"Ημέρα του Χαφέζ": ο ποιητής της Ανατολής εμπνέει τη μουσική της Δύσης...

Η Εθνική Ημέρα του Χαφέζ τιμάται κάθε χρόνο στο Ιράν στις 12 Οκτωβρίου, που αντιστοιχεί στην 20ή ημέρα του μήνα Μεχρ στο ιρανικό ημερολόγιο. Η ημέρα αυτή είναι αφιερωμένη στον μεγάλο Πέρση ποιητή Χαφέζ, ένα από τα πιο εμβληματικά πρόσωπα της περσικής λογοτεχνίας.
Ο Μουχαμάντ Χαφέζ από το Σιράζ είναι γνωστός για τη βαθιά πνευματικότητα και το λυρισμό των ποιημάτων του, κυρίως των γκαζάλ, τα οποία εξερευνούν θέματα όπως η αγάπη, ο θάνατος, ο μυστικισμός και η θεϊκή ένωση. Το έργο του συγκεντρώθηκε μεταθανάτια στη συλλογή "Ντιβάν", που παραμένει κλασικό ανάγνωσμα στην περσική γλώσσα και έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες.Λέγεται ότι κάθε ιρανική οικογένεια διαθέτει οπωσδήποτε δύο βιβλία, το Κοράνι και ποιήματα του Χαφέζ.

Ο τίτλος "Χαφέζ" σημαίνει "αυτός που έχει απομνημονεύσει το Κοράνι", κάτι που κατά την παράδοση πέτυχε ο ποιητής σε νεαρή ηλικία. Το έργο του επηρέασε βαθιά την περσική μουσική, καλλιγραφία και τέχνη και εξακολουθεί να εμπνέει μέχρι σήμερα.


Ο Πέρσης ποιητής Χαφέζ δεν επηρέασε βαθιά μόνο τον ισλαμικό και περσικό κόσμο, αλλά και πολλούς μεγάλους Δυτικούς στοχαστές, συγγραφείς και καλλιτέχνες.

• Ο Γκαίτε είναι από τους πρώτους Ευρωπαίους που μελέτησαν και τον θαύμασαν σε βάθος. Εμπνεύστηκε από το έργο του για να γράψει τη συλλογή του "Δυτικό-Ανατολικό Ντιβάν", στην οποία εξυμνεί τον Χαφέζ και συνομιλεί μαζί του ποιητικά.Τον αποκαλεί "δίδυμο αδερφό του στην ποίηση και σύμβολο παγκόσμιου πνευματικού διαλόγου" και δηλώνει πως "δεν υπάρχει κανείς όμοιος με τον Χαφέζ"...
  
  "Hafis! Du bist nicht ein Dichter, du bist eine Welt - Χαφέζ! Εσύ δεν είσαι ποιητής, είσαι κόσμος ολόκληρος."

• Ο Αμερικανός φιλόσοφος και ποιητής Ralph Waldo Emerson θεωρούσε τον Χαφέζ ως έναν από τους μεγαλύτερους ποιητές όλων των εποχών και δήλωνε ότι "ο Χαφέζ είναι πάντα ο εαυτός του. Απελευθερωμένος και βαθύς".

• Οι Γερμανοί ποιητές Friedrich Rückert, Georg Friedrich Daumer και Hans Bethge, μετέφρασαν πολλά ποιήματα του Χαφέζ, στα γερμανικά, βοηθώντας με αυτόν τον τρόπο στη διάδοση της ποίησής του στη Δύση.

Ο Χαφέζ ενέπνευσε στοχαστές, συγγραφείς και φιλοσόφους, οι οποίοι είδαν στο έργο του μια ένωση γήινης και θεϊκής αγάπης, αλλά και έναν ποιητή ελευθερίας, μυστικισμού και εσωτερικότητας. Η γέφυρα που δημιούργησε ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση τον καθιστά διαχρονικά παγκόσμιο ποιητή.

Δεν άφησε, όμως, ασυγκίνητους και πλήθος μουσουργών, ανάμεσά τους τους Γ. Μπραμς, Ρ. Στράους, Γκλαζουνόφ, Άλαν Χοβχάνες, Κάρολ Σιμανόφσκι και άλλους, οι οποίοι στα ποιήματά του βρήκαν βαθιά συναισθηματικά και φιλοσοφικά μοτίβα, ικανά να μετασχηματιστούν σε μουσική. Η λυρική ένταση, η μεταφυσική διάσταση και η μεθυστική γλώσσα του Χαφέζ αποτέλεσαν ιδανικό υλικό για φωνητικές και συμφωνικές συνθέσεις, που διατηρούν ζωντανό το πνεύμα του στον παγκόσμιο πολιτισμό.

