οποίο διανύει κάθε άνθρωπος κουβαλώντας το δικό του Σταυρό.

Πρόκειται για έργο εξαιρετικό και είναι κρίμα που ο Λιστ δεν το είδε ποτέ δημοσιευμένο ή δεν το άκουσε να εκτελείται, αφού παρουσιάστηκε για πρώτη φορά την Μεγάλη Παρασκευή του 1929 στη Βουδαπέστη, δηλαδή 50 χρόνια από την σύνθεσή του.

Η 6η Στάση αναπαριστά την συνάντηση με την Βερονίκη, που τού σκουπίζει με το πέπλο της το αιματοκυλισμένο πρόσωπο.

Johann Friedrich Overbeck: "Via Crucis VI, Veronica"
(ο πίνακας που ενέπνευσε το Λιστ)

Με έντονη δραματικότητα και  αναδεικνύοντας το σκοτεινό δράμα, τo σόλο πληκτροφόρο κινείται αργά βηματικά και εισάγει το μυσταγωγικό χορωδιακό: "O Haupt voll Blut und Wunden - Ω, καθημαγμένη κεφαλή που μόλις λαβώθηκες" σε κείμενο του γερμανού θεολόγου και υμνωδού της μπαρόκ περιόδου, Paul Gerhardt, βασισμένου σε μεσαιωνικό, λατινικό ύμνο.

"Ω, καθημαγμένη κεφαλή που μόλις λαβώθηκες

γεμάτη πόνο και όλο περιφρόνηση,

Ω, κεφαλή, χλευαστικά στεφανωμένη
με ακάνθινο στεφάνι βασιλέα..."

Ο Λιστ, με μια επεξεργασία σπάνιας ομορφιάς σκαλίζει με σεβασμό τα σπλάχνα των συμβολισμών, αφουγκράζεται στα αμυδρά ίχνη των εικόνων τις θρησκευτικές του μνήμες, και στήνει με τα μουσικά του μέσα ένα εξαιρετικής χρωματικότητος διάλογο μαζί τους...Εντάσσει το κείμενο στην ατμόσφαιρα  που αρμόζει στο εξελισσόμενο δράμα. Το χορωδιακό του  διαπνέεται από μεγαλοπρέπεια, μα και θλίψη, εστιάζοντας στην έννοια της Αγίας, Μεγάλης Παρασκευής.

Οι ψυχές όλων μας συμπάσχουν και ακολουθούν τον Θεάνθρωπο στο μαρτυρικό Γολγοθά και τα Θεία Πάθη. Με ευλάβεια ας ανοίξουμε τις ψυχές μας για να αποδεχθούμε την αγάπη και την ελπίδα που απορρέει από την κορυφαία απόδειξη της χριστιανικής πίστης, τη Σταύρωση και την Ανάσταση!

Είτε μόνος είτε σε συνεργασία με τους μαθητές του, ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος φιλοτέχνησε  αρκετούς πίνακες με το θέμα, ανάμεσά τους και ο παραπάνω: "Η Βερόνικα κρατώντας το Μανδήλιο", που εκτίθεται στο Μουσείο Σάντα Κρουζ του Τολέδο.

Liszt: "Via Crucis - Station VI - Sancta Veronica:

Οι Δυτικοί τιμούν τη μνήμη της Αγίας Βερονίκης στις 8 Μαρτίου...
Η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν αναγνωρίζει το επεισόδιο, όμως τιμά την Αγία Βερονίκη ως τη γυναίκα που αιμορροούσα γιατρεύτηκε από τον Ιησού, όπως αναφέρεται και από τους Ευαγγελιστές.

Το κείμενο δημοσιεύτηκε και στο ηλεκτρονικό περιοδικό iporta.gr

Δυο εμπνεύσεις από το Ρώσικο Πάσχα...

 

"Paschal Matins", Mykola Pymonenko
(gallerix.ru)

Ο Σεργκέι Ραχμάνινοφ ήταν 25 χρονών όταν συνέθεσε τη "Σουίτα Νο. 1, Op. 5" για δύο πιάνα.
Ήταν το καλοκαίρι του 1893, που έκανε ολιγοήμερες διακοπές στο κτήμα Lysikof  στο Kharkov.
Ο αρχικός τίτλος της σύνθεσης ήταν "Fantaisie-tableaux" επειδή ο συνθέτης είχε κατά νου να δημιουργήσει μια σειρά μουσικών εικόνων.

Το έργο αναπτύσσεται σε 4 μέρη, καθένα από τα οποία εμπνέεται από ποιητικά αποσπάσματα των Μιχαήλ Λερμόντοφ, Λόρδου Βύρωνα, Φιόντορ Τιούτσεφ και Αλεξέι Χομιάκοφ, αντίστοιχα, με τίτλους:

1.Βαρκαρόλα

2. Νυχτερινή Αγάπη

3. Δάκρυα

4. Πάσχα ή Φωτεινές Διακοπές

Παρότι η Σουίτα δεν είναι προγραμματική, τα ποιήματα μεταφέρουν το "συναισθηματικό" τόνο της μουσικής , που στο σύνολό της αφιερώθηκε στον Πιοτρ Ίλιτς Τσαϊκόφσκυ που είχε πεθάνει πρόσφατα. 

Στην παρτιτούρα αναγράφεται σε κάθε ένα από τα τέσσερα μέρη του κύκλου το αντίστοιχο  ποιητικό επίγραμμα που εξηγεί την πρόθεση του συνθέτη για πολύχρωμη ενσωμάτωση εικόνων στη μουσική του, μια προσπάθεια δημιουργικής φαντασίας  και έκφρασης.

Λόγω ημέρας επικεντρωνόμαστε στο τέταρτο μέρος με αναφορά στην Ημέρα της Γιορτής του Πάσχα, βασισμένο ως ιδέα σε ποιητικό απόσπασμα του ρώσου θεολόγου, ποιητή, φιλοσόφου και συγγραφέα Αλεξέι Χομιάκοφ από το ποίημα: "Kremlin Matins for Easter-Πασχαλινά πρωινά στο Κρεμλίνο".

"Μες στη σιωπή, κάτω από το πέπλο της νύχτας, 

η Μόσχα περίμενε την ιερή ώρα:

και το δυνατό  χτύπημα της καμπάνας 

ήχησε πάνω απ' τη γη,

κι η πλάση έτρεμε απ'το βουητό!

