Αγγελικό Όραμα: Από τη ζωγραφική του Φρα Αντζέλικο στη Συμφωνική φωτοχυσία του Alan Hovhaness...

 

Fra Angelico:  "Christ Glorified in the Court of Heaven"
(λεπτομέρεια με τους Αγγέλους να παίζουν μουσική)

Ο Φρα Αντζέλικο, γνωστός ήδη από την εποχή του ως "Il Beato Angelicο - Ο Ευλογημένος Αντζέλικο", υπήρξε Δομινικανός μοναχός και ένας από τους σημαντικότερους ζωγράφους της πρώιμης Αναγέννησης.

Γεννημένος στην περιοχή της Φλωρεντίας, συνέδεσε την καλλιτεχνική του πορεία με βαθιά πνευματική ζωή, αντιμετωπίζοντας τη ζωγραφική ως πράξη πίστης και προσευχής. Στα έργα του δεν επιδιώκει μόνο την αισθητική αρτιότητα, αλλά κυρίως την απόδοση της θείας παρουσίας μέσα από το φως, το χρώμα και την εσωτερική αρμονία. Πέθανε σαν σήμερα, 18 Φεβρουαρίου 1455 στη Ρώμη, αφήνοντας έργο που επηρέασε καθοριστικά την εξέλιξη της ιταλικής ζωγραφικής.

Κεντρικό στοιχείο της τέχνης του είναι οι Άγγελοι.
Δεν αποτελούν διακοσμητικές μορφές, αλλά πνευματικούς μεσολαβητές ανάμεσα στον ουρανό και τη γη. Με λεπτές γραμμές, φωτεινά χρώματα και χρυσά φωτοστέφανα, ο Αντζέλικο αποδίδει την καθαρότητα και τη γαλήνη τους. Οι κινήσεις τους, σε στάσεις προσευχής, και συχνά χορού ή τραγουδιού, δημιουργούν την αίσθηση ουράνιας μουσικής αρμονίας.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η παράσταση "Christ Glorified in the Court of Heaven - Ο Χριστός Δοξάζεται στην Αυλή των Ουρανών", από την Αγία Τράπεζα του ναού του Αγίου Δομίνικου στο Φιέζολε.

Στο κεντρικό πάνελ ο Χριστός εικονίζεται ένδοξος, υψωμένος πάνω σε σύννεφα, κρατώντας τη σημαία της Ανάστασης. Η πληγή στο χέρι Του θυμίζει το Πάθος, ενώ το χρυσό φόντο, χαραγμένο με ακτίνες, δηλώνει ότι εκπέμπει θεϊκό φως.
Γύρω του Άγγελοι τραγουδούν και παίζουν μουσικά όργανα -σάλπιγγες, κόρνα, τρομπέτες, ψαλτήρια, τύμπανα και βιόλες- συνθέτοντας μια εικόνα ουράνιας δοξολογίας.

Fra Angelico:  "Christ Glorified in the Court of Heaven"

Η σκηνή πλαισιώνεται από Αγίους, μορφές της Παλαιάς Διαθήκης και Δομινικανούς μοναχούς, εντάσσοντας το όραμα αυτό σε μια ευρύτερη πνευματική κοινότητα πίστης και σωτηρίας.

Από τους "Αγγέλους" του Φρα Αντζέλικο, εκείνη τη διάφανη ένωση ουρανού και γης που ακτινοβολεί στα έργα του, γεννήθηκε, πέντε αιώνες αργότερα, ένα μουσικό όραμα. Ο σπουδαίος αμερικανοαρμένιος συνθέτης, Alan Hovhaness, βαθιά συγκινημένος από την πνευματική λάμψη του ζωγράφου, συνέθεσε το 1967 το συμφωνικό έργο "Fra Angelico Fantasy, Op. 220". Ο τίτλος παραπέμπει στον Ιταλό δημιουργό, ο οποίος, όπως έλεγε ο ίδιος ο συνθέτης, "ζωγράφιζε με το ανατολίτικο πνεύμα".

Ο Χοβχάνες δεν αναζήτησε στον Αντζέλικο τη δεξιοτεχνία, αλλά το όραμα. Αυτό που τον συγκλόνισε δεν ήταν η εικόνα καθαυτή, αλλά η πνευματική της ακτινοβολία. 

Fra Angelico:  "Christ Glorified in the Court of Heaven"
(λεπτομέρεια με τους Αγγέλους να παίζουν μουσική)

Έτσι γεννήθηκε η συμφωνική σύνθεση, που ο ίδιος χαρακτήρισε "φόρο τιμής και ευχαριστήρια προσφορά". Δεν πρόκειται για μουσική περιγραφή πινάκων, αλλά για απόπειρα να αποδοθεί η ίδια η κατάσταση της έμπνευσης, το "αγγελικό όραμα". Ο συνθέτης αφηγείται πως ενώ ήταν βαριά άρρωστος και αμφέβαλλε αν θα μπορούσε να εμφανιστεί σε επικείμενη συναυλία, άκουσε ξαφνικά μέσα του την κύρια μελωδία και άρχισε να την τραγουδά. Η εμπειρία εκείνη τού φάνηκε σχεδόν θαυματουργή.

Παρομοιάζοντας το έργο του Φρα Αντζέλικο με τις παραδόσεις της παλιάς Κίνας, της Κορέας και της Ιαπωνίας -πολιτισμούς που είχαν επηρεάσει βαθιά τη μουσική σκέψη του- ο Χοβχάνες έγραφε:

Fra Angelico:  "Christ Glorified in the Court of Heaven"
(λεπτομέρεια με τους Αγγέλους να παίζουν μουσική)

"Όπως στην παλιά Κίνα, την Κορέα και την Ιαπωνία, οι καλλιτέχνες ζωγράφιζαν ουράνιους μουσικούς να κατεβαίνουν από τον ουρανό στη γη, έτσι και στη Φλωρεντία, ο Φρα Αντζέλικο ζωγράφισε τα οράματά του με αγγέλους που έπαιζαν ουράνιες σάλπιγγες. Το όραμά του ενέπνευσε τη χρήση τρομπετών, κόρνων και τρομπονιών σε λατρευτική, δοξολογική μουσική. Στη σύνθεσή μου, αυτά τα όργανα γίνονται φωνές ουράνιων αγγελιοφόρων".