• Ο Ρίχαρντ Βάγκνερ, αν και δεν μελοποίησε κανένα από τα ποιήματα του Χαφέζ, όταν τα διάβασε σε μετάφραση του Γκέοργκ Φρίντριχ Ντάουμερ, εξέφρασε τον βαθύ του θαυμασμό, δηλώνοντας ότι η γνωριμία του με τον Χαφέζ τού προκάλεσε άπλετο δέος.
  Όπως χαρακτηριστικά είπε:
  "Θα έπρεπε να ντρεπόμαστε για όλη την πομπώδη ευρωπαϊκή πνευματική μας κουλτούρα, μπροστά σε εκείνη που είχε ήδη αναπτυχθεί πολύ νωρίτερα στην Ανατολή -με τόση ζωντάνια και μοναδική πνευματική γαλήνη".

1. Ο Γιοχάνες Μπραμς υπήρξε αρραβωνιασμένος με την Αγκάθε. Ήταν μετά την αποτυχία του Πρώτου Κοντσέρτου του, που ήρθε αντιμέτωπος με κύματα απογοήτευσης, απαισιοδοξίας και ανασφάλειας, ειδικά σε μια περίοδο που σκεφτόταν να μοιραστεί τη ζωή του με μια γυναίκα.
"Δεν αντέχω πάνω μου το βουβό, γεμάτο ερωτηματικά βλέμμα μιας συζύγου που μου μαχαιρώνει τα σωθικά", της έγραψε.
Λίγες μέρες αργότερα, έλαβε την οριστική άρνηση της Αγκάθε και τον τερματισμό του αρραβώνα τους. Ο Μπραμς, βαθιά πληγωμένος, μετουσιώνει τον πόνο του σε μουσική.

Η απογοήτευση και η χαμένη αγάπη του βρίσκουν διέξοδο στα "Εννέα Τραγούδια και Άριες", Op. 32.
Το τελευταίο ληντ της συλλογής, βασισμένο σε ποίημα του Georg Friedrich Daumer, μεταφρασμένο και προσαρμοσμένο από το Ντιβάν του Χαφέζ, αποτυπώνει έναν πνευματικό και συναισθηματικό χωρισμό ανάμεσα σε δύο εραστές.

"Πως είσαι, όλο γλύκα, Άνασσά μου,

μες' στη λεπτή ευγένειά σου!

Απλά χαμογελάς κι εαρινά αρώματα αναδύεις

Μέσα σε πνεύμα μακαριότητας!

συγκρίνω εκείνη του φρεσκοανθισμένου ρόδου

με τη δική σου λάμψη.

Αχ, απ' όλα όσα εκεί ανθίζουν τριαντάφυλλα

Είν' το δικό σου, πιο ευλογημένο!

Περιπλανιέμαι στα ερημωμένα μέρη

που απλώνονται θαμπές σκιές

κι οδύνη φοβερή

με κατακλύζει

Στην αγκαλιά σου άσε με να σβήσω!

στον κόρφο σου το θάνατο να βρω,

Ακόμα κι αν σφοδρός ο πόνος είναι

στο στήθος μου..., μακάριος φαντάζει πόνος!"

Brahms: "Lieder und Gesänge Op. 32, Ν. 9":

2. Παρότι η φωνητική μουσική δεν κατείχε κεντρική θέση στο έργο του Αλεξάντρ Γκλαζουνόφ (έγραψε περίπου τριάντα τραγούδια) ένα ποίημα στάθηκε αρκετό για να ανάψει τη δημιουργική του φλόγα.
Ήταν μια ελεύθερη ρωσική απόδοση ενός ποιήματος του Χαφέζ, φιλοτεχνημένη από τον ίδιο τον Πούσκιν, που τροφοδότησε τη φαντασία του νεαρού συνθέτη. Το αποτέλεσμα ήταν μια μελοποίηση που γράφτηκε το διάστημα 1888-1890, αποκαλύπτοντας -εκτός από την ώριμη τεχνική του- και μια αποφασιστική, ηρωική τόλμη στη μουσική γραφή.
Οι μελωδίες του Γκλαζουνόφ αναδύονται πλούσιες και ευγενείς, ενώ οι διακριτικές διακοσμήσεις της μουσικής του αποπνέουν λεπτότητα και συναίσθημα.
Το άρωμα της ποίησης του Χαφέζ, όλο πάθος, στοχασμό και μια βαθιά αίσθηση εσωτερικής ελευθερίας φαίνεται να βρίσκει αντήχηση στις γραμμές της μελωδίας, όπου η πνευματικότητα της Ανατολής συναντά τον Ρωσικό ρομαντισμό.