Ύμνοι - αργυρές αστραπές
αντηχούσαν το μήνυμα του ιερού θριάμβου..."

Η βάση της μουσικής εικόνας είναι ένα κουδούνισμα. Μια καμπάνα που χτυπάει, όχι μονότονα και θλιβερά, αλλά χαρμόσυνα, προκαλώντας πνευματικό διαλογισμό , μια μορφή μουσικής αντήχησης των "καλών νέων" για την Ανάσταση! 
Οι συνθετικές τεχνικές του Ραχμάνινοφ θυμίζουν αναμφίβολα  τις περίφημες καμπάνες του Mουσόργκσκυ στη σκηνή της στέψης από τον "Μπορίς Γκοντούνοφ", αλλά εμφανέστατη κυρίως είναι και η χρήση του "Πασχαλινού" μοτίβου από την  "Russian Easter Festival Overture" του Ρίμσκυ Κόρσακωφ.

Ρυθμικές παραλλαγές πάνω στην Πασχαλινή μελωδία δημιουργούν  χαρακτηριστική πολυφωνία  πανηγυρικού ύφους, προκαλώντας ανάταση ψυχής! 

Rachmaninov: "Suite No. 1,op.5, IV. Pâques" / Martha Argerich - Lilya Zilberstein:

"Paschal Matins", Mykola Pymonenko

Σημαντική παράδοση των ομόδοξων Ρώσων και της ρωσικής λειτουργικής μουσικής αποτελούν τα Obikhod, μια συλλογή από πολυφωνικά λειτουργικά άσματα της Ορθόδοξης Ρωσικής εκκλησίας του 16ου αι.

Πάνω σ'αυτά, στηρίχτηκε ο Ρίμσκι-Κόρσακωφ για να συνθέσει την "Russian Easter Festival Overture", που είδαμε πως πάνω της βασίστηκε ο Ραχμάνινοφ στην παραπάνω Σουίτα του για 2 πιάνα.

Πρόκειται για μια μουσική, αφηγηματική ιστορία της Κυριακής του Πάσχα, γνωστής στη Ρωσία ως "Bright Holiday", από το πρωί μέχρι το σούρουπο.

Ο σκοπός του "άθεου" συνθέτη είναι να "ζωγραφίσει" μουσικά τις διακοπές του Πάσχα.

Η Πασχαλινή "Εισαγωγή" ολοκληρώθηκε τον Απρίλιο του 1888 και ο συνθέτης την αφιέρωσε στη μνήμη των Mουσόργκσκυ και Μποροντίν, από την Ομάδα των Πέντε. Θεωρείται ως το τελευταίο εξαιρετικό έργο του συνθέτη...

Στη συγκεκριμένη εκτέλεση υπό τη δ/νση του Stokowski, την ψαλμωδία του ιερέα μιμείται η φωνή του βαρύτονου(6:48).

Rimsky-Korsakov: "Russian Easter Festival Overture" / Stokowski

 

Από τον αρχαίο Άδωνη, στη νεκρανάσταση του Χριστού ως το Ζαφείρη της Ηπείρου...

 

Πιετά, Μιχαήλ Άγγελος

"Ω βουνοί και νάπαι και ανθρώπων πλήθυς, κλαύσατε και πάντα θρηνήσατε συν εμοί τη του Θεού ημών μητρί"

Η Παναγία που ζητά από τη φύση να θρηνήσει μαζί της το χαμό του μoναχογιού Της,  παραπέμπει στον "Επιτάφιο" του βουκολικού ποιητή Βίωνα από τη Σμύρνη,  και στην επίκληση της Αφροδίτης, που παρακαλεί τα βουνά και τα ποτάμια, να θρηνήσουν μαζί τον Άδωνη.

"Τον Άδωνη θρηνολογώ, τον όμορφο που εχάθη,

πάει, χάθηκεν ο Άδωνης, οι Έρωτες θρηνούνε[..]

βάλε τα μαύρα σου, πικρή, και να στηθοκοπιέσαι,

σύρε φωνή, ο Άδωνης χάθηκεν, ο καλός σου.

[...]

κλαίνε οι Νύμφες των Βουνών, ξυπόλυτη η Κυθέρεια,

με τα μαλλιά της ξέπλοκα πλανιέται αλαλιασμένη,

σέρνει το μαύρο πένθος της στα δάση, στα ρουμάνια,

στις λαγκαδιές γυροβολά, θρηνολογεί και σκούζει

[...]

Αλί της λένε τα βουνά, αλί του λεν τα δέντρα,

για το δικό της τον καημό και τα ποτάμια κλαίνε,

δακρύζουν για τον Άδωνη στα όρη οι νερομάνες.

Και τα λουλούδια άλικα βάφονται απ' τον πόνο ..."

(Βίων: Επιτάφιος Αδώνιδος, μτφ: Παντ. Μπουκάλας)

Οι ομοιότητες του Χριστού, με τον Άδωνη, έναν αρχαίο θεό, που η ανάστασή του συμβόλιζε τον ερχομό της άνοιξης, είναι προφανείς.

Κι όπως οι παπαρούνες -σύμφωνα με τη θρησκευτική παράδοση- συνδέονται με τη Σταύρωση του Ιησού, ως λουλούδια της ελπίδας, που φύτρωσαν από το κατακόκκινο Αίμα Του, να θυμίζουν τη θυσία Του, έτσι και στο μύθο του Αδώνιδος μετά το θάνατό του όταν ο Άρης τον σκοτώνει μεταμορφωμένος σε κάπρο, από το αίμα του βάφτηκαν κόκκινα τα τριαντάφυλλα κι από τα δάκρυα της Αφροδίτης φύτρωσαν στα λιβάδια παπαρούνες. 

"Ο Θρήνος της Αφροδίτης για τον Άδωνη", Ρούμπενς

Αλλά και η Σαπφώ στο "Θρήνο της για τον Άδωνη" θα γράψει:

"Τα δάκρυα στ’ αναμμένα μάτια μου γίνουνται αγάλματα.

Ο νους μου είναι μια πέτρα κι ο πόνος πάνω του κυλά[...]

Δάκρυα σου φέρνω και τραγουδώ τα σκορπισμένα δάκρυα.

Ο πόνος μου για σένα είναι βαρύς και κρύος σαν το σίδερο...