Έτσι, η παρτιτούρα ανοίγει με αιωρούμενα, άρρυθμα συρσίματα στα έγχορδα, ήχους που μοιάζουν να αναδύονται από αόρατο φως. Σταδιακά, τα χάλκινα πνευστά αντηχούν με επιβλητικότητα, όχι ως κοσμική επίδειξη δύναμης, αλλά σαν λειτουργική αναγγελία. Η τροπική γλώσσα, οι ανατολικές κλίμακες και οι στιγμές ελεγχόμενης ελευθερίας δημιουργούν μια αίσθηση άχρονης γαλήνης που κορυφώνεται σε λαμπρή ηχητική φωτοχυσία.
Η μουσική επιχειρεί να αποδώσει το ίδιο το αγγελικό βίωμα, μια συμφωνική λειτουργία όπου ο ήχος γίνεται φως και η ορχήστρα μεταμορφώνεται σε χορό ουράνιων αγγελιοφόρων.

Alan Hovhaness: "Fra Angelico, fantasy for orchestra, Op. 220"

"Ημέρα του Χαφέζ": ο ποιητής της Ανατολής εμπνέει τη μουσική της Δύσης...

Η Εθνική Ημέρα του Χαφέζ τιμάται κάθε χρόνο στο Ιράν στις 12 Οκτωβρίου, που αντιστοιχεί στην 20ή ημέρα του μήνα Μεχρ στο ιρανικό ημερολόγιο. Η ημέρα αυτή είναι αφιερωμένη στον μεγάλο Πέρση ποιητή Χαφέζ, ένα από τα πιο εμβληματικά πρόσωπα της περσικής λογοτεχνίας.
Ο Μουχαμάντ Χαφέζ από το Σιράζ είναι γνωστός για τη βαθιά πνευματικότητα και το λυρισμό των ποιημάτων του, κυρίως των γκαζάλ, τα οποία εξερευνούν θέματα όπως η αγάπη, ο θάνατος, ο μυστικισμός και η θεϊκή ένωση. Το έργο του συγκεντρώθηκε μεταθανάτια στη συλλογή "Ντιβάν", που παραμένει κλασικό ανάγνωσμα στην περσική γλώσσα και έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες.Λέγεται ότι κάθε ιρανική οικογένεια διαθέτει οπωσδήποτε δύο βιβλία, το Κοράνι και ποιήματα του Χαφέζ.

Ο τίτλος "Χαφέζ" σημαίνει "αυτός που έχει απομνημονεύσει το Κοράνι", κάτι που κατά την παράδοση πέτυχε ο ποιητής σε νεαρή ηλικία. Το έργο του επηρέασε βαθιά την περσική μουσική, καλλιγραφία και τέχνη και εξακολουθεί να εμπνέει μέχρι σήμερα.


Ο Πέρσης ποιητής Χαφέζ δεν επηρέασε βαθιά μόνο τον ισλαμικό και περσικό κόσμο, αλλά και πολλούς μεγάλους Δυτικούς στοχαστές, συγγραφείς και καλλιτέχνες.

• Ο Γκαίτε είναι από τους πρώτους Ευρωπαίους που μελέτησαν και τον θαύμασαν σε βάθος. Εμπνεύστηκε από το έργο του για να γράψει τη συλλογή του "Δυτικό-Ανατολικό Ντιβάν", στην οποία εξυμνεί τον Χαφέζ και συνομιλεί μαζί του ποιητικά.Τον αποκαλεί "δίδυμο αδερφό του στην ποίηση και σύμβολο παγκόσμιου πνευματικού διαλόγου" και δηλώνει πως "δεν υπάρχει κανείς όμοιος με τον Χαφέζ"...
  
  "Hafis! Du bist nicht ein Dichter, du bist eine Welt - Χαφέζ! Εσύ δεν είσαι ποιητής, είσαι κόσμος ολόκληρος."

• Ο Αμερικανός φιλόσοφος και ποιητής Ralph Waldo Emerson θεωρούσε τον Χαφέζ ως έναν από τους μεγαλύτερους ποιητές όλων των εποχών και δήλωνε ότι "ο Χαφέζ είναι πάντα ο εαυτός του. Απελευθερωμένος και βαθύς".

• Οι Γερμανοί ποιητές Friedrich Rückert, Georg Friedrich Daumer και Hans Bethge, μετέφρασαν πολλά ποιήματα του Χαφέζ, στα γερμανικά, βοηθώντας με αυτόν τον τρόπο στη διάδοση της ποίησής του στη Δύση.

Ο Χαφέζ ενέπνευσε στοχαστές, συγγραφείς και φιλοσόφους, οι οποίοι είδαν στο έργο του μια ένωση γήινης και θεϊκής αγάπης, αλλά και έναν ποιητή ελευθερίας, μυστικισμού και εσωτερικότητας. Η γέφυρα που δημιούργησε ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση τον καθιστά διαχρονικά παγκόσμιο ποιητή.

Δεν άφησε, όμως, ασυγκίνητους και πλήθος μουσουργών, ανάμεσά τους τους Γ. Μπραμς, Ρ. Στράους, Γκλαζουνόφ, Άλαν Χοβχάνες, Κάρολ Σιμανόφσκι και άλλους, οι οποίοι στα ποιήματά του βρήκαν βαθιά συναισθηματικά και φιλοσοφικά μοτίβα, ικανά να μετασχηματιστούν σε μουσική. Η λυρική ένταση, η μεταφυσική διάσταση και η μεθυστική γλώσσα του Χαφέζ αποτέλεσαν ιδανικό υλικό για φωνητικές και συμφωνικές συνθέσεις, που διατηρούν ζωντανό το πνεύμα του στον παγκόσμιο πολιτισμό.