"Из Гафиза, Не будьте жадными до воинской славы
Από τον Χαφέζ, Μην παρασύρεσαι από τη δόξα του πολέμου":

"Μην παρασύρεσαι από τη δόξα του πολέμου, ω όμορφε νέε,

μην ριχτείς στην αιματοβαμμένη μάχη με τα πλήθη του Καραμπάχ!

Ξέρω, ο θάνατος δεν θα σε συναντήσει

ο Αζραήλ, μέσα στις λάμψεις των σπαθιών,

θα θαμπωθεί από την ομορφιά σου

και θα παραμερίσει το ξίφος του.

Όμως φοβάμαι πως ανάμεσα στις μάχες,

θα χάσεις για πάντα

τη σεμνή, ντροπαλή χάρη των κινήσεών σου,

τη γοητεία της τρυφερής συστολής σου.

3. Τα "Gesänge des Orients, έργο 77", γράφτηκαν από τον Ρίχαρντ Στράους το 1928 και αποτελούν μια σειρά πέντε τραγουδιών βασισμένων σε ποιητικές παραφράσεις περσικών κειμένων του Χαφέζ από τον Hans Bethge. Η ηχοχρωματική παλέτα του Στράους στο έργο αυτό φέρει εμφανή ανατολίτικα στοιχεία, με λεπτοδουλεμένες διακοσμήσεις και ορχηστρικές αποχρώσεις που υποδηλώνουν εξωτισμό και πνευματικότητα.
Αυτό γίνεται ιδιαίτερα αισθητό στο πρώτο τραγούδι με τον τίτλο "Ihre Augen - Τα μάτια της", όπου η μουσική επεξεργασία συνομιλεί στενά με τον στοχαστικό, μυστικιστικό τόνο των στίχων.
Κάθε τραγούδι αναστοχάζεται μια διαφορετική πλευρά του έρωτα ή της αγάπης, από τον πόθο και την απώλεια μέχρι την εξύψωση της ψυχής.
Αν και το φωνητικό μέρος είναι εξαιρετικά απαιτητικό (με τεχνικά υψηλές φράσεις που φτάνουν στα όρια της φωνής), ο κύκλος αρχικά προοριζόταν για τενόρο. Παρ' όλα αυτά, ο Στράους τον αφιέρωσε στην αγαπημένη του ερμηνεύτρια, τη σοπράνο Ελίζαμπεθ Σούμαν, και στον σύζυγό της, μαέστρο Καρλ Άλβιν, υποδηλώνοντας έτσι ότι η εκτέλεση από γυναικεία φωνή ήταν εξίσου επιθυμητή.

"Ihre Augen - Τα Μάτια της

"Τα καμπύλα σου φρύδια, ω αγαπημένη,

είναι κιόσκια του Παραδείσου. Κάτω απ’ αυτά,

κατοικούν χαμογελώντας

οι υπέροχοι άγγελοι των ματιών σου.

Η λαμπρότητα, που' χει απλωθεί σ' όλο τον κόσμο,

πηγάζει απ’ αυτούς τους αγγέλους,

που έφεραν τη λάμψη μαζί τους

από τα λιβάδια του Παραδείσου"

4. Η μουσική του αμερικανοαρμένιου, Άλαν Χοβχάνες διαπνέεται από έναν έντονα μυστικιστικό χαρακτήρα, όπου η πνευματικότητα και ο λυρισμός αποτελούν βασικά εκφραστικά μέσα. Επηρεασμένος βαθιά από τη μουσική παράδοση της Ανατολής και την ποιητική γλώσσα της Περσίας, ο συνθέτης δημιουργεί έργα που μοιάζουν με προσευχή ή στοχασμό, γεφυρώνοντας τον ήχο με το εσωτερικό βίωμα.

Η γνωριμία του με την ποίηση του σπουδαίου Χαφέζ οδήγησε στη σύνθεση του έργου "Love Songs of Hafiz, Op. 33. Πρόκειται για μια σειρά από οκτώ τραγούδια, με κείμενα γραμμένα από τον ίδιο τον Χοβχάνες.Ο Χοβχάνες δεν προχωρά σε άμεση μελοποίηση ή μετάφραση των ποιημάτων του Χαφέζ, αλλά αντλεί έμπνευση από τη λυρική και μυστικιστική αύρα του έργου του, την οποία μεταπλάθει σε μια προσωπική και δημιουργική μουσική πρόταση.

