Μπαχ - Καραβάτζιο για την Κυριακή του Θωμά...

Καραβάτζιο: "Ο Άπιστος Θωμάς", Πότσδαμ

Κυριακή του Θωμά σήμερα και η Εκκλησία μας μάς καλεί να αναλογιστούμε το βαθύτερο νόημα της πίστης και της αμφιβολίας. Η αμφιβολία δεν αποτελεί πάντοτε άρνηση, αλλά συχνά το αναγκαίο πέρασμα για να γίνει η πίστη συνειδητή. Μέσα απ' αυτήν την εσωτερική πάλη, ο άνθρωπος δεν απομακρύνεται απαραίτητα από την αλήθεια, αλλά την αναζητά βαθύτερα, όπως ακριβώς ο Θωμάς.

"Κατά την ημέραν εκείνην, ενώ πλέον είχε βραδυάσει και οι θύρες του σπιτιού, όπου ευρίσκοντο συγκεντωμένοι οι μαθητές, ήσαν κλεισμέναι δια τον φόβον των Ιουδαίων, ήλθεν έξαφνα ο Ιησούς, εστάθη στο μέσον και τους λέγει: "ειρήνη υμιν"
[...]οι μαθηταί, όταν είδαν τον Κυριον αναστημένον, εχάρησαν.[...]
Ο Θωμάς όμως, ένας από τους δώδεκα, ο οποίος ελέγετο εις την ελληνικήν Δίδυμος, δεν ήτο μαζί τους, όταν ήλθε ο Ιησούς.
"εάν δεν ίδω εις τα χέρια του το σημάδι των καρφιών και δεν βάλω το δάκτυλό μου στο σημάδι των καρφιών, και αν δεν βάλω το χέρι μου εις την πλευράν, που την ετρύπησε η λόγχη, δεν θα πιστεύσω".
Ερχεται, λοιπόν, ο Ιησούς έξαφνα...Επειτα λέγει στον Θωμάν΅"φέρε το δάκτυλό σου εδώ, ιδέ και με τα μάτια σου, ψηλάφησε και μη γίνεσαι άπιστος, αλλά πιστός"
"Πιστεύω, Κύριε, ότι συ είσαι ο Κύριος μου και ο Θεός μου", είπε ο Θωμάς.
Λέγει εις αυτόν ο Ιησούς: "επίστευσες, διότι με είδες· μακάριοι θα είναι απ' εδώ και πέρα στους αιώνας των αιώνων, εκείνοι οι οποίοι καίτοι δεν με είδαν, επίστευσαν".
(Κατά Ιωάννην, κεφ 20, 19-30)



Το εικαστικό του Καραβάτζιο, "Άπιστος Θωμάς" προκάλεσε οργή και αγανάκτηση στους θρησκευόμενους της εποχής του γιατί θεωρήθηκε ασεβές.

Ο καλλιτέχνης επιθυμεί την αποτύπωση της αλήθειας, όπως την έβλεπε, εντελώς νατουραλιστικά και χωρίς κανέναν εξωραϊσμό τα πρόσωπα. Ετσι, απεικονίζει τους Αποστόλους ως απλούς ανθρώπους - εξάλλου ψαράδες ήταν στο επάγγελμα- με ταλαιπωρημένα πρόσωπα, βρώμικα χέρια και ρυτιδωμένα μέτωπα, μακριά από τις σεβάσμιες μορφές που οι άνθρωποι είχαν συνηθίσει να βλέπουν στα έργα τέχνης.
Τοποθετεί τον Χριστό στο κέντρο, λουσμένο μεν στο Φως, όμως με ταλαιπωρημένο σώμα κι αφρόντιστα μαλλιά, μορφή που  δεν παραπέμπει στην ιερότητα της στιγμής. Ακόμη και τα φωτοστέφανα απουσιάζουν. Δείχνει τις πληγές του σε 3 μαθητές, εκ των οποίων εκείνος που βάζει το δάκτυλό του στην πληγή είναι ο Θωμάς.
Η πράξη του δείχνει με απλό και άμεσο τρόπο την ανάγκη για βεβαιότητα. Ο Χριστός, με ήρεμη στάση, δεν απορρίπτει την αμφιβολία, αλλά την δέχεται και τη μετατρέπει σε πίστη. Η έντονη, ρεαλιστική απεικόνιση της πληγής και του αγγίγματος τονίζει ότι η Ανάσταση δεν είναι ιδέα, αλλά μια ζωντανή και απτή πραγματικότητα.
Με την γνωστή τεχνική του κιαροσκούρο, ο Καραβάτζιο απεικονίζει την πραγματικότητα, άρα δημιουργεί έντονα τα συναισθήματα.