• Ο Ρίχαρντ Βάγκνερ, αν και δεν μελοποίησε κανένα από τα ποιήματα του Χαφέζ, όταν τα διάβασε σε μετάφραση του Γκέοργκ Φρίντριχ Ντάουμερ, εξέφρασε τον βαθύ του θαυμασμό, δηλώνοντας ότι η γνωριμία του με τον Χαφέζ τού προκάλεσε άπλετο δέος.
  Όπως χαρακτηριστικά είπε:
  "Θα έπρεπε να ντρεπόμαστε για όλη την πομπώδη ευρωπαϊκή πνευματική μας κουλτούρα, μπροστά σε εκείνη που είχε ήδη αναπτυχθεί πολύ νωρίτερα στην Ανατολή -με τόση ζωντάνια και μοναδική πνευματική γαλήνη".

1. Ο Γιοχάνες Μπραμς υπήρξε αρραβωνιασμένος με την Αγκάθε. Ήταν μετά την αποτυχία του Πρώτου Κοντσέρτου του, που ήρθε αντιμέτωπος με κύματα απογοήτευσης, απαισιοδοξίας και ανασφάλειας, ειδικά σε μια περίοδο που σκεφτόταν να μοιραστεί τη ζωή του με μια γυναίκα.
"Δεν αντέχω πάνω μου το βουβό, γεμάτο ερωτηματικά βλέμμα μιας συζύγου που μου μαχαιρώνει τα σωθικά", της έγραψε.
Λίγες μέρες αργότερα, έλαβε την οριστική άρνηση της Αγκάθε και τον τερματισμό του αρραβώνα τους. Ο Μπραμς, βαθιά πληγωμένος, μετουσιώνει τον πόνο του σε μουσική.

Η απογοήτευση και η χαμένη αγάπη του βρίσκουν διέξοδο στα "Εννέα Τραγούδια και Άριες", Op. 32.
Το τελευταίο ληντ της συλλογής, βασισμένο σε ποίημα του Georg Friedrich Daumer, μεταφρασμένο και προσαρμοσμένο από το Ντιβάν του Χαφέζ, αποτυπώνει έναν πνευματικό και συναισθηματικό χωρισμό ανάμεσα σε δύο εραστές.

"Πως είσαι, όλο γλύκα, Άνασσά μου,

μες' στη λεπτή ευγένειά σου!

Απλά χαμογελάς κι εαρινά αρώματα αναδύεις

Μέσα σε πνεύμα μακαριότητας!

συγκρίνω εκείνη του φρεσκοανθισμένου ρόδου

με τη δική σου λάμψη.

Αχ, απ' όλα όσα εκεί ανθίζουν τριαντάφυλλα

Είν' το δικό σου, πιο ευλογημένο!

Περιπλανιέμαι στα ερημωμένα μέρη

που απλώνονται θαμπές σκιές

κι οδύνη φοβερή

με κατακλύζει

Στην αγκαλιά σου άσε με να σβήσω!

στον κόρφο σου το θάνατο να βρω,

Ακόμα κι αν σφοδρός ο πόνος είναι

στο στήθος μου..., μακάριος φαντάζει πόνος!"

Brahms: "Lieder und Gesänge Op. 32, Ν. 9":

2. Παρότι η φωνητική μουσική δεν κατείχε κεντρική θέση στο έργο του Αλεξάντρ Γκλαζουνόφ (έγραψε περίπου τριάντα τραγούδια) ένα ποίημα στάθηκε αρκετό για να ανάψει τη δημιουργική του φλόγα.
Ήταν μια ελεύθερη ρωσική απόδοση ενός ποιήματος του Χαφέζ, φιλοτεχνημένη από τον ίδιο τον Πούσκιν, που τροφοδότησε τη φαντασία του νεαρού συνθέτη. Το αποτέλεσμα ήταν μια μελοποίηση που γράφτηκε το διάστημα 1888-1890, αποκαλύπτοντας -εκτός από την ώριμη τεχνική του- και μια αποφασιστική, ηρωική τόλμη στη μουσική γραφή.
Οι μελωδίες του Γκλαζουνόφ αναδύονται πλούσιες και ευγενείς, ενώ οι διακριτικές διακοσμήσεις της μουσικής του αποπνέουν λεπτότητα και συναίσθημα.
Το άρωμα της ποίησης του Χαφέζ, όλο πάθος, στοχασμό και μια βαθιά αίσθηση εσωτερικής ελευθερίας φαίνεται να βρίσκει αντήχηση στις γραμμές της μελωδίας, όπου η πνευματικότητα της Ανατολής συναντά τον Ρωσικό ρομαντισμό.

"Из Гафиза, Не будьте жадными до воинской славы
Από τον Χαφέζ, Μην παρασύρεσαι από τη δόξα του πολέμου":

"Μην παρασύρεσαι από τη δόξα του πολέμου, ω όμορφε νέε,

μην ριχτείς στην αιματοβαμμένη μάχη με τα πλήθη του Καραμπάχ!

Ξέρω, ο θάνατος δεν θα σε συναντήσει

ο Αζραήλ, μέσα στις λάμψεις των σπαθιών,

θα θαμπωθεί από την ομορφιά σου

και θα παραμερίσει το ξίφος του.

Όμως φοβάμαι πως ανάμεσα στις μάχες,

θα χάσεις για πάντα

τη σεμνή, ντροπαλή χάρη των κινήσεών σου,

τη γοητεία της τρυφερής συστολής σου.

3. Τα "Gesänge des Orients, έργο 77", γράφτηκαν από τον Ρίχαρντ Στράους το 1928 και αποτελούν μια σειρά πέντε τραγουδιών βασισμένων σε ποιητικές παραφράσεις περσικών κειμένων του Χαφέζ από τον Hans Bethge. Η ηχοχρωματική παλέτα του Στράους στο έργο αυτό φέρει εμφανή ανατολίτικα στοιχεία, με λεπτοδουλεμένες διακοσμήσεις και ορχηστρικές αποχρώσεις που υποδηλώνουν εξωτισμό και πνευματικότητα.
Αυτό γίνεται ιδιαίτερα αισθητό στο πρώτο τραγούδι με τον τίτλο "Ihre Augen - Τα μάτια της", όπου η μουσική επεξεργασία συνομιλεί στενά με τον στοχαστικό, μυστικιστικό τόνο των στίχων.
Κάθε τραγούδι αναστοχάζεται μια διαφορετική πλευρά του έρωτα ή της αγάπης, από τον πόθο και την απώλεια μέχρι την εξύψωση της ψυχής.
Αν και το φωνητικό μέρος είναι εξαιρετικά απαιτητικό (με τεχνικά υψηλές φράσεις που φτάνουν στα όρια της φωνής), ο κύκλος αρχικά προοριζόταν για τενόρο. Παρ' όλα αυτά, ο Στράους τον αφιέρωσε στην αγαπημένη του ερμηνεύτρια, τη σοπράνο Ελίζαμπεθ Σούμαν, και στον σύζυγό της, μαέστρο Καρλ Άλβιν, υποδηλώνοντας έτσι ότι η εκτέλεση από γυναικεία φωνή ήταν εξίσου επιθυμητή.