Το πρώτο τραγούδι έχει τίτλο "Hafiz, Like Lord Krishna Darting - Χαφέζ, σαν τον Κρίσνα, τον χορευτή των ουρανών". Απεικονίζει τη σύνδεση ανάμεσα στην αιώνια σοφία και τη θεϊκή γοητεία του Χαφέζ με την εκστατική και παιχνιδιάρικη φύση του θεού Κρίσνα, φωτίζοντας την αρμονία μεταξύ ανθρώπινου και θείου μέσα από την ποίηση και το μυστικισμό.

"Χαφέζ, σαν τον Κρίσνα, τον χορευτή των ουρανών,

ξεφεύγει παιχνιδιάρικα από τη μοίρα και τη λογική,

με μάτια που λάμπουν σαν αστέρια στο σκοτάδι,

και ένα χαμόγελο που μαγεύει την ψυχή και το πνεύμα.

Όπως ο Κρίσνα παίζει με τη φλογερή του φλογέρα,

έτσι και ο Χαφέζ παίζει με τις λέξεις,

συλλαμβάνοντας την αγάπη και την ελευθερία,

εκεί όπου ο κόσμος συναντά το άπειρο.

Είναι το πνεύμα που χορεύει ανάμεσα στα σύννεφα,

η φωνή που ψιθυρίζει μυστικά στην καρδιά των ανθρώπων,

και το φως που διαλύει το σκοτάδι της απιστίας,

φέρνοντας γαλήνη σε κάθε ψυχή που τον ακούει"

Ένα μικρό απόσπασμα μπορείτε να ακούσετε εδώ.

(Οι αποδόσεις των ποιημάτων στα ελληνικά είναι δικές μου από την αγγλική τους μετάφραση)

Παλαιότερο κείμενο για τον Χαφέζ διαβάστε εδώ.

 

Σιμανόφσκι – Χαφέζ: Η ανομολόγητη γλώσσα του "πόθου"...

Γεννημένος σαν σήμερα, 3 Οκτωβρίου 1882, ο Κάρολ Σιμανόφσκι, θεωρείται ο ιδρυτής της σύγχρονης πολωνικής σχολής και ο σημαντικότερος, μετά τον Σοπέν, Πολωνός συνθέτης. 

Στην αρχή της καριέρας του επηρεάστηκε από το νεορομαντισμό των Βάγκνερ και Ρίχαρντ Στράους, αλλά και το ιδιαίτερο ύφος του Σκριάμπιν, ώσπου ήρθε σε επαφή με τα πρωτοποριακά ρεύματα της μουσικής των Στραβίνσκι, Ντεμπισί και Ραβέλ και εντυπωσιασμένος υιοθέτησε ένα ιμπρεσιονιστικό στυλ, το οποίο εμπλούτισε με παραδοσιακές μελωδίες της πατρίδας του, δημιουργώντας έτσι τον προσωπικό του τρόπο έκφρασης που όρισε το πλαίσιο εξέλιξης της πολωνικής μουσικής του 20ου αι.


Το έργο του χαρακτηρίζεται από πολυπολιτισμική επιρροή, αισθητικό ραφινάρισμα και βαθύ ενδιαφέρον για τη μυστικιστική ποίηση, ιδιαίτερα της Ανατολής. 

Σε αυτό το πλαίσιο, η σχέση του με την ποίηση του Πέρση μυστικιστή Χαφέζ είναι ξεχωριστή και καθοριστική για μια σημαντική μερίδα του έργου του. Ο συνθέτης βρήκε στον Χαφέζ ένα σύμπαν αισθησιασμού, πνευματικής μέθης και υπερβατικής αγάπης. Η ποίηση του Xαφέζ είναι γεμάτη αντιθέσεις: έρωτας και Θεός, κρασί και προσευχή, σάρκα και ψυχή, αντιθέσεις που αντανακλούν και τον εσωτερικό κόσμο του Σιμανόφσκι. Στη δική του Ανατολή, ο συνθέτης ανακάλυψε την απελευθέρωση από τα ασφυκτικά και συντηρητικά ευρωπαϊκά σχήματα.

Ο Σιμανόφσκι ήρθε για πρώτη φορά σε επαφή με τα κείμενα του Ανατολίτη ποιητή σε έναν τόμο που ανακάλυψε στη Βιβλιοθήκη της Βιέννης. Η ανακάλυψη αυτή φαίνεται πως απελευθέρωσε μια έκρηξη δημιουργικότητας μέσα του. Τόσο έντονος ήταν ο ενθουσιασμός και η συγκίνησή του από τη γνωριμία με την ποίηση του Χαφέζ, που σημειώνει στο σημειωματάριό του:
"Ο ίδιος ο Αλλάχ τον έφερε στα χέρια μου. Νομίζω ότι αυτά τα κείμενα είναι ιδανικά..."