(Μτφ: Γιώργος Σεφέρης)

Kαι τα δυο έργα των μεγάλων Μικελάντζελο και Ρούμπενς, ζωγραφικό και γλυπτό, είναι συγκλονιστικά! Η σύνθεση των μορφών μεταφέρουν στο θεατή βαθιά συγκίνηση, υποβάλλοντας τον πόνο και την ελπίδα με τη συνύπαρξη της θέωσης και οδύνης.

Ποίηση, Μουσική, Ζωγραφική και Γλυπτική συναντιούνται σε μια κοινή αντίληψη για τη σχέση του Φωτός με το σκοτάδι, της Ζωής με το θάνατο...

1. Arthur Lourie: "Θρήνος για τον Άδωνη'':

2. Pergolesi:"Stabat Mater-O quam tristis et afflicta'

"Ω, πόσο θλιμμένη και πονεμένη

Είναι αυτή η ευλογημένη Μητέρα,
Μητέρα ενός μοναχογιού!

Από λατρευτικό άσμα της άνοιξης κατά τα Αδώνια μυστήρια, την ετήσια γιορτή σε ανάμνηση του θανάτου και της ανάστασης του Άδωνη, που γινόταν σε όλες σχεδόν τις πόλεις της Αρχαίας Ελλάδας, έχει διασωθεί στην μουσική παράδοση της Ηπείρου το  δίσημου ρυθμού τραγούδι-δρώμενο με τίτλο: "Ζαφείρης".
Στα λιβάδια και τα βοσκοτόπια, ένα αγόρι ξάπλωνε στο χορτάρι, σταύρωνε τα χέρια κι έκανε τον πεθαμένο. Τα υπόλοιπα παιδιά τού έκλειναν το πρόσωπο με λευκό μαντίλι και αρωματικά βότανα και καθισμένα τριγύρω τον θρηνούσαν. Η κορυφαία έλεγε τον πρώτο στίχο και οι υπόλοιποι επαναλάμβαναν χτυπώντας το στήθος  και κλαίγοντας. Μόλις ολοκληρωνόταν το μοιρολόι ο Ζαφείρης πετιόταν όρθιος, και όλοι έσκαγαν στα γέλια από χαρά καθως νεκραναστήθηκε.

Εορτασμός των Αδωνίων.
Θραύσμα αττικού λέβητα, 430-420 π.Χ.

"Ζαφείρη μ’ κοντοστρόγγυλε και κοντομαζωμένε,

εσκούριασαν οι κλειδωνιές, χορτάριασαν οι πόρτες,

άφκες τα σπίτια χάρβαρα, τους φούρνους γκρεμισμένους,

άφκες και τη γυναίκα σου με την κοιλιά γεμάτη.

– Για σου Ζαφείρη μ’ να μας δεις, Ζαφείρη μ’ να μας πιάσεις.

– Με τι ματάκια για να δω, να δω να περπατήσω,

που ρέψαν τα ματάκια μου σαν το μαργαριτάρι,

που κόπ’καν τα χεράκια μου και τα ποδαράκια μου.

– Σου λύνουμε τα χέρια σου, σου λύνουμε τα πόδια.

Τώρα που ήρθ’ η Άνοιξη και γέμισ' η γης λουλούδια,

τώρα και συ Ζαφείρη μου ξύπνα απ’ τον βαρύν ύπνο"

Μεγάλη Δευτέρα και Χαίντελ: "Ο Ιωσήφ και τα αδέρφια του"

Peter von Cornelius: "Ο Iωσήφ αποκαλύπτεται στους αδελφούς του"

Ήταν το 1743 όταν ο Φρήντριχ Χαίντελ συνέθεσε  ένα από τα ωραιότερα ορατόριά του: "Joseph and his Brethren-Ο Ιωσήφ και τ'αδέρφια του" σε αγγλικό λιμπρέτο του αιδεσιμότατου James Miller, βασισμένο στην ιστορία του αγαπημένου γιου του Ιακώβ, τον "Πάγκαλο Ιωσήφ", που η Εκκλησία μας τιμά στην αρχή της Εβδομάδας των Παθών, τη Μεγάλη Δευτέρα.

Η ιστορία του Ιωσήφ  καταγράφεται στα κεφάλαια του βιβλίου της Γένεσης: 

"Η ζήλεια κάνει τα αδέρφια του Ιωσήφ να τον πουλήσουν σε εμπόρους κι έτσι βρίσκεται στην Αίγυπτο, δούλος του πλούσιου Πετεφρή. Εκεί με τη βοήθεια του Θεού κέρδισε την εύνοια και εμπιστοσύνη του αφεντικού του. Όμως φυλακίστηκε καθώς δεν ενέδωσε στις ερωτικές διαθέσεις της συζύγου του Πετεφρή, κι αυτή τον συκοφάντησε στον άντρα της. 

Από δω ξεκινά την μουσική αφήγηση ο Χαίντελ..Η πρώτη σκηνή ανοίγει στο κελί της φυλακής με τον Ιωσήφ μελαγχολικό...

Η αρετή του Ιωσήφ φάνηκε όμως και μέσα στη φυλακή. Όλοι τον αγάπησαν  για την καλοσύνη και την τιμιότητά του, αλλά και για την ικανότητά του να ερμηνεύει όνειρα. Έτσι, κλήθηκε να ερμηνεύσει τα παράξενα όνειρα του Φαραώ, που εκείνος εκτιμώντας τον τού έδωσε μεγάλα αξιώματα.
Στην εποχή της μεγάλη πείνας έφτασαν στην Αίγυπτο τα αδέρφια του αναζητώντας τροφή. Ο Ιωσήφ τους αναγνώρισε. Μετά από πολλά επεισόδια τούς αποκαλύπτεται και τούς συγχωρεί. Το θεϊκό σχέδιο εξελίχθηκε παρά τις ανατροπές και τα εμπόδια από την ανθρώπινη αδυναμία".

O Xαίντελ δίνει μια σύνθεση μεγάλη κλίμακας, όπου συναρπάζει κοινό και κριτικούς, τόσο που οι ζωγράφοι να απεικονίσουν την ημέρα της μεγάλης πρεμιέρας (2 Μαρτίου 1744) με το πλήθος των φιλόμουσων να έχουν κατακλύσει το θέατρο στο Κόβεν Γκάρντεν. 