"Ihre Augen - Τα Μάτια της

"Τα καμπύλα σου φρύδια, ω αγαπημένη,

είναι κιόσκια του Παραδείσου. Κάτω απ’ αυτά,

κατοικούν χαμογελώντας

οι υπέροχοι άγγελοι των ματιών σου.

Η λαμπρότητα, που' χει απλωθεί σ' όλο τον κόσμο,

πηγάζει απ’ αυτούς τους αγγέλους,

που έφεραν τη λάμψη μαζί τους

από τα λιβάδια του Παραδείσου"

4. Η μουσική του αμερικανοαρμένιου, Άλαν Χοβχάνες διαπνέεται από έναν έντονα μυστικιστικό χαρακτήρα, όπου η πνευματικότητα και ο λυρισμός αποτελούν βασικά εκφραστικά μέσα. Επηρεασμένος βαθιά από τη μουσική παράδοση της Ανατολής και την ποιητική γλώσσα της Περσίας, ο συνθέτης δημιουργεί έργα που μοιάζουν με προσευχή ή στοχασμό, γεφυρώνοντας τον ήχο με το εσωτερικό βίωμα.

Η γνωριμία του με την ποίηση του σπουδαίου Χαφέζ οδήγησε στη σύνθεση του έργου "Love Songs of Hafiz, Op. 33. Πρόκειται για μια σειρά από οκτώ τραγούδια, με κείμενα γραμμένα από τον ίδιο τον Χοβχάνες.Ο Χοβχάνες δεν προχωρά σε άμεση μελοποίηση ή μετάφραση των ποιημάτων του Χαφέζ, αλλά αντλεί έμπνευση από τη λυρική και μυστικιστική αύρα του έργου του, την οποία μεταπλάθει σε μια προσωπική και δημιουργική μουσική πρόταση.

Το πρώτο τραγούδι έχει τίτλο "Hafiz, Like Lord Krishna Darting - Χαφέζ, σαν τον Κρίσνα, τον χορευτή των ουρανών". Απεικονίζει τη σύνδεση ανάμεσα στην αιώνια σοφία και τη θεϊκή γοητεία του Χαφέζ με την εκστατική και παιχνιδιάρικη φύση του θεού Κρίσνα, φωτίζοντας την αρμονία μεταξύ ανθρώπινου και θείου μέσα από την ποίηση και το μυστικισμό.

"Χαφέζ, σαν τον Κρίσνα, τον χορευτή των ουρανών,

ξεφεύγει παιχνιδιάρικα από τη μοίρα και τη λογική,

με μάτια που λάμπουν σαν αστέρια στο σκοτάδι,

και ένα χαμόγελο που μαγεύει την ψυχή και το πνεύμα.

Όπως ο Κρίσνα παίζει με τη φλογερή του φλογέρα,

έτσι και ο Χαφέζ παίζει με τις λέξεις,

συλλαμβάνοντας την αγάπη και την ελευθερία,

εκεί όπου ο κόσμος συναντά το άπειρο.

Είναι το πνεύμα που χορεύει ανάμεσα στα σύννεφα,

η φωνή που ψιθυρίζει μυστικά στην καρδιά των ανθρώπων,

και το φως που διαλύει το σκοτάδι της απιστίας,

φέρνοντας γαλήνη σε κάθε ψυχή που τον ακούει"

Ένα μικρό απόσπασμα μπορείτε να ακούσετε εδώ.

(Οι αποδόσεις των ποιημάτων στα ελληνικά είναι δικές μου από την αγγλική τους μετάφραση)

Παλαιότερο κείμενο για τον Χαφέζ διαβάστε εδώ.

 

Άγιος Γρηγόριος ο Φωτιστής: μια "Προσευχή στο σκοτάδι" από τον Χοβχάνες...

"Ο Άγιος Γρηγόριος ο Φωτιστής βαπτίζει τον Αρμενικό λαό", Ivan Aivazovsky(1892) 

Κάθε χρόνο στις 30 Σεπτεμβρίου, η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά τη μνήμη του Αγίου Γρηγορίου του Φωτιστή, Ιερομάρτυρα και επισκόπου της Μεγάλης Αρμενίας.

"Ο Άγιος Γρηγόριος ο Φωτιστής ρίχνεται στη σπηλιά Κορ Βιράπ"
Francesco Fracanzanο

Πρόκειται για μία από τις σημαντικότερες φυσιογνωμίες της Ανατολικής Χριστιανοσύνης, γνωστό ως "Απόστολο των Αρμενίων" και θεμελιωτή του χριστιανισμού στην Αρμενία, το πρώτο κράτος στην ιστορία που αναγνώρισε τον Χριστιανισμό ως επίσημη θρησκεία, το έτος 301 μ.Χ.Ο Άγιος Γρηγόριος έζησε κατά τον 3ο και 4ο αιώνα μ.Χ. και καταγόταν από επιφανή οικογένεια της Παρθίας. Σε νεαρή ηλικία κατέφυγε στην Καισάρεια της Καππαδοκίας, όπου ασπάστηκε τον Χριστιανισμό και μυήθηκε στη χριστιανική πίστη και θεολογία.

