Ο Χοκουσάι και το Όρος Φούτζι: Μουσικές εικόνες ιμπρεσιονιστικού χρώματος...

Hokusai, από τη σειρά: "36 Views of Mount Fuji"

Κατσουσίκα Χοκουσάι 
Αυτοπροσωπογραφία

Ο Κατσουσίκα Χοκουσάι γεννήθηκε στις 31 Οκτωβρίου 1760 στο Έντο, το σημερινό Τόκιο, και αναδείχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους Ιάπωνες καλλιτέχνες, χαράκτες και σκιτσογράφους. Θεωρείται κορυφαίος εκπρόσωπος του ουκίγιο-ε, του ιδιαίτερου είδους ξυλογραφίας και ζωγραφικής που αποτελεί μια από τις πιο εμβληματικές εκφράσεις του ιαπωνικού πολιτισμού,  όρος μεταφράζεται ως "εικόνες από τον εφήμερο κόσμο".

Η καλλιτεχνική του πορεία ήταν μακρά και πολυδιάστατη. Άλλαξε περισσότερα από τριάντα ψευδώνυμα και πειραματίστηκε με διάφορα ύφη, αναζητώντας συνεχώς νέους τρόπους έκφρασης. Ο Χοκουσάι συνέβαλε αποφασιστικά στη διαμόρφωση της ιαπωνικής εικαστικής ταυτότητας και άσκησε μεγάλη επιρροή στη δυτική τέχνη του 19ου και 20ού αιώνα, ιδιαίτερα στους ιμπρεσιονιστές και μεταϊμπρεσιονιστές ζωγράφους. Μέχρι τον θάνατό του το 1849, παρέμεινε δημιουργικά ανήσυχος, δηλώνοντας χαρακτηριστικά ότι "στα εβδομήντα πέντε μόλις άρχισα να κατανοώ τη φύση της πραγματικής μορφής", μια φράση που αποτυπώνει το πνεύμα της αδιάκοπης καλλιτεχνικής του αναζήτησης.

Hokusai, από τη σειρά: "36 Views of Mount Fuji"

Η πιο διάσημη δημιουργία του είναι η σειρά "36 Απόψεις του Όρους Φούτζι", όπου το τοπίο μετατρέπεται σε πεδίο πνευματικής παρατήρησης και αρμονίας. Φιλοτεχνημένες γύρω στο 1830 όταν ο Χοκουσάι ήταν ήδη 70 ετών και αντιμετώπιζε οικονομικές δυσκολίες, αποτελούν προϊόν της αφοσίωσής του στην τέχνη, καθοδηγούμενης και από το θρησκευτικό του συναίσθημα. Το Όρος Φούτζι θεωρούνταν από παλιά πηγή του μυστικού της αθανασίας, στοιχείο που τροφοδότησε την εμμονή του. Εμπνευσμένος από τη φύση και την ανθρώπινη μορφή, δημιούργησε εικόνες λεπταίσθητες, ρευστές και ονειρικές, αν και βασισμένες σε πραγματικά τοπία και καθημερινές σκηνές, αναδεικνύοντας έτσι τη σπουδαιότητα της τέχνης του.

Hokusai, από τη σειρά: "36 Views of Mount Fuji"

Η σουίτα για πιάνο "Zes Gezichten op den Fuji - Έξι όψεις του όρους Φούτζι, Op. 9", αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα έργα του Ολλανδού συνθέτη Bernhard van den Sigtenhorst Meyer. Συντέθηκε το 1919 προς "τιμήν του Χοκουσάι", γεγονός που αποκαλύπτει την έμπνευσή της από τις διάσημες ξυλογραφίες του Ιάπωνα καλλιτέχνη και ιδιαίτερα από τη σειρά "36 Απόψεις του Όρους Φούτζι".

Η σουίτα αποτελείται από έξι σύντομα μέρη, καθένα από τα οποία αποτυπώνει διαφορετική όψη του βουνού και της φύσης που το περιβάλλει:

Η γέννηση του Φούτζι,
Σύννεφα σαν μαλλί γύρω από το Φούτζι,
Το Φούτζι μέσα από τα καλάμια,
Το Φούτζι στη βροχή,
Το Φούτζι στο χιόνι και
Το Φούτζι από τα βάθη της θάλασσας

Hokusai, από τη σειρά: "36 Views of Mount Fuji"