H πρεμιέρα του ορατορίου στο Κόβεν Γκάρντεν

Ξεχωριστή στη μουσική απεικόνιση της Βιβλικής ιστορίας είναι η μεγαλόπρεπη ουβερτούρα, τα θέματα της οποίας και το ύφος προϊδεάζουν την πρώτη δραματική σκηνή που θα παρακολουθήσει το κοινό όταν τραβηχτεί η αυλαία. Πρόκειται για τη σκηνή της φυλακής. Ο συνθέτης επιλέγει ένα λυρικότατο Andante στη μι ελ. ακολουθούμενο από ένα ήρεμο και απαλό Larghetto στην σχετική μείζονα κλίμακα του Σολ. Η αλλαγή έρχεται με ένα τολμηρό Allegro σε στυλ φούγκας με το μελαγχολικό Minuetο, υπογραμμίζοντας τη "σκοτεινή" σε συναίσθημα, σκηνή.

Handel: "Joseph and His Brethren, HWV 59 - Ouverture":

Η πρώτη άρια του φυλακισμένου Ιωσήφ είναι σε μορφή da capo(άρια με επανάληψη). Ο Χαίντελ παρά την κατώτερη κοινωνική θέση του χαρακτήρα, δεν διστάζει να ενισχύσει την υποτονική, στοχαστική και μελαγχολικού ύφους μελωδία σε δυναμισμό με τολμηρά και βιρτουόζικα διακοσμητικά στοιχεία.

"Άντεξε, ψυχή μου και μη λυγίζεις 

από τα δεινά των βασάνων!

Όταν αρετή έχει για κορώνα του

κι ο αιχμάλωτος, βασιλεύει"

Από τις πλέον εκθαμβωτικές στιγμές του ορατορίου και ιδιαίτερα δημοφιλείς είναι η άρια της Ασινέθ στο τρίτο μέρος της σύνθεσης. Πρόκειται για την Αιγύπτια γυναίκα, κόρη του Πετεφρή, που ο Φαραώ θα δώσει τελικά για γυναίκα του στον Ιωσήφ. Ο συνθέτης ενσωματώνει στην πλοκή και το απαιτούμενο ερωτικό σκίρτημα ανάμεσα στον ενάρετο Ιωσήφ και την κοπέλα, η θλίψη και η αγωνία της οποίας για τον φυλακισμένο νέο εκφράζονται  σε αυτή την δεξιοτεχνικότατη άρια.

Händel: "Joseph and his Brethren-Prophetic raptures" / Sandrine Piau:

Ιδιαίτερα συγκινητικό είναι το ντουέτο Ιωσήφ με τον μικρότερο αδερφό του Βενιαμίν. Ο Χαίντελ δηλώνει την αθωότητα και το νεαρό της ηλικίας του αγοριού με μουσικά θέματα γεμάτα λυρισμό και ευαισθησία. 

Léon Pierre Urbain Bourgeois: "Ο Iωσήφ αποκαλύπτεται στους αδελφούς του"

Όπως επίσης και το απαράμιλλης ομορφιάς, αν και σύντομο, τελικό "Hallelujah!".

Ένα θριαμβευτικό χορωδιακό από τους Ισραηλίτες, όταν ο Ιωσήφ φανερώνει την ταυτότητά του στους αδερφούς του και όλοι χαίρονται αγαλλιασμένοι. Χαρακτηριστική είναι η διπλή φούγκα στο ξεκίνημά του. Η κορύφωση δεν αργεί, με την ορχήστρα να εισάγει κάθε ηχόχρωμά της σε ένα λαμπρό και επιβλητικό μουσικό εγκώμιο. Μεγαλοπρεπές και με επισημότητα το πολυφωνικό αποτέλεσμα, μέσω του οποίου με ευλάβεια υμνείται η μεγαλοσύνη του Κυρίου:

"We will rejoice in thy salvation, 

and triumph in the name of the Lord our God. 

Hallelujah!"

 Ηandel: "Joseph and His Brethren, HWV 59: We Will Rejoice in Thy Salvation":

Για μια ακόμη φορά ο Χαίντελ αποδεικνύει πως έχει τη μαεστρία να προσδίδει έντονη θεατρικότητα στις Βιβλικές σκηνές. Μπορεί κάποιοι θρησκευόμενοι της εποχής του να τον κατηγόρησαν ότι μετέτρεπε τα ιερά κείμενα σε ψυχαγωγία, όμως κατ' αυτόν ήταν ένας  πιστός λουθηρανός που δεν στόχευε στη διασκέδαση, αλλά στη χριστιανική εκπαίδευση του ακροατηρίου του...

Το κείμενο δημοσιεύτηκε και στο Μουσικό Περιοδικό  TAR .

"Ένα ανθέμιο για την Κυριακή των Βαΐων"

Giotto: "Η Είσοδος στα Ιεροσόλυμα"

"Ωσαννά! ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου!"

Κυριακή των Βαΐων  σήμερα και γιορτάζουμε την πανηγυρική είσοδο του Χριστού στην Ιερουσαλήμ. Μπαίνει στην πόλη "επί πώλον όνου" κι ο λαός τον υποδέχεται με φoινικιές στα χέρια, όπως αρμόζει σ' έναν Βασιλιά.  Την σκηνή απεικονίζει ο Τζιότο στο παραπάνω εικαστικό έργο το 1306, που φιλοτεχνήθηκε για το Παρεκκλήσιο της Αρένας στην Πάντοβα. Πρόκειται για μεγάλη τοιχογραφία σειράς έργων που αναφέρονται στη ζωή του Ιησού.

Ο καλλιτέχνης έχει τοποθετήσει το Χριστό στο κέντρο της σύνθεσης με τους μαθητές στα αριστερά και το πλήθος έξω από την πόλη της Ιερουσαλήμ στα δεξιά. Διακρίνουμε μόλις τα πρόσωπα τεσσάρων από τους μαθητές του Χριστού και οι υπόλοιποι δηλώνονται από το ζωγράφο από τα φωτοστέφανά τους. 

Μπρος του παρατηρούμε πλήθος κόσμου με χαρούμενα, ενθουσιώδη κι όλο έκπληξη, πρόσωπα. Ο ζωγράφος προκαλεί αίσθηση κίνησης και δράσης, σκιαγραφώντας ανθρώπους  άλλους σκαρφαλωμένους σε δέντρα να κόψουν κλαδιά, κι άλλους να υποκλίνονται με σκυμμένο το κεφάλι στο νέο Βασιλιά. Ένας άντρας με σεβασμό απλώνει το ρούχο του σαν αυτοσχέδιο χαλί να περάσει ο Ιησούς μεγαλόπρεπος μέσα στον πορφυρό του χιτώνα.