Δύο κύκλοι τραγουδιών του Σιμανόφσκι βασίζονται στην ποίηση του Χαφέζ: τα έργα Οpus 24 και Οpus 26, γραμμένα το 1911 και το 1914, αντίστοιχα.

Ο πρώτος κύκλος, "Love Songs of Hafiz, Op. 24", περιλαμβάνει έξι τραγούδια για φωνή και πιάνο, εκ των οποίων τρία ενορχηστρώθηκαν αργότερα και ενσωματώθηκαν στο Op. 26, μαζί με πέντε νέα τραγούδια.

Οι στίχοι είναι σε γερμανική ελεύθερη απόδοση του Hans Bethge, και περιστρέφονται γύρω από θέματα όπως ο πόθος, η μέθη της αγάπης, ο θάνατος, η ομορφιά της νύχτας και το κρασί ως σύμβολο θεϊκής ένωσης. Ο Σιμανόφσκι δεν αντιμετώπισε τον Χαφέζ μόνο ως ποιητή, αλλά ως πύλη σε μια εναλλακτική κοσμοαντίληψη. Μέσα από τον περσικό μυστικισμό ανακάλυψε έναν τρόπο να εκφράσει το άρρητο, το βαθιά εσωτερικό. Βρήκε έναν ερωτισμό αδιαίρετο, πνευματικό και σαρκικό ταυτόχρονα. Βρήκε ένα μονοπάτι έκφρασης ελεύθερης και, κυρίως, απαλλαγμένης από ενοχή.
Η ποίηση του Χαφέζ του προσέφερε μια άλλη "πατρίδα", πέρα από γεωγραφικά σύνορα, μια πατρίδα του πνεύματος και των αισθήσεων.

Η μουσική γλώσσα του Σιμανόφσκι σε αυτούς τους κύκλους είναι εξωτική, λυρική και αισθησιακή, με έντονα χρωματικές αρμονίες, επηρεασμένες από τον Ντεμπυσσύ και τον Ραβέλ, αλλά και τον μυστικισμό του Σκριάμπιν.

Απολαμβάνουμε το πρώτο ποίημα του κύκλου Op. 24, "Πόθοι", στην ορχηστρική του εκδοχή, όπως εντάχθηκε αργότερα στο Op. 26.

"Μακάρι να ήμουν λίμνη καθάρια του πρωινού

κι εσύ, ο ήλιος, που καθρεφτίζεται μέσα της.

Μακάρι να ήμουν πηγή στα βάθη ενός λιβαδιού

κι εσύ το λουλούδι, που σκύβει να γελάσει μέσα της.

Μακάρι να ήμουν αγκάθι πράσινο πάνω στον θάμνο

κι εσύ το ρόδο, που γύρω του φωτίζει κατακόκκινο.

Μακάρι να ήμουν ένας κόκκος μικρός στην άμμο

κι εσύ το πουλί, που γρήγορα, γρήγορα τον τσιμπολογά!"

Ο Σιμανόφσκι δεν μελοποιεί απλώς το ποίημα του Χαφέζ. Δημιουργεί ένα μουσικό πορτρέτο του πόθου, σαρκικού και πνευματικού, τρυφερού και απελπισμένου, αισθησιακού και εξιδανικευμένου.
Το τραγούδι ολοκληρώνεται απαλά, χωρίς κορυφώσεις, υποδηλώνοντας πως η ένωση δεν συντελείται, αλλά παραμένει επιθυμία.

Karol Szymanowski, "Love Songs of Hafiz, Op. 26: I. Wünsche"

Παλαιότερα κείμενα για τον Σιμανόφσκι μπορείτε να διαβάσετε εδώ, εδώ και εδώ.

Γιοχάνες Μπραμς: η μνηστή, ο χωρισμός και οι εμπνεύσεις...

 

Αριστερά ο Μπραμς με το δακτυλίδι αρραβώνων στο χέρι / Δεξιά η μυστική αρραβωνιαστικιά, Αγκάθε
(wuerzburgerleben)

"Νομίζω ότι ότι από κείνη την εποχή μέχρι σήμερα, ένα χρυσό φως λούζει τη ζωή μου. Ακόμη και τώρα, στα γεράματά μου έχει μείνει κάτι από τη λάμψη εκείνης της αξέχαστης εποχής. Αγαπούσα πολύ τον Γιοχάνες Μπραμς και θα' λεγα ότι και κείνος -έστω και λίγο- μ' αγάπησε..."