Όπως και ο Χοκουσάι, ο Meyer προσεγγίζει το ίδιο θέμα μέσα από πολλαπλές οπτικές και συναισθηματικές μεταμορφώσεις, από τη γαλήνη της γέννησης ως την κοσμική απόσταση της θάλασσας. Κάθε μέρος λειτουργεί σαν μουσική εικόνα, μια εσωτερική ξυλογραφία φτιαγμένη από ήχους.
Η επιλογή του θέματος και των τίτλων συνδέει άμεσα το έργο με τον κύκλο του Χοκουσάι για το όρος Φούτζι, όπου το βουνό εμφανίζεται υπό διαφορετικά φώτα, εποχές και οπτικές. Η μουσική, όπως και οι ξυλογραφίες, αποδίδει την αιώνια σταθερότητα του τοπίου μέσα από τις εναλλαγές του φυσικού κόσμου.
Η αφιέρωση "προς τιμήν του Χοκουσάι" δεν είναι τυπική. Εκφράζει τη βαθιά συγγένεια ανάμεσα στην ιαπωνική αισθητική της παρατήρησης και της απλότητας και στη δυτική ιμπρεσιονιστική ευαισθησία του συνθέτη.

Hokusai, από τη σειρά: "36 Views of Mount Fuji"

Η σουίτα χαρακτηρίζεται από λεπτή χρωματική παλέτα, διαφανείς υφές και πλούσιες αρμονίες που θυμίζουν Ντεμπισί και Σατί. Οι σύντομες φόρμες αποτυπώνουν στιγμιαίες εντυπώσεις, δημιουργώντας ένα μουσικό ισοδύναμο της ιαπωνικής ζωγραφικής περισσότερο υπαινικτικό παρά περιγραφικό. Η μουσική γλώσσα του Meyer συνδυάζει δυτικό ρομαντικο-ιμπρεσιονιστικό ύφος με την ανατολική αίσθηση ισορροπίας, σιωπής και ρυθμικής απλότητας. Το αποτέλεσμα είναι ένας εσωτερικός στοχασμός πάνω στη φύση, μια ακουστική "μετάφραση" της πνευματικής ηρεμίας που εκπέμπει το έργο του Χοκουσάι.

Το "Zes Gezichten op den Fuji, Op. 9" αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της ευρωπαϊκής αναζήτησης για διάλογο με την ιαπωνική τέχνη στις αρχές του 20ού αιώνα. Ο Meyer δεν επιχειρεί απλώς να εικονογραφήσει τον Χοκουσάι, αλλά μεταπλάθει τη φιλοσοφία του βλέμματος σε μουσική,... τη συνεχή παρατήρηση του ίδιου τοπίου, όπου κάθε στιγμή είναι διαφορετική, αλλά η ουσία παραμένει αμετάβλητη.

Bernhard van den Sigtenhorst Meyer: "Zes gezichten op den Fuji, Op. 9"

Για το Χοκουσάι υπάρχουν και παλαιότερα κείμενα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Ο Χοκουσάι και μια ιστορία με φαντάσματα στο πεντάγραμμο...

Hokusai: "Oiwa's Ghost"

31 Οκτωβρίου 1760, γεννιέται στο Έντο, το σημερινό Τόκιο, ο κορυφαίος  Ιάπωνας καλλιτέχνης, χαράκτης και σκιτσογράφος, Κατσουσίκα Χοκουσάι, βασικός εκπρόσωπος του ουκίγιο-ε, ιδιαίτερων έργων ξυλογραφίας και ζωγραφικής, μια από τις πιο εμβληματικές εκφράσεις του ιαπωνικού πολιτισμού, που η ονομασία μεταφράζεται ως "εικόνες από τον εφήμερο κόσμο".

Λίγο πριν πεθάνει, ο Χοκουσάι έγραψε ένα χαϊκού: 

"Αν και φάντασμα, 

θα διασχίσω ελαφρά 

τα καλοκαιρινά χωράφια"

Xοκουσάι, αυτοπροσωπογραφία

Οι ερευνητές της τέχνης του δηλώνουν πως αυτό το χαϊκού μαρτυρά τις πεποιθήσεις του Χοκουσάι για το θάνατο. Πρόκειται για μια εύστοχη ποιητική απεικόνιση του θανάτου με το νεκρό σε μορφή αέρινου φαντάσματος να πετυχαίνει τη μετάβαση από το γήινο στο υπερβατικό, από το πεπερασμένο στο αιώνιο...

Το ότι ο καλλιτέχνης  πρέπει να πίστευε στα φαντάσματα μαρτυρούν και ορισμένες εικαστικές δημιουργίες του με θέμα την εικόνα  αυτών των άυλων πλασμάτων. Ο καλλιτέχνης ήταν περίπου 70 ετών όταν άρχισε να ενδιαφέρεται για δεισιδαιμονίες και να εκφράζει υπαρξιακές αναζητήσεις. Ετσι, ξεκίνησε μια σειρά με απεικονίσεις φαντασμάτων εμπνευσμένων από ιαπωνικούς θρύλους... 