Μετά τον διωγμό των Χριστιανών επέστρεψε στην Αρμενία με σκοπό να κηρύξει το Ευαγγέλιο. Εκεί, αντιμετώπισε σφοδρή εχθρότητα από τον βασιλιά Τιριδάτη, ο οποίος τον φυλάκισε για 15 ολόκληρα χρόνια σε ένα βαθύ υπόγειο κελί, τη σπηλιά Κορ Βιράπ, κοντά στα σύνορα Αρμενίας-Τουρκίας.

Ο καθεδρικός ναός στο Ετσμιατζίν, που ίδρυσε ο Άγιος

Η ιστορία πήρε δραματική τροπή όταν ο βασιλιάς Τιριδάτης αρρώστησε σοβαρά. Μη βρίσκοντας θεραπεία, απελευθέρωσε τον Γρηγόριο, ο οποίος, με τη χάρη του Θεού, τον θεράπευσε. Συγκλονισμένος, ο Τιριδάτης βαπτίστηκε Χριστιανός, μαζί με την αυλή του και μεγάλο μέρος του λαού.Ο Άγιος Γρηγόριος χειροτονήθηκε πρώτος Πατριάρχης της Αρμενίας, θέτοντας τα θεμέλια για τη δημιουργία της Αρμενικής Αποστολικής Εκκλησίας. Η δεξιά χείρα του Αγίου θεωρείται από τα πιο ιερά λείψανα της Αρμενικής Εκκλησίας και φυλάσσεται στο Πατριαρχείο του Ετσμιατζίν, την πνευματική καρδιά της Αρμενικής Ορθοδοξίας. Εκεί βρίσκεται και ο εντυπωσιακός καθεδρικός ναός που ίδρυσε ο Άγιος.

"Etchmiadzin" τιτλοφόρησε και την όπερά του προς τιμήν του Αγίου ο σπουδαίος αμερικανοαρμένιος συνθέτης Alan Hovhaness. 'Εργο, που παραγγέλθηκε από την Αρμένικη Εκκλησία των ΗΠΑ, όπου ζούσε ο συνθέτης και διατηρούσε στενούς δεσμούς με την κοινότητα. Η όπερα αναπαριστά τη ζωή, το μαρτύριο του Αγίου Γρηγορίου του Φωτιστή και τη μεταστροφή του βασιλιά Τιριδάτη, οδηγώντας στην επίσημη υιοθέτηση του Χριστιανισμού από την Αρμενία.

Ιδιαίτερα δημοφιλές είναι το ορχηστρικό ιντερμέδιο της όπερας, με τίτλο "Prayer of Saint Gregory - Προσευχή του Αγίου Γρηγορίου", το οποίο συχνά ερμηνεύεται αυτόνομα σε συναυλίες. Πρόκειται για ένα από τα πιο συγκινητικά και πνευματικά έργα του Χοβχάνες, εμπνευσμένο από τη βυζαντινή και αρμενική εκκλησιαστική μουσική παράδοση.

Το κομμάτι που ο δημιουργός του περιέγραψε ως "προσευχή στο σκοτάδι" γράφτηκε αρχικά για τρομπέτα και ορχήστρα εγχόρδων.

Πρόκειται για ένα βαθιά συγκινητικό έργο, όπου η μουσική απεικονίζει τον Άγιο Γρηγόριο κατά την περίοδο της πολυετούς φυλάκισής του, μετατρέποντας τη σιωπή και την απόγνωση σε μία θερμή, σπαρακτική προσευχή. Η τρομπέτα αναλαμβάνει τον ρόλο της "φωνής" του Αγίου. Ξεκινά διστακτικά, με ήχους που θυμίζουν εσωτερική επίκληση, και σταδιακά κορυφώνεται σε εκφραστικές, δραματικές κραυγές πίστης και ευλάβειας.

Ψηφιδωτό από την Εκκλησία της Παμμακαρίστου
Κων/πολη(14ος αι)

Η συνοδεία των εγχόρδων δημιουργεί ένα μυσταγωγικό υπόβαθρο, μεταφέροντας τον ακροατή σε έναν πνευματικό χώρο, στην υπόγεια φυλακή του Αγίου. Οι εναλλαγές έντασης, παύσεων και εκρήξεων ήχου αποδίδουν την εσωτερική του πάλη, μια επίμονη δέηση για φώτιση, λύτρωση και συγχώρεση. Τα έγχορδα συνοδεύουν με απλότητα και εσωτερικότητα, ενισχύοντας την ατμόσφαιρα μιας λειτουργικής εμπειρίας.

Η μουσική γλώσσα του Χοβχάνες χαρακτηρίζεται από πνευματικότητα και μυστικισμό, με εμφανείς επιρροές από τη Γρηγοριανή ψαλμωδία, τη Βυζαντινή λειτουργική μουσική και τους ήχους της Ανατολής, στοιχεία που καθιστούν το έργο έναν ύμνο στην πίστη και τον πνευματικό ηρωισμό του Αγίου Γρηγορίου.

Το έργο ολοκληρώνεται με μια αργή, βαθιά συγκινητική κάθαρση. Η τρομπέτα σβήνει σταδιακά, σαν η προσευχή του Αγίου να συνεχίζει να αντηχεί στον ουρανό.

Αlan Hovhaness: "Prayer of Saint Gregory for trumpet & string orchestra"

Η Κίρκη της μυθολογίας και τα μαγικά βοτάνια της...

Frederick S. Church: "Κίρκη"

Στην ελληνική μυθολογία η Κίρκη αναφέρεται ως μάγισσα, συνήθως. Ήταν θυγατέρα του θεού Ήλιου και μιας από τις Ωκεανίδες, την Πέρση. Η Κίρκη βασίλευε στη νήσο Αιαία, και καθώς γνώριζε πολλά για τα βότανα και τις ιδιότητές τους, μεταμόρφωνε τους εχθρούς της σε ζώα με τη χρήση μαγικών ποτών.