"Ωσαννά! ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου!"

Ο Thomas Weelkes (1576 – 1623) ήταν ένας από τους σπουδαιότερους Άγγλους συνθέτες και οργανίστες του τέλους του 16ου και των αρχών του 17ου. αι. 

Η συμβολή του στη φωνητική μουσική της Βρετανίας είναι αξιοπρόσεκτη. Ιδιαίτερα διακρίθηκε ως κορυφαίος μαδριγαλιστής, παρά την προβληματική συμπεριφορά του, (ήταν εθισμένος στο αλκοόλ και συχνά μεθυσμένος προκαλούσε προβλήματα φέρνοντας σε αμηχανία πρεσβύτερους και πιστούς με τα βλάσφημα λόγια που ξεστόμιζε κατά τη διάρκεια της θείας λειτουργίας). 

Ο Τόμας Ουίλκς διετέλεσε οργανίστας και κάντορας στον Καθεδρικό του Τσίτσεστερ και το 1600 σε πολύ νεαρή ηλικία δημοσίευσε μια από τις σημαντικότερες συλλογές μαδριγαλίων της αγγλικής παράδοσης.

sheetmusicplus

Από τα δημοφιλέστερα δείγματα ολοκληρωμένου ύμνου αποτελεί το: "Hosanna to the Son of David" για εξάφωνη μικτή χορωδία πάνω σε κείμενα από τα Ευαγγέλια των Ματθαίου και Λουκά, που περιγράφουν την θριαμβευτική είσοδο του Ιησού στην Ιερουσαλήμ.

Πρόκειται για ανθέμιο*, που ξεχωρίζει για τον αποκαλούμενο "χρωματισμό ή ζωγραφική της λέξης" (word painting), τη ζωηρότητα στον ρυθμό και την άκρως ανεπτυγμένη αίσθηση φόρμας και δομής.
Αξιοπρόσεκτη επίσης, για τη χρήση φθόγγων εκτός της βασικής κλίμακας, χρωματικά εφέ και εφέ έντασης, σκιαγραφεί κατανυκτικότατο κλίμα ακολουθώντας αντιστικτικές τεχνικές, μιμήσεις και διαδοχικές παρουσιάσεις θεμάτων, που αντανακλούν τη θριαμβευτική διάθεση του κειμένου.
Το ανθέμιο διακρίνεται  ακόμα για την πλούσια, ηχηρή υψηλότερη και χαμηλότερη φωνητική περιοχή, καθώς ο συνθέτης για να προσδώσει μεγαλοπρέπεια και στιβαρότητα κάνει χρήση διπλών μερών στους μπάσους και τις σοπράνο, ενώ εντυπωσιακές είναι οι απότομες εκρήξεις εναλλάξ με τις μουσικές σιωπές και τους ποικιλματικούς φθόγγους που διαμορφώνουν έναν πυκνό αρμονικό ρυθμό!

*Η λέξη "Ανθέμιο-anthem" ετυμολογικά προέρχεται από τo αρχαίo ελληνικό "αντίφωνo", παραφθορά του οποίου είναι η λέξη "antefn" στην αρχαία αγγλική και δηλώνει τύπο του λειτουργικού άσματος της αγγλικανικής τελετής που χρησιμοποιήθηκε μετά την προτεσταντική μεταρρύθμιση. Το ανθέμιο αναφέρεται σε χορωδιακά ή φωνητικά κομμάτια, που το κείμενό τους αντλείται από εδάφια της Αγίας Γραφής στην Αγγλική γλώσσα.

"Ωσαννά τω Υιώ Δαυίδ

Ευλογημένος ο Ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου
Ωσαννά εν τοις Υψίστοις!"

Thomas Weelkes: "Hosanna to the Son of David":

Για την Κυριακή των Βαΐων μπορείτε να διαβάσετε παλαιότερα κείμενα εδώ και εδώ.

Cavalleria Rusticana - Η Ημέρα του Πάσχα

 

Cavalleria Rusticana- H Hμέρα του Πάσχα, από παράσταση στη ΜΕΤ

Tα σήμαντρα των εαρινών εκκλησιών, ηχούν…Ακούγονται από μακριά, πέρα από τα πράσινα λιβάδια του Σικελικού χωριού...Ξημερώνει Πασχαλιά...

(Κάπως έτσι στήνει το σκηνικό του ο Πιέτρο Μασκάνι στην αριστουργηματική, βεριστική του όπερα "Καβαλερία Ρουστικάνα", που διαδραματίζεται σ'ένα χωριό της Σικελίας, ανήμερα της Λαμπρής...

Οι δουλειές στα χωράφια κι ολούθε, σταματούν για να γιορτάσει ολάκερο το σύμπαν την Ανάσταση του Σωτήρα μας!
Γυναίκες και άντρες ετοιμάζονται για την εκκλησιά...Με το τραγούδι τους, προσκαλούν να συμμετάσχουμε στη Γιορτή της Χαράς και της Αγάπης...

Μέρα Λαμπρής. Στην πλατεία του χωριού... Η πόρτα της παλιάς εκκλησίας, μισάνοιχτη κι οι καμπάνες ηχούν ρυθμικά και χαρμόσυνα. Το Πασχαλινό τελετουργικό, ξεκινά...

ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΧΟΡΩΔΙΑ:

"Πορτοκαλιές μοσχοβολούν στα λιβάδια τα καταπράσινα,

κι οι κορυδαλλοί κελαηδούν στις ανθισμένες μυρτιές!

Είναι ο χρόνος να ψιθυρίσει κανείς το τρυφερό τραγούδι

που της καρδιάς επιτυχύνει τους χτύπους!"

ΑΝΤΡΙΚΗ ΧΟΡΩΔΙΑ:

"Στα χωράφια, ανάμεσα στα χρυσαφένια στάχυα

του αργαλειού σας ακούμε τον ήχο!

Ξανασαίνοντας απ'τη δουλειά, σάς συλλογιζόμαστε

ωραίες σαν ηλιαχτίδες!