Αυτα σημειώνει η Agathe von Siebold στο ημερολόγιό της και φέρνει στο φως την άγνωστη σχέση της με τον Γιοχάνες Μπραμς, δηλώνοντας πως η Κλάρα Σούμαν δεν υπήρξε η μόνη γυναίκα που συγκίνησε το γερμανό συνθέτη, που έχει χαρακτηριστεί ως το "Άγιο Πνεύμα της μουσικής, δίπλα στον Πατέρα, Μπαχ, και τον Υιό, Μπετόβεν".

Το Γκέτινγκεν σε χαρακτικό του 19ου αι.

Ήταν την άνοιξη του 1858 όταν ο Μπραμς με τον Γιόζεφ Γιοάχιμ, πήγαν για διακοπές στην πανεπιστημιούπολη του Γκέτινγκεν, καλεσμένοι του συνθέτη και δ/ντή της τοπικής χορωδίας κοριτσιών, Julius Otto Grimm, καρδιακού φίλου του Μπραμς από τα χρόνια της Λειψίας.

Εκεί ήταν που γνώρισε την Αγκάθε φον Σίμπολντ, μια πανέμορφη νεαρή χορωδό. Γοητεύτηκε από την καλλίγραμμη εμφάνισή της, την ευγενική της όψη με τα μακριά σκουρόχρωμα μαλλιά, αλλά και την αγγελική φωνή της, που ο Γιοάχιμ παρομοίαζε με "σπάνιο βιολί Aμάτι".

Γιοχάνες και Αγκάθε άρχισαν να κάνουν παρέα, να χαίρονται ο ένας τη συντροφιά του άλλου, να συζητούν για μουσική, με το συνθέτη να την βοηθά στη μελέτη της στην αντίστιξη.

Brahms and Joahim

Αρχές του φθινοπώρου ο Μπραμς επέστρεψε στο Ντέτμολντ στη θέση του μουσικού δασκάλου στην αυλή του πρίγκιπα Λεοπόλδου Γ'. Η ανάμνηση όμως της Αγκάθε φαίνεται να βελόνιζε το νου του συνεχώς, έτσι επισκεπτόμενος ξανά το Γκέτινγκεν το 1859, το ειδύλλιό τους κορυφώθηκε με τους κοινούς φίλους να κάνουν λόγο για ενα ζευγάρι που χαιρόταν την αγάπη και την ευτυχία του. Ο Γιοχάνες ζήτησε από την Αγκάθε να αρραβωνιαστούν, πρόταση που η κοπέλα δέχτηκε, όμως προσωρινά θα κρατιόταν μυστικό...

Την εποχή εκείνη ο συνθέτης ολοκλήρωσε το 1ο Κονσέρτο του για πιάνο σε ρε ελ., το οποίο παρουσίασε στο Αννόβερο και τη Λειψία με τον ίδιο στο ρόλο του πιανίστα. Δυστυχώς, παρά τις μεγάλες προσδοκίες του μετά την κριτική της Κλάρας Σούμαν στην οποία είχε στείλει την παρτιτούρα ζητώντας την άποψή της για τη σύνθεσή του(είχε αποφανθεί πως ενθουσιάστηκε με το μεγαλείο της σύλληψης και την τρυφερότητα των μελωδιών) η αποδοχή δεν ήταν η αναμενόμενη. Το κοινό αντέδρασε χλιαρά και οι κριτικοί χαρακτήρισαν το κονσέρτο "παλιομοδίτικο και συντηρητικού ύφους". Τα ρεσιτάλ δε, αμαυρώθηκαν από σφυρίγματα και έντονες αποδοκιμασίες προς τον πιανίστα και συνθέτη.

O Mπραμς στενοχωρήθηκε πολύ, θεωρώντας μεγάλη προσωπική αποτυχία του το αποτέλεσμα. Πληθώρα τα δυσάρεστα συναισθήματα αναδύθηκαν από την ψυχή του. Απαισιοδοξία, απογοήτευση κι ένα σωρό ανασφάλειες για το μουσικό του μέλλον και μάλιστα μια περίοδο που είχε αποφασίσει να μοιραστεί τη ζωή του με μια γυναίκα.
Ήταν περήφανος και δεν θα άντεχε να βλέπει τα όμορφα μάτια της Αγκάθε να κοιτάζουν με οίκτο και λύπηση έναν "αποτυχημένο και ανίκανο".