"Κάποτε φτάσαμε σ' ένα νησί, την Αιαία[…]

ένα νησί στεφανωμένο από πελάγη ατέρμονα·

έτσι απλωμένο, μοιάζει χαμηλό"

(Ομήρου Οδύσσεια, Κ, 135, 195-196, μετ. Δ.Ν. Μαρωνίτης)

"Κίρκη", John William Waterhouse 

Η αρχαία παράδοση τοποθετεί το νησί της Κίρκης στο βουνό Κιρκαίον. Βρίσκεται στο νότιο Λάτιο ανάμεσα στη Ρώμη και τη Νάπολη, στον κόλπο της Γκαέτας. Εκεί ζούσε η μάγισσα, μέσα σ’ ένα περίτεχνο παλάτι:

"Βρέθηκαν τότε στης Κίρκης το παλάτι,

χτισμένο με πελεκητά λιθάρια, σε μέρος φυλαγμένο που να βλέπει ολόγυρα.

Τους συναπάντησαν εκεί λύκοι ορεσίβιοι, λιοντάρια, που ήσαν γητεμένα από την ίδια,
με τα φαρμακερά βοτάνια που τους έδινε"

(Ομήρου Οδύσσεια, Κ, 210-213, μετ. Δ.Ν. Μαρωνίτης)

Αιχμάλωτοι της Κίρκης, οι σύντροφοι του Οδυσσέα, τους μεταμόρφωσε σε γουρούνια. Η Κίρκη -αφηγείται ο Όμηρος- καθόταν στο παλάτι της και τραγουδούσε. Ακούγοντας τον Ευρύλοχο και την παρέα του να τη χαιρετούν, βγήκε χαμογελώντας και τους κάλεσε να γευματίσουν μαζί της. Όλοι μπήκαν πανευτυχείς, εκτός από τον Ευρύλοχο, που υποπτευόταν παγίδα και έμεινε πίσω, κρυφοκοιτάζοντας από το παράθυρο ανήσυχα. Η θεά πρόσφερε τυρί, κριθάλευρο, μέλι και κρασί στους πεινασμένους ναυτικούς. Όλα αυτά, όμως, ήταν δηλητηριασμένα και μόλις άρχισαν να τρώνε, η Κίρκη τους χτύπησε με το ραβδί της στους ώμους και τους μεταμόρφωσε. Με ένα φρικαλέο χαμόγελο στα χείλη τούς άνοιξε ένα χοιροστάσιο, έριξε μερικές φούχτες βελανίδια και κράνα στο βρομερό δάπεδο και τους άφησε να κυλιούνται.

"...κι η Κίρκη

τις θύρες άνοιξε τις λιόφωτες με βιάση, κι όπως βγήκε,

τους κάλεσε να μπουν […]

Κι ως τους συνέμπασε, τους έδωκε σκαμνιά, θρονιά να κάτσουν,

και σε κρασί απ' την Πράμνη ανάδευε μαζί τυρί ξυσμένο,

μέλι ξανθό και κριθαράλευρο, και μέσα εκεί τους ρίχνει

κακά βοτάνια, την πατρίδα τους για πάντα να ξεχάσουν.

Κι ως τους το κέρασε και το άδειασαν, σε μια στιγμή τους δίνει

με το ραβδί της, και τους έκλεισε στα χοιρομάντρια μέσα.

Χοίρου κορμί απόχτησαν όλοι τους, φωνή, κεφάλι, τρίχες,

μόνο που κράτησαν αθόλωτο το νου τους, ως και πρώτα.

Κι εκεί που μαντρισμένοι εμύρουνταν, η Κίρκη, για να φάνε,

έριξε κράνα, πρινοβέλανα μπροστά τους και βαλάνια,

τι άλλη θροφή οι χαμοκοιτάμενοι δε συνηθούνε χοίροι".

((Ομήρου Οδύσσεια, Κ, 229-243, μετ. Ν. Καζαντζάκης - Ι.Θ. Κακριδής)

"Η Κίρκη μεταμορφώνει",W. Hethe Robinson

Όταν ο Οδυσσέας ξεκίνησε να σώσει τα θύματα της Κίρκης, στο δρόμο συνάντησε τον Ερμή, που του είπε να προμηθευθεί το βοτάνι μώλυ για να μην έχει την ίδια τύχη. Έτσι και έγινε. Αφού τα μαγικά της Κίρκης απέτυχαν, η μάγισσα εξεπλάγη τόσο ώστε να ερωτευθεί τον Οδυσσέα και να συμφωνήσει να ξαναδώσει στους συντρόφους του την ανθρώπινη μορφή. 
Το μώλυ, που ο Ερμής έδωσε ως αντίδοτο στον Οδυσσέα ήταν ένα φυτό με ξεχωριστές ιδιότητες που λέγεται πως φύτρωνε στο όρος Κυλλήνη και ο Όμηρος το περιγράφει ως εξής:

"...το βότανο μετά ανασπά απ᾿ το χώμα,

κι όπως μου το 'δωκε, μου ξήγησε και ποια τα φυσικά του:

η ρίζα μελανιά, μα κάτασπρος ο ανθός του, σαν το γάλα'

μώλυ οι θεοί το λένε᾿ δύσκολο θνητός να το ανασπάσει

από τη γης, μονάχα αθάνατοι, τι αυτοί μπορούν τα πάντα…"

Σήμερα οι επιστήμονες και βοτανολόγοι ταυτίζουν το φυτό με τον γάλανθο, φυτό με ουσία που η λήψη της βοηθά στις παραισθήσεις, την αμνησία και τη θεραπεία του αλτσχάιμερ. 


Στην μουσική τέχνη είναι πολλοί οι συνθέτες που πραγματεύτηκαν το μύθο της μάγισσας Κίρκης και της μεταμόρφωσης των συντρόφων του Οδυσσέα: Στραντέλα, Βιβάλντι, Τσιμαρόζα, Κερουμπίνι, Μισλίβετσεκ κ.ά.

Προτείνω τη μουσική δημιουργία του αμερικανού, αρμένικης καταγωγής, Alan Hovhaness, ο οποίος έγραψε τη σύνθεσή του, "Circe" κατόπιν παραγγελίας της χορογράφου Μάρθας Γκράχαμ.