Κι όπως πεταρίζει το πουλί που επιθυμεί το ταίρι του

έτσι και μεις κοντά σας τρέχουμε!"

ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΧΟΡΩΔΙΑ:

"Ας πάψει κάθε εργασία στους αγρούς

Η Παναγιά χαίρεται για το Σωτήρα μας!

Είναι ο χρόνος να ψιθυρίσει κανείς το τρυφερό τραγούδι

που της καρδιάς επιτυχύνει τους χτύπους!"

Λίγο αργότερα, από την εκκλησία ακούγονται μελωδικοι ψαλμοί:

"Regina Coeli 

Βασίλισσα του ουρανού, χαίρε!

Αλληλούια!

Αναστάς ο Κύριος, η μόνη αλήθεια..."

ενώ οι ευσεβείς πιστοί συμμετέχουν στην ψαλμωδία του Πασχαλινού ύμνου. "Inneggiamo, il Signor non è morto-Ας τραγουδήσουμε ύμνους, ο Κύριος δεν είναι νεκρός"!

"Υμνούμε! Ο Κύριος Ημών δεν πέθανε!

Με δόξα άνοιξε το μνήμα!

Υμνούμε τον αναστάντα Κύριο Ημών

που σήμερα ανήλθε στη δόξα των ουρανών!"

Ακούγονται:

ΓΥΝΑΙΚΕΣ: Gli aranci olezzano (2:17)

ΑΝΤΡΕΣ: In mezzo al campo (3:06) 

ΓΥΝΑΙΚΕΣ: Cessin le rustiche Opre (4:11)

ΧΟΡΩΔΙΑ: Regina coeli laetare (6:23)

ΣΝΤΟΥΤΣΑ, ΛΟΥΤΣΙΑ και ΧΟΡΩΔΙΑ: Inneggiamo, il Signor non è morto (7:20)

                               

                 

Cavalleria Rusticana - Η Ημέρα του Πάσχα:

Βράδυ Ανάστασης ...

 

"Βράδυ Ανάστασης", Ουμβέρτος Αργυρός
(από: attikanet.blogspot)

[...]

Τι ώρα πηγαίναμε στην εκκλησία τότε;
Κάποτε δεν κοιμόμασταν, περιμένοντας,
ή μας έπιανε ύπνος ελαφρύς
και ξυπνούσαμε καλοδιάθετοι,
με τις πρώτες καμπάνες.
[...]
Πόσο ήταν ωραία, τότε…
Στεκόμασταν στον αυλόγυρο,
γεμάτον κόσμο ελεύθερο. Γελούσαν,
μιλούσαν οι άνθρωποι.

(Ζωή Καρέλλη: "Πριν την Ανάσταση, απόσπασμα")

Αχ!Πόσο ωραία ήτανε, τότε… Τότε που άπλετη η χαρά της Αναστάσιμης Γιορτής καθρεφτιζόταν στις μορφές των ανθρώπων!
Όλες, λουσμένες στο φως των λαμπάδων, όπως ακριβώς τις αποτυπώνει ο Ουμβέρτος Αργυρός στο έργο του: "Βράδυ Ανάστασης".

Βράδυ Ανάστασης σε κάποιο ελληνικό χωριό... Μνήμες του τόπου μας με έθιμα της Χριστιανοσύνης, ωραία..., που ζωντανεύουν και πλημμυρίζουν στην ψυχή μας,  Φως!Άπλετο Φως!!

Ο ζωγράφος μας ανήκει στους τελευταίους εκπροσώπους της Σχολής του Μονάχου.  Οι πίνακές του διακρίνονται για τη λυρική διάθεση με ιμπρεσιονιστικές πινελιές. 

Aνάμεσα στο πλήθος των έργων του  Βενετσιάνου κοκκινοχαίτη παπά, Αντόνιο Βιβάλντι συγκαταλέγονται και αρκετές σπουδαίες θρησκευτικες συνθέσεις.
Τι σόι παπας θα ήταν -θα μου πείτε- αν δεν δεν έγραφε εκκλησιαστικά έργα;
Σωστό κι αυτό...
Δυο απ' αυτά είναι "Credo", βασισμένα δηλαδή στο "Πιστεύω εις ένα Θεό, κλπ"...
Εκείνο με τον αριθμό "591 σε μι ελ." δομείται σε 4 κινήσεις με την τελευταία να' ναι εμπνευσμένη από τους στίχους, που αναφέρονται στην Ανάσταση:

"Και αναστάντα τη τρίτη ημέρα κατά τας Γραφάς .

Και ανελθόντα εις τους ουρανούς, και καθεζόμενον, εκ δεξιών του Πατρός. 

Και πάλιν ερχόμενον μετα δόξης κρίναι ζώντας και νεκρούς, 

ου της βασιλείας ουκ έσται τέλος"

Γράφτηκε για το γυναικείο μουσικό σύνολο του Ospedalle della Pietà, το ορφανοτροφείο στη Βενετία για εγκαταλειμμένα παιδιά, στο οποίο ο Βιβάλντι  δίδασκε και διηύθυνε.
Η σύνθεση λοιπόν, είναι αποκλειστικά σχεδιασμένη για γυναικεία χορωδία και έγχορδα.
Σε ομοφωνικό στιλ ξεχωρίζει για τα γρήγορα, ενθουσιώδη μοτίβα των βιολιών, που παραπέμπουν στο δέος, την κατάπληξη, την εσωτερική χαρά και αναταραχή από το πρωτόγνωρο και θαυμαστό γεγονός της Ανάστασης!

(Στο τελικό "Αμήν" ακούστε μια σύντομη, πλην εκρηκτική φούγκα)

Απολαμβάνουμε λίγη ακόμη μουσική της Δύσης γιατί σε λίγο θ' αφεθούμε  στον υμνογραφικό πλούτο της  Ορθοδοξίας, που δημιουργεί εκτός από κατάνυξη, δέος αισθήματα θάμβους και ευλάβειας:

"Χριστός Ανέστη εκ νεκρών, θανάτω θάνατον πατήσας

και τοις εν τοις μνήμασι  ζωήν χαρισάμενος"

Vivaldi ‐ Resurrexit:

"Ανάσταση": Εκτόρ Μπερλιόζ

 

'Ανάσταση', James Tissot, Βrooklyn Μuseum [wikimedia]

Είναι ένα έργο που δεν μοιάζει με τα υπόλοιπα του συνθέτη. Ο Εκτόρ Μπερλιόζ συνέθεσε την "Messe Solennelle- Επίσημη Λειτουργία" στα 21 χρόνια του, όμως η ακρόασή της μαρτυρά την επαναστατική και νεωτεριστική φύση του, πέρα από το ταλέντο του.