Οι "Εκατό Ιστορίες Φαντασμάτων" είναι μια σειρά ουκίγιο-ε  που φιλοτεχνήθηκαν γύρω στο 1830. Η σειρά περιλαμβάνει πέντε εκτυπώσεις, αν και όπως υποδηλώνει ο τίτλος, ο Χοκουσάι ευελπιστούσε σε μια πολυπληθή απεικόνιση. Η θεματική της σειράς δίνει την ευκαιρία στον Χοκουσάι να συνδυάσει υπερρεαλισμό, φαντασία του μακάβριου με δόση χιούμορ, ρεύματα που είχαν εμφανιστεί εκείνη την εποχή.  

Ενα από τα έργα είναι εμπνευσμένο από ένα γυναικείο φάντασμα, που ο Χοκουσάι συνάντησε σ' ένα θεατρικό έργο καμπούκι*. 

Η ιστορία ξεκινά με μια νεαρή γυναίκα που ερωτεύεται τον σαμουράι Λεμόν, παντρεμένο με την Όιβα. Οι φίλες της προκειμένου να τη βοηθήσουν να τον αποκτήσει σκέφτονται τρόπους ώστε να απαλλαγεί από τη σύζυγό του. Έτσι, την προμηθεύουν με δηλητηριασμένη κρέμα προσώπου. Οταν η σύζυγος του Λεμόν την απλώνει στο δέρμα της, δεν πεθαίνει, όμως παραμορφώνεται και η άλλοτε βελούδινη όψη της γίνεται απαίσια, αποκρουστική. Ο Λεμόν την εγκαταλείπει αηδιασμένος και κείνη θλίβεται βαθιά αλλά και οργίζεται. Θυμωμένη και έξαλλη, σκοντάφτει και πέφτει πάνω σε ένα γυμνό σπαθί. Αφήνοντας την τελευταία της πνοή καταριέται τον άντρα της, που την πρόδωσε.  Στη συνέχεια γίνεται φάντασμα, παίρνει διάφορες μορφές για να τον στοιχειώσει, με πιο συχνή εκείνη του χάρτινου φαναριού ...

Ηθοποιός καμπούκι υποδύεται τον σύζυγο
που έρχεται αντιμέτωπος με το φάντασμα της Όιβα

Έτσι ακριβώς την έχει αποδώσει στο έργο του ο Χοκουσάι. 'Ενα παραμορφωμένο πρόσωπο σε σχήμα ιαπωνικού φαναριού από χαρτί, στο οποίο κυριαρχεί το χρώμα της ώχρας με μαύρες πινελιές για μαλλιά, ένα θολό σκούρο κόκκινο για τα μάτια, που δίνει ένταση στο αλλοιωμένο βλέμμα, δημιουργώντας συναισθήματα απέχθειας, φρίκης και αποτροπιασμού. Κόκκινες είναι και οι φλογίσιες γλώσσες που υψώνονται μυστηριακά γύρω από το χάρτινο φάντασμα-φανάρι που κρέμεται από το πάνω μέρος του αφήνοντάς το ανοικτό παραλληλίζοντας με την απουσία εγκεφάλου, άρα και λογικής.
Σύμφωνα με το θρύλο, μόνο όταν η οικογένεια χτίζει ένα ναό, καταπραΰνεται ο θυμός του φαντάσματος της Όιβα και εξαφανίζεται.

Η ιστορία της Όιβα, ερμηνεύτηκε ως μια ιστορία για τις συζυγικές σχέσεις. Καταδεικνύει τις συνέπειες της προδοσίας, της δειλίας, του εγωισμού και της εκδίκησης. Οι συνέπειες της ανήθικης συμπεριφοράς και μεταχείρισης προς τη γυναίκα από το σύζυγό της οδηγεί στην παραφροσύνη και τελικά το θάνατο με αποτέλεσμα την ολοκληρωτική δυστυχία.