H "Cantata 67, Halt im Gedächtnis"  του  Γ.Σ.Μπαχ είναι η πρώτη που γράφτηκε στα χρόνια της Λειψίας  κι είναι αφιερωμένη στην Κυριακή του Θωμά.

Βασίζεται στο παραπάνω απόσπασμα του Ευαγγελίου και η πορεία των μερών αποτυπώνει την εσωτερική διαδρομή της απιστίας του Θωμά προς την πίστη:

Το εναρκτήριο χορωδιακό "Halt im Gedächtnis Jesum Christ - Κράτα στη μνήμη σου τον Ιησού Χριστό" θέτει το βασικό δίλημμα ανάμεσα στη μνήμη της Ανάστασης και την αμφιβολία, σαν μια προσπάθεια να διατηρηθεί η πίστη χωρίς ακόμη βεβαιότητα.
Στην άρια του τενόρου "Mein Jesus ist erstanden-Ο Ιησούς μου αναστήθηκε" εκφράζεται μια καθαρή και χαρούμενη διακήρυξη της Ανάστασης, που έρχεται σε αντίθεση με τη στάση του Θωμά, ενώ το ρετσιτατίβο της άλτο "Mein Jesu, heißest du des Todes Gift - Ιησού μου, ονομάζεσαι δηλητήριο του θανάτου" εισάγει την προσωπική αμφιβολία, όπου η πίστη αναγνωρίζεται αλλά δεν έχει εσωτερικευτεί.
Το χορωδιακό "Erschienen ist der herrlich Tag - Εμφανίστηκε η ένδοξη ημέρα" παρουσιάζει τη συλλογική βεβαιότητα της Εκκλησίας για την Ανάσταση, η οποία όμως δεν αρκεί για να άρει την ατομική αμφιβολία, και στο επόμενο ρετσιτατίβο "Doch scheinet fast - Όμως φαίνεται σχεδόν" αυτή η αμφιβολία κορυφώνεται, δείχνοντας μια πίστη που κλονίζεται και αναζητά επιβεβαίωση.
Η καθοριστική καμπή έρχεται με την άρια του μπάσου και το χορωδιακό "Friede sei mit euch - Ειρήνη υμίν", όπου ο Χριστός εμφανίζεται και προσφέρει ειρήνη ενώ η χορωδία εκφράζει φόβο και ταραχή, δείχνοντας ότι η αμφιβολία του Θωμά δεν λύνεται με επιχειρήματα αλλά με την ίδια την παρουσία του Αναστημένου.

Τέλος, το καταληκτικό χορωδιακό "Du Friedefürst, Herr Jesu Christ - Εσύ, Άρχοντα της ειρήνης, Κύριε Ιησού Χριστέ" αποδίδει την κατάσταση της συμφιλίωσης και της ειρήνης, όπου η αμφιβολία έχει ξεπεραστεί και η πίστη έχει πλέον εδραιωθεί.

Ο σκοπός του Μπαχ ήταν να αποδώσει τα συναισθήματα των μαθητών, όπως τις ελπίδες τους που χάθηκαν  μετά τη Σταύρωση και  την ένταση αμφιβολίας  του Θωμά.
Ο κάντορας πετυχαίνει ένα άφθαστο παραλληλισμό μεταξύ πνευματικής έντασης των κειμένων και  μουσικής έντασης...Μην ξεχνάμε πως ο Μπαχ συχνά αναφέρεται ως ο "πέμπτος Ευαγγελιστής" για την αφοσιωμένη ερμηνεία των βιβλικών πηγών. Έτσι, το σημαντικό γι' αυτόν ως "μουσικός του Θεού" δεν είναι τόσο η έκφραση της απιστίας του Θωμά, όσο η ομολογία της πίστης του, δηλαδή η πραγματική συνειδητοποίηση για την Θεότητα του Χριστού!

Bach: "Halt im Gedächtnis" Cantata, BWV 67 / Karl Richter:

Ath Samaras26 April 2020 at 02:25

Karl Richter: ένας από τους σπουδαιότερους οργανίστες που πέρασαν, όμως και ως μαέστρος άφησε εποχή, ενώ έφυγε πολύ νέος...
Όσο για τη δημοσίευση, ετούτο το blog έχει πάντα κάτι καλό και χρήσιμο να προσφέρει...

ReplyDelete