Ήταν η ψυχρότητα που αντιμετωπίστηκε το κονσέρτο του που τον έκανε να συνειδητοποιήσει πως:

"Μπορεί μια γυναίκα ν' αγαπά έναν καλλιτέχνη πολύ… και να τον παρηγορεί όταν χρειάζεται. Ομως, εγώ, δεν μπορώ ν' αντέξω καρφωμένα πάνω μου τα ανήσυχα, γεμάτα ερωτηματικά μάτια μιας συζύγου, που μαχαιρώνει τα σωθικά μου με το βουβό της βλέμμα"

Ίσως αυτή η αποτυχία του να ήταν κι ένα σημάδι από τη μοίρα γιατί καιρό πάμπολλες σκέψεις τού τυραννούσαν το νου. Μετά το μυστικό αρραβώνα, παράλληλα με την ευτυχία που τον πλημμύριζε, δεν γινόταν να αγνοεί και τη φοβια που του είχε δημιουργηθεί απέναντι στη δέσμευση...

Αγκάθε φον Σίμπολντ
(wikimedia)

Ο συνθέτης έκατσε στο τραπέζι κι άρχισε να γράφει:

"Σ' αγαπώ και θέλω όσο τίποτα να σε ξαναδώ! Όμως δεν μπορώ να δεσμευτώ, τουλάχιστον όχι ακόμη...Συγγνώμη. Απάντησέ μου αν στο μέλλον κάτω από τις νέες συνθήκες θα μπορώ να σε κρατώ σφιχτά στην αγκαλιά μου, να σε γλυκοφιλώ, να σου ψιθυρίζω γλυκά ότι σ' αγαπώ!" .

Μετά από λίγες μέρες ο Μπραμς έλαβε γραπτώς την άρνηση της Αγκάθε, η οποία αποφασιστικά διέκοπτε τον αρραβώνα τους.

Αυτό ταρακούνησε τον Μπραμς...Ο αγαπημένος συνθέτης φανερά απογοητευμένος από όσα εκείνη την περίοδο συνέβησαν στη ζωή του, μετατρέπει τα γεγονότα σε δημιουργία!
Η συννεφιασμένη, όλο απελπισία καρδιά του αφήνεται στον οίστρο της μουσικής έμπνευσης. Επινοεί ένα μοτίβο με τα γράμματα από το όνομα της Αγκάθε, το λεγόμενο "Agathe Motive", που ο Μπραμς συνδέει με την απώλεια, την απογοήτευση και τον αποχωρισμό και το χρησιμοποιεί ως βάση σε αρκετές από τις συνθέσεις του, ανάμεσά τους και τραγούδια, που οι στίχοι τους μιλούν για την ανεκπλήρωτη, χαμένη αγάπη και αποτελούν αποκάλυψη για τον Μπραμς, διαψεύδοντας την εικόνα του ως απρόθυμου να εκφράσει την πραγματικότητα των συναισθηματικών αντιδράσεών του στους γύρω του, καθώς και γεγονότα που επηρέασαν τη ζωή του.

1. Tο τελευταίο ληντ από το Op. 32, "Neun Lieder und Gesänge" περιγράφει κάποιου είδους πνευματικό ή συναισθηματικό χωρισμό μεταξύ εραστών.

Το κείμενο είναι του Georg Friedrich Daumer, προσαρμοσμένο από τα περσικά από το ντιβάν του Πέρση ποιητή του 14ου αι. , Χαφέζ, του μεγαλύτερου -για πολλούς- λυρικού ποιητή της περσικής λογοτεχνίας. 

"Πως είσαι, όλο γλύκα, ανασσά μου,

μες' στη λεπτή ευγένειά σου!

Απλά χαμογελάς κι εαρινά αρώματα αναδύεις

Μέσα σε πνεύμα μακαριότητας!

συγκρίνω εκείνη του φρεσκοανθισμένου ρόδου

με τη δική σου λάμψη.

Αχ, απ' όλα όσα εκεί ανθίζουν τριαντάφυλλα

Είν' το δικό σου, πιο ευλογημένο!

Περιπλανιέμαι στα ερημωμένα μέρη

που απλώνονται θαμπές σκιές

κι οδύνη φοβερή

με κατακλύζει

Στην αγκαλιά σου άσε με να σβήσω!

στον κόρφο σου το θάνατο να βρω,

Ακόμα κι αν σφοδρός ο πόνος είναι

στο στήθος μου..., μακάριος φαντάζει πόνος!"