Τελειομανής, όταν ολοκλήρωσε τη μεγάλης διάρκειας λειτουργία θεώρησε πως από τα μέρη της μόνο το "Resurrexit- Ανάσταση" ήταν άξιο να διασωθεί.

Έτσι σκόρπισε χωρίς προσοχή εδώ κι εκεί τις παρτιτούρες των υπολοίπων μερών,(άλλοτε ισχυριζόταν πως τις έκαψε) οι οποίες ανακαλύφθηκαν από έναν μουσικό μόλις το 1990 στο Βέλγιο.

Απίστευτη ιστορία, όμως αληθινή!

Η Λειτουργία γράφτηκε όταν ο Μπερλιόζ σπούδαζε ακόμη στο Παρίσι Ιατρική, μα συγχρόνως έψαχνε την ευκαιρία να αναγνωριστεί μουσικά γράφοντας μια μεγάλη σύνθεση.

Η ευκαιρία φαίνεται να τού χτύπησε την πόρτα όταν τού ανατέθηκε να συνθέσει για τη χορωδία της τοπικής εκκλησίας. Έπεσε με τα μούτρα στη δουλειά, καθώς ήταν άπειρος, όμως τόσο φιλόδοξος!

Η "Λειτουργία" του είχε 14 ενότητες(Kyrie, Gloria,Credo. Crucifixus, Sanctus, Agnus Dei κλπ), ήταν εξαιρετικά εκτεταμένη σε διάρκεια, με πολυσύνθετα σολιστικά και χορωδιακά μέρη. Όμως η τελική πρόβα δεν πήγε καλά. Έτσι, μόνος δρόμος ήταν η αναθεώρηση του έργου, κάτι που έγινε.

Η παρουσίαση της Επίσημης Λειτουργίας έγινε τελικά την επόμενη χρονιά με επιτυχία!

Αρκεί να αναφέρουμε πως ο δάσκαλος μουσικής του Μπερλιόζ τον αγκάλιασε λέγοντάς του: "Είστε μια μεγαλοφυία! Είμαι πεπεισμένος πως δεν θα γίνετε ποτέ γιατρός, αλλά ένας σπουδαίος μουσικός!"

Κατά τη διάρκεια της ζωής του Μπερλιόζ εκτελέστηκε ελάχιστες φορές ως τη στιγμή που όπως ισχυρίστηκε στα Απομνημονεύματα του, έκαψε την παρτιτούρα, καθώς όσο την εξέταζε, τόσο τον απογοήτευε.

Κάποιος, ίσως σκεφτεί πως η παρτιτούρα έφτασε στο Βέλγιο από το Παρίσι;

Εξηγείται όμως κι αυτό:

Πάνω στην πρώτη σελίδα της αναγράφεται ιδιοχείρως: "Η παρτιτούρα της Λειτουργίας, εξ ολοκλήρου στο χέρι από τον Μπερλιόζ, δόθηκε ως αναμνηστικό της παλιάς φιλίας που με συνδέει με τον A. Bessems. Παρίσι 1835 ".

Ο Antoine Bessems ήταν συνθέτης και βιολιστής που, αν και γεννήθηκε στην Βελγική Αμβέρσα, έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στο Παρίσι. Φαίνεται λοιπόν πως επιστρέφοντας ο Bessems στη γενέτειρά του έφερε μαζί την ενθύμια παρτιτούρα του συνθέτη φίλου του Εκτόρ, την οποία καταχώνιασε σε μια σοφίτα, ανάμεσα σε άχρηστα αντικείμενα.

Όμως ήρθε μετά από δεκαετίες ο καιρός της "ανάστασής" της κι έτσι την απολαμβάνουμε εμείς σήμερα...

Ακούμε λόγω ημέρας την "Resurrexit- Ανάσταση", το μέρος που ο Μπερλιόζ θεωρούσε άξιο διάσωσης...

Γάλλος ήταν και ο ζωγράφος,  James Tissot, που παρότι ειδικεύθηκε στη θεματογραφία σκηνών της καθημερινής ζωής, στην ύστερη περίοδό του, που την χαρακτηρίζει μια αναγέννηση της χριστιανικής του πίστης, φιλοτέχνησε αποκλειστικά έργα με θέματα παρμένα από τη Βίβλο. Μάλιστα για να βοηθηθεί στην αναπαράσταση των βιβλικών σκηνικών, ο Τισό ταξίδεψε στη Μέση Ανατολή τρεις φορές.
Η σειρά αυτή των θρησκευτικών έργων του περιλαμβάνει 365 δημιουργίες, ανάμεσά τους και η 'Ανάσταση', που συνοδεύει το κείμενο και φιλοτεχνήθηκε το 1890, προκαλώντας τους επαίνους των κριτικών και τον άκρατο ενθουσιασμό των φιλοτέχνων.

Καλή μας Ανάσταση, κυρίως εντός μας!

Απόγευμα Μεγάλης Παρασκευής. Η φρικτή ημέρα έβαινε προς το τέλος της...

 

"Ο Ενταφιασμός του Χριστού", Fra Angelico

Απόγευμα Μεγάλης Παρασκευής.

Η φρίκη της μέρας θα τέλειωνε...
Το φυσικό σκοτάδι ερχόταν να διαδεχθεί το υπερφυσικό σκοτάδι της Σταύρωσης...


Τα "Κατά Ματθαίον Πάθη" του Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ παίχτηκαν πρώτη φορά στον ναό του Αγίου Θωμά της Λειψίας την Μεγάλη Παρασκευή του 1727, και όπως σε όλα τα θρησκευτικά ορατόρια έτσι και δω ο μεγάλος κάντορας εξιστορεί μουσικά  τις τελευταίες στιγμές της ζωής του Ιησού, από τον Μυστικό Δείπνο μέχρι τον ενταφιασμό.