Το μπαλέτο, χορός και μουσική, που παρουσιάστηκε το 1963 στο The Prince of Wales Theatre, στο Λονδίνο, έχει περιγραφεί ως "δημιουργία καθαρά ψυχολογικής χροιάς", καθώς πραγματεύεται την πάλη με τα ζωώδη ένστικτα. Η Κίρκη μεταμορφώνει τους άνδρες του ήρωα σε διάφορα θηρία και όχι μόνο χοίρους, (φίδια, λιοντάρια κλπ) με τους δημιουργούς να εξερευνούν με ήχο και κίνηση τη "ζούγκλα του ασυνείδητου σε έναν κόσμο όπου τα ένστικτα είναι ανεξέλεγκτα".
Αργότερα ο συνθέτης αναθεώρησε ελαφρώς τη σύνθεση και την συμπεριέλαβε στο σύνολο των δημιουργιών του ως "Symphony No.18 Circe Op.204", προσθέτοντας στην ορχήστρα περισσότερα έγχορδα και πνευστά, ένα δεύτερο τύμπανο και μια επιπλέον τσελέστα. 

Το έργο είναι γραμμένο σε μια ενιαία κίνηση...
Ο Χοβχάνες στο πρόγραμμα της πρεμιέρας εξηγεί: "ο κόσμος που βλέπει ο Οδυσσέας, στη διασκευή του μύθου της Κίρκης από τη Μάρθα Γκράχαμ, είναι ο δικός του κόσμος: αυτός ο εσωτερικός κόσμος των κτηνωδιών, όπου κανείς ανακαλύπτει το "κόστος" να είσαι άνθρωπος".

Το έργο ανοίγει με απειλητική και παράφωνη συγχορδία στα έγχορδα και ένα ανησυχητικό μοτίβο στα ξύλινα πνευστά να ζωγραφίζουν την μυστηριώδη, απόκοσμη φύση του νησιού της Κίρκης. Το ίδιο μοτίβο αποκτά ιδιαίτερη μεγαλοσύνη με την ανάπτυξή του, όταν ανατίθεται στα τοξοτά. Ακολουθούν άλλοτε λυρικά κι άλλοτε μελαγχολικά θέματα από τα όμποε, κλαρινέτα και φαγκότα, διανθισμένα από τις υπνωτιστικές, απαλές πινελιές της τσελέστας. Τα τύμπανα ανακόπτουν την ήσυχη ροή κι ακολουθεί ένα έντονης ρυθμικότητας και ανατολίτικης γεύσης θέμα. Τα αινιγματικά σόλι των ξύλινων πνευστών εναλλάσσονται με επιβλητικά και απειλητικά ξεσπάσματα από τα χάλκινα, με τη μουσική να γίνεται σταδιακά πιο παράφωνη και χρωματική. Η συμφωνία ολοκληρώνεται με ένταση και μυστήριο, όπως ξεκίνησε.

Alan Hovhaness: Symphony No. 18, Op. 204 "Circe":

Το κείμενο δημοσιεύτηκε και στην Κοινότητα The Mythologists.


(Για τη σύνταξη του μύθου αντλήθηκαν στοιχεία από: greek-language, Κακριδής Ι. Θ. , Ελληνική Μυθολογία, lifo, Βικιπαίδεια)

Μουσική για ένα μυστήριο βουνό...

 

(H εξαίσια φωτογραφία είναι του φυσιολάτρη γαμπρού μου, Andreas, που ζει με την οικογένειά του στο Σιάτλ,
τραβηγμένη πριν λίγες μέρες από εξόρμησή του στα γύρω βουνά)

Η 11η Δεκεμβρίου έχει καθιερωθεί από τα Ηνωμένα Έθνη ως "Διεθνής Ημέρα Βουνού", με στόχο να αναδειχθεί ο ζωτικός ρόλος, που παίζει το βουνό στη ζωή των ανθρώπων.

Ετσι για το απομεσήμερο προτείνω να ακούσουμε το έργο ενός φυσιολάτρη συνθέτη, που λάτρεψε την ανάβαση σε κατάφυτα βουνά και εγκωμίασε το ορεινό περιβάλλον με τη μουσική του.

Ο αρμενικής καταγωγής, Αlan Hovhaness αρχές της δεκαετίας του 1970, εγκαταστάθηκε μόνιμα στο Σιάτλ της Πολιτείας της Ουάσινγκτον, μια πανέμορφη πόλη, κτισμένη μέσα σε μια στενή λωρίδα του Ειρηνικού ωκεανού, τριγυρισμένη από πλουσιότατα σε βλάστηση βουνά, εξ ού και το προσωνύμιο "σμαραγδένια πόλη".

Ο Χοβχάνες είχε εντυπωσιαστεί, όταν επισκέφτηκε την περιοχή πριν χρόνια:

"Μου αρέσει πολύ η φύση εδώ, κυρίως τα υψώματα. Δεν χρειάζεται να πάω στις Ελβετικές Άλπεις...Εδώ τα βουνά έχουν μια ιερότητα...Είναι εκείνα που σε οδηγούν στο Θεό... Βρίσκονται στα μισά του δρόμου, ανάμεσα στη Γη και τον Ουρανό..."

Η Συμφωνία του, Νο. 2, έχει τον υπότιτλο: "Mysterious Mountain" και είναι εμπνευσμένη από τα γύρω βουνά του Σιάτλ.

Η τριών κινήσεων ορχηστρική σύνθεση παραγγέλθηκε το 1955 από τον Leopold Stokowski προκειμένου να παρουσιαστεί στην παρθενική εμφάνιση του μαέστρου ως δ/ντής στην Συμφωνική Ορχήστρα του Χιούστον.

Η εντυπωσιακή σύνθεση στηρίζεται σε πεντατονικές κλίμακες, που δίνουν ένα άρωμα εξωτισμού, ενώ εμφανή είναι στοιχεία αναγεννησιακής πολυφωνίας και θρησκευτικών ύμνων της Δυτικής μουσικής, που ίσως μαρτυρούν επιρροές από Part και Tavener.

Μελωδική γραμμή, αρμονίες και ενορχήστρωση σκιαγραφούν τη μυστηριώδη ατμόσφαιρα, την ιερότητα των βουνών, στην γαλήνη και τη σιωπή των οποίων μπορεί κανείς να αφεθεί, να καθαρίσει η ψυχή, να φρεσκαριστεί η σκέψη ...