(Ελεύθερη απόδοση δική μου)

Σε στροφική μορφή και αργή ρυθμική αγωγή 3/8, είναι ληντ απλό από δομικής και υφολογικής πλευράς τεσσάρων μελωδικών στροφών, η συνοδεία των οποίων γίνεται από λιτά, πλην εκφραστικά μοτίβα, πλάθοντας μελαγχολική ατμόσφαιρα...

Brahms: "Lieder und Gesänge Op. 32, Ν. 9":

2. Στην Αγκάθε είναι επίσης αφιερωμένο όλο το op.14, με λαϊκότροπου ύφους τραγούδια που πραγματεύονται την απομάκρυνση, απ' όπου θα ακούσουμε το "Trennung - Χωρισμό", σε στίχους βασισμένους σε παραδοσιακό γερμανικό τραγούδι.

"...[...]

Ο νέος εκοιμότανε βαθιά,

ληθαργικά, γλυκά,

Αλλ' η κοπέλα ήταν σοφή

Και τονε ξύπνησε με τα γλυκά φιλιά της!

Χωρισμός, είν' αναγκαστικός ο χωρισμός.

είναι σκληρός όσο κι ο θάνατος,

χωρίζει κόκκινα, χείλη φλογισμένα

κι ευαίσθητους ερωτευμένους.

Ο νέος πήδηξε στο άτι του

και γοργά τράβηξε μακριά.

για ώρα πολλή τον κοίταζε η κοπέλα,

και θλίψη βαριά την καρδιά, φυλάκισε..."

(Ελεύθερη απόδοση δική μου)

Η μελωδία από την έναρξή της ακούγεται ενεργητική, ορμητική, όμοια με την ορμή της νιότης που στο όνομα του έρωτα αψηφά τα πάντα, μ' έναν τόνο ιπποτισμού και ρομαντισμού, παρόλο το λυπηρό θέμα.

Brahms: "Lieder Op. 14: No. 5, Trennung":

3. Οι χωριστοί δρόμοι του ζευγαριού, πονούν τον Μπραμς και είναι το "Μοτίβο της Αγκάθε" που θα ξαναχρησιμοποιήσει και στο περίφημο "2ο Σεξτέτο Εγχόρδων" του για να εκφράσει τη μεγάλη του λύπη όταν ο Γκριμ μετά από λίγα χρόνια θα τον ενημέρωνε πως η γλυκιά κοπέλα είχε μετοικήσει στην Ιρλανδία, προκειμένου να εργαστεί ως δασκάλα μουσικής και γερμανικών στις κόρες μιας πλούσιας οικογένειας. Έπρεπε -συμπλήρωσε ο Γκριμ- να ξεφύγει "από τις σκιασμένες σελίδες της ζωής της"…

To Σεξτέτο συνετέθη το 1865 για δύο βιολιά, δύο βιόλες και δύο τσέλα και αναπτύσσεται σε τέσσερις κινήσεις:

Allegro non troppo
Scherzo – Allegro non troppo – Presto giocoso
Adagio
Poco allegro

Το κρυπτογράφημα-αναφορά στο όνομα της Αγκάθε ενσωματώνεται στο μέσον του πρώτου μέρους("A G A H E" , που αντιστοιχεί στις νότες: λα, σολ, λα, σι και μι, καθώς παραλείπεται το "μη μουσικό" γράμμα "Τ", ενώ το "H" στα γερμανικά δηλώνει τη νότα σι).
Επίσης για κάποιους αποτελεί έναν μουσικό συλλαβισμό "A-D-E" παραπέμποντας στον αποχαιρετισμό "Adieu".

Αποχαιρετισμός, που για τον Μπραμς αποδείχθηκε κάθαρση και λύτρωση ψυχής, καθώς ο συνθέτης εκμυστηρεύτηκε σε φίλους του πως "με αυτό το έργο απελευθερώθηκε από τα δεσμά της τελευταίας αγάπης του".

Πρόκειται για σύνθεση που μαρτυρά τη μαεστρία του Μπραμς στην τέχνη της αντίστιξης και πολλοί μουσικοκριτικοί χαρακτήρισαν ως "το πιο αιθέριο από τα μεγάλης κλίμακας έργα του Μπραμς."

Brahms: "String Sextet, No. 2, Op. 36 -Mov. I. Allegro non troppo":

[Tο κείμενο γράφτηκε με αφορμή τη συμπλήρωση 186 χρόνων από τη γέννηση του Μπραμς στις 7 Μαΐου 1833 στο Αμβούργο]

Στο μπλογκ υπάρχουν πολλά κείμενα για τον συνθέτη. Περιηγηθείτε!