Εκτός από το ότι πρόκειται για αριστούργημα, τα "Πάθη κατά Ματθαίον"  έχουν την ιδιαιτερότητα πως ο Μπαχ για τη σύνθεσή τους έλαβε υπόψιν του την αρχιτεκτονική της Εκκλησίας του Αγίου Θωμά, όπου θα εκτελείτο, προκειμένου να προσαρμόσει τη σύνθεση στην ακουστική δυνατότητα του χώρου.
Η εκκλησία είχε δυο όργανα, το ένα απέναντι απ' το άλλο. Το ένα πάνω από την είσοδο -ως συνήθως- και το άλλο ακριβώς πίσω από την χορωδία. Τοποθετώντας, λοιπόν ο Μπαχ διπλή ορχήστρα και διπλή χορωδία, κι ανάμεσά τους, τους πιστούς- ακροατήριο, στην ουσία είχε δημιουργήσει συνθήκες στερεοφωνικής απόδοσης.

Τα Πάθη κατά Ματθαίον ήταν το έργο με το οποίο αναβίωσε το ξεχασμένο έργο του Μπαχ, ο Φέλιξ Μέντελσον το 1829 στο Βερολίνο, διευθύνοντας μια μεγαλειώδη συναυλία με τεράστια ορχήστρα και χορωδίες!


Λόγω της Ημέρας θα ακούσουμε το τελικό χορωδιακό: "Wir setzen uns mit Tränen nieder- Με δάκρυα θλίψης".

Είναι γραμμένο σε τρίσημο ρυθμό και στην ελεγειακή κλίμακα της ντο ελάσσονας, ενώ ερμηνεύεται και από τις δυο χορωδίες.

Αυτήν την Άγια ημέρα προσκυνάμε την ταφή και την εις Άδου Κάθοδον του Χριστού, φίλοι μου!

Απόγευμα Μεγάλης Παρασκευής. Η φρίκη πλησίαζε στο τέλος της. Το φυσικό σκοτάδι ερχόταν να διαδεχθεί το υπερφυσικό σκοτάδι της Σταύρωσης...
Μετά την αποκαθήλωση, ο Ιωσήφ παίρνει το σώμα  του Ιησού, το τυλίγει σε σινδόνη, το μεταφέρει και το ενταφιάζει στο βράχο.
Με διαταγή του Πιλάτου, ο τάφος σφραγίζεται με μεγάλη πέτρα, καθώς οι Φαρισαίοι φοβούμενοι, τού υπενθύμισαν τα λόγια του Χριστού: "Επειτα από τρεις ημέρες θα αναστηθώ".

Wir setzen uns mit Tränen nieder

Und rufen dir im Grabe zu:

Ruhe sanfte, sanfte ruh!

Ruht, ihr ausgesognen Glieder!

Euer Grab und Leichenstein

Soll dem ängstlichen Gewissen

Ein bequemes Ruhekissen

Und der Seelen Ruhstatt sein.

Höchst vergnügt schlummern da die Augen ei

Με δάκρυα θλίψης

 στον τάφο Σού φωνάζουμε:

αναπαύσου γλυκά, γλυκά αναπαύσου!

Αναπαυθείτε, ευλογημένα μέλη!

Ο τάφος και η ταφόπλακα

για τη φοβισμένη συνείδηση ας γίνει 

απαλό προσκεφάλι 

και της ψυχής τόπος αναπαύσεως.

Τα μάτια μακάρια αποκοιμούνται.

BACH: St. Matthew Passion - "Wir setzen uns mit Tränen nieder": 

Επιτάφιος Θρήνος: "Αυτού του νέου τ’ όνομα στο χιόνι είναι γραμμένο..."

 

(pemptousia)

"'Έσκυψαν όλοι κι ασπάστηκαν το νεκρό, ο λάκκος είχε ανοιχτεί, και στάθηκε στα χείλια του λάκκου ο γέροντας να πει δυο λόγια, ν’ αποχαιρετίσει το Μανολιό.
Μα ο λαιμός του πνίγουνταν, τα λόγια δεν έβγαιναν, κίνησε ο παπα-Φώτης το θρήνο.
Γκαρδιώθηκε τότε μια γριούλα, έπεσε απάνω στο νεκρό,
έλυσε τα λιγοστά κάτασπρα μαλλιά της και τον αποχαιρέτησε:
Αυτού του νέου τ’  όνομα στο χιόνι είναι γραμμένο,
το πήρε ο ήλιος κι έλιωσε και το νερό και χάθη ... "

(Νίκος Καζαντζάκης: "Ο Χριστός ξανασταυρώνεται')

(i.pinimg)

Η όπερα "Řecké pašije-Τhe Greek Passion-Ελληνικό πάθος", του Βohuslav Martinu είναι ένα από τα σημαντικότερα έργα του σύγχρονου λυρικού ρεπερτορίου, εμπνευσμένο από το μυθιστόρημα του Ν. Καζαντζάκη "Ο Χριστός ξανασταυρώνεται" και υπάρχει σε δύο εκδοχές:

Την πρώτη εκδοχή, τη λεγόμενη και ως "εκδοχή του Λονδίνου", που προοριζόταν να παιχτεί στη Βασιλική Όπερα του Covent Garden του Λονδίνου τη συνέθεσε ο Μartinu από το 1954 ως το 1957.
Τη δεύτερη, αυτή "της Ζυρίχης", που είναι και η πιο γνωστή, τη συνέθεσε από το 1957 ως το θάνατό του, το 1959.

Λέγεται πως ο λόγος για τον οποίο ο Μartinu έκανε δύο εκδοχές είναι ότι η καινοτομία της πρώτης σόκαρε το διοικητικό συμβούλιο της όπερας του Covent Garden το οποίο και την απέρριψε.

Ο Μαρτινού διαβάζοντας το μυθιστόρημα αντιλήφθηκε την οικουμενικότητα του θέματος και συμφώνησε στη δημιουργία του λιμπρέτου, που τον απασχόλησε  δύο ολόκληρα χρόνια γιατί προσπάθησε να ακολουθήσει όσο πιο πιστά γίνεται τη δράση του έργου, κάτι αρκετά δύσκολο.

Σχετικά με τη σύνθεση, για να έρθει πιο κοντά στην ελληνική μουσική παράδοση ζήτησε από τον Καζαντζάκη να του δώσει ελληνικά λαϊκά κομμάτια, ύμνους και ψαλμούς.

Βohuslav Martinu: "Τhe Greek Passion"

Παλαιότερο άρθρο για το οπερατικό έργο μπορείτε να διαβάσετε εδώ.