Ο Χοβχάνες πετυχαίνει έναν μουσικοπνευματικό διαλογισμό, που ενθουσίασε τον Ραλφ Βον Ουίλιμς, τόσο, που σχολίασε χαρακτηριστικά:

"Τα "βουνά" του Χοβχάνες γεμάτα μυστήριο γίνονται σύμβολα, όπως οι πυραμίδες. Είναι η προσπάθεια του ανθρώπου να γνωρίσει το Θεό..."

Η πρώτη και πιο δημοφιλής ηχογράφηση του έργου, (θεωρείται από τους κριτικούς ως η σημαντικότερη) έγινε με τη Chicago Symphony Orchestra υπό τον Fritz Reiner.

HOVHANESS: Symphony No. 2 op. 132 "Mysterious Mountain" / Reiner:

Τρεις Αρμένικες Ραψωδίες για τη Γενοκτονία...

 

"Επιζώντες Μάρτυρες", Raffi Yedalian, Μουσείο Γενοκτονίας Ερεβάν-Αρμενία.

Σαν σήμερα,  24 Απριλίου 1915 ξεκινά η Αρμενική Γενοκτονία.Φρικιαστικό, ιδιαίτερα αν σκεφτεί κανείς πως υπήρξε συστηματική η εκστρατεία εξολόθρευσης αυτού του λαού. Κι είναι επίσης αδιανόητο πως και σήμερα ακόμη υπάρχουν ισχυροί αρνητές της Γενοκτονίας...
Πώς να το συλλάβει ο νους; Πώς να κατανοήσει ότι στην τρέλα του εθνικισμού αδικήθηκαν και χάθηκαν αναίτια τόσες ζωές;
Ευτυχώς η Ιστορία διασώζει την αγριότητα ενάντια στον άνθρωπο και κανείς δεν παραχαράζει την αλήθεια της. Τα αρμένικα τραγούδια γεμάτα συναίσθημα, αναδύουν το λυγμό και τον πόνο, είναι τραγούδια, που αποπνέουν αίσθηση λαχτάρας για δικαίωση και λύτρωση των χαμένων ψυχών...


Με αφορμή τη μαύρη επέτειο σας καλημερίζω με έναν μεγάλο συνθέτη Αρμενικής καταγωγής.

Αlan Hovhaness: "3 Armenian Rapsodies"

Ο Άλαν Χοβχάνες  γεννήθηκε στη Βοστόνη από Αρμένιο πατέρα, και Αμερικανίδα μητέρα, σκωτσέζικης καταγωγής. 

Η κλίση του στη μουσική φάνηκε πολύ νωρίς κι είναι άξιο θαυμασμού το ότι πριν ακόμη ξεκινήσει μαθήματα μουσικής, συστηματικά είχε ανακαλύψει τη δική του σημειογραφία, προκειμένου να  βρίσκει στο πιάνο που είχαν στο σπίτι του, τα πλήκτρα.

Ανήκει στους δημιουργούς που θαυμάστηκε από συγχρόνους του όπως ο Μπερνστάιν και ο Κέητζ.

Ενα έργο του, δημιουργία της λεγόμενης "Αρμενικής περιόδου" θα σας παρουσιάσω λόγω της Ημέρας. 

Η περίοδος δημιουργίας πήρε αυτό το όνομα γιατί είναι η εποχή που ο συνθέτης διερευνώντας τις αρμένικες ρίζες του στρέφεται στον πολιτισμό της Ανατολής κι ακούει πολύ αρμένικη λαϊκή και εκκλησιαστική μουσική και διήρκεσε περίπου από τα μέσα της δεκαετίας του 1940 έως τις αρχές της δεκαετίας του 1950.

Οι "Τρεις Αρμένικες Ραψωδίες" για ορχήστρα εγχόρδων ήταν οι πρώτες προσπάθειές του στη χρήση παραδοσιακών στοιχείων της πατρίδας του πατέρα του κι αποτελεί -σύμφωνα με δήλωσή του- μια βαθιά ανάγκη του να εξωτερικεύσει την εσώτερη,  δημιουργική φωνή του, μια κραυγή για τον Αρμένικο λαό, του οποίου νοιώθει μέρος. 

Παρότι τα μοτίβα στα οποία βασίζεται είναι αυθεντικά αρμένικα, το αποτέλεσμα φέρει την προσωπική σφραγίδα του Χοβχάνες και χαρακτηρίζει μοναδικό και πρωτότυπο το αποτέλεσμα. 

Οι συνθέσεις στηρίζονται στην τροπική πολυφωνία και δημιουργούν  αίσθηση μυστικισμού, καθώς αναμιγνύονται παραδοσιακοί ρυθμοί και μακρές μελισματικές γραμμές με στοιχεία δυτικής αντίστιξης, όπως φούγγες και κανόνες. 

Με τις "Τρεις Αρμένικες Ραψωδίες" ο Χοβχάνες πετυχαίνει την επιστροφή του στις αρμένικες ρίζες του και την έκφραση της οδύνης του για τις κακουχίες του λαού απ' όπου προέρχεται. Μια σύνθεση - τιμή σε χιλιάδες Αρμένιους, που σε κείνα τα φρικιαστικά γεγονότα πνίγηκαν, γκρεμίστηκαν, σταυρώθηκαν, κάηκαν ζωντανοί, αφανίστηκαν σα γένος...

Το εικαστικό "Επιζώντες Μάρτυρες" απεικονίζει πρόσωπα θλιμμένα που κρατούν κεριά για τους κεκοιμημένους τους. Στο κάτω μέρος του πίνακα παρατηρούμε δακτυλικά αποτυπώματα. Δημιουργήθηκαν από Αρμένιους επιζώντες της γενοκτονίας και απογόνους τους. 

  Alan Hovhaness: "Three Armenian Rhapsodies"

N.1, op. 45

 Alan Hovhaness: "Three Armenian Rhapsodies"

N. 2, op.51

 Alan Hovhaness: "Three Armenian Rhapsodies"

N. 3, op. 189

Στο μπλογκ υπάρχουν κι άλλα κείμενα σχετικά με τη Γενοκτονία των Αρμενίων. Περιηγηθείτε!