Ο Βρετανός συνθέτης, Ρίτσαρντ Μπλάκφορντ στο Κουαρτέτο Εγχόρδων του με τίτλο: "Hokusai Miniatures" επιλέγει επτά από τα έργα του Ιάπωνα καλλιτέχνη για να εμπνευστεί μουσικά, με απεικονίσεις θαλασσινών τοπίων, σκηνών από την πόλη και την επαρχία της Ιαπωνίας ή το εμβληματικό όρος Φούτζι. Ανάμεσά τους και το "Oiwa's Ghost", όνομα με το οποίο αποκαλεί το μέρος του Κουαρτέτου. 
Το αρχικό μοτίβο που ηχεί αγωνιώδες και απειλητικό, ανατίθεται στο βιολοντσέλο που εμφανίζεται σε εκτεταμένη μορφή μέχρι να παραδώσει το ζοφερό θέμα στη βιόλα, που εισέρχεται συνοδεύοντας με απότομες δοξαριές και πιτσικάτο. Η σύμπραξη των τεσσάρων οργάνων με απόκοσμες, τραχιές εξάρσεις και ένταση δημιουργεί την απαιτούμενη τρομακτική ατμόσφαιρα-αναπαράσταση της φρικιαστικής εικόνας του Χοκουσάι, με εμφανή την προσπάθεια του συνθέτη να εξερευνήσει το ύφος του Ιάπωνα δημιουργού, όπου το γκροτέσκο εναλλάσσεται με την παρωδία και το μακάβριο να οδηγείται στη λυτρωτική νηφαλιότητα των τελευταίων μέτρων. 

Richard Blackford: "7 Hokusai Miniatures / 5: Oiwa's Ghost"

*Καμπούκι: είδος παραδοσιακού ιαπωνικού θεάτρου, όπου κυριαρχεί η συνύπαρξη τραγουδιού και χορού. Θα μπορούσε να μεταφραστεί ως "περίεργο θέατρο ή θέατρο της πρωτοπορίας".Αναδείχθηκε στην Ιαπωνία του 17ου και του 18ου αι.

Camille Claudel: το μεγάλο κύμα και η τρικυμία της ψυχής της ...

 

Camille Claudel: "The Wave - Το Κύμα"

CAMILLE

"Μ’ έριξε μ’ ένα του βλέμμα

'Ενα απ’ τα θύματα κι εγώ

Ήταν όλα ένα ψέμα, με πήγε ως τον ουρανό

Τι ηδονή, τι παραμύθι, να είμαι η ξεχωριστή

Η γυναίκα της ζωής του, η μοναδική

Μια γυναίκα δίχως σκέψη

στο συναίσθημα αν μπλέξει

κάνει ό,τι δε χωράει η λογική

Για του έρωτα το δώρο

το βαρύ πληρώνει φόρο

που αιώνες διαρκεί…"

(Ευσταθία: "Γένους θρυλικού - Αφιερωμένο στην Camille Claudel, απόσπασμα)

Σαν σήμερα, 19 Οκτωβρίου1943 ταξιδεύει για το ουράνιο φως η ταλαντούχα Γαλλίδα γλύπτρια, Καμίλ Κλοντέλ.

Γεννημένη στη νότια Γαλλία, έδειξε την κλίση της στη γλυπτική από πολύ νεαρή ηλικία, κάτι που αναγνωρίστηκε από τον φίλο της οικογένειας, γλύπτη Alfred Boucher, με προτροπή του οποίου η Καμίλ μεταβαίνει στο Παρίσι για σπουδές. Μαθητεύει στο εργαστήριο του Ωγκίστ Ροντέν, γίνεται μοντέλο και μούσα του και μεταξύ τους αναπτύσσεται μια παθιασμένη -πλην ταραχώδης- ερωτική σχέση.

Τα έργα της Καμίλ Κλοντελ εντυπωσιάζουν και διεγείρουν έντονα συναισθήματα με την καινοτόμα και πρωτοποριακή τέχνη τους, που αναδύει την "ψυχή" της γλυπτικής, απελευθερώνοντάς τη από τα καθιερωμένα θεματικά και φορμαλιστικά πλαίσιά της. Σμιλεύει τα γλυπτά της απαλά, δίνοντας μορφές που αναδύονται θεϊκά μέσα από το τραχύ ακατέργαστο υλικό...Σμιλεύει "μπρούντζο που χορεύει, μάρμαρο που κλαίει, πέτρα που αγαπάει...", όπως χαρακτηριστικά γράφει ο Ουρουγουανός, Εδουάρδο Γκαλεάνο στο βιβλίο του.

Η σχέση της Κλοντέλ με τον Ροντέν τερματίζεται το 1898, ενώ είναι εμφανείς οι ψυχολογικές της διαταραχές . Καταστρέφει πολλά από τα έργα της και στρέφεται ενάντια στον πρώην αγαπημένο της κατηγορώντας τον για κλοπή δικών της ιδεών, που χρησιμοποίησε σε δημιουργίες του.
Αρχίζει να απομονώνεται και η ψυχική της υγεία παραμένει άστατη.
Η ταλαντούχα γλύπτρια πέρασε τριάντα χρόνια εγκλεισμού στο Ψυχιατρείο, μέχρι το θάνατό της στις 19 Οκτωβρίου του 1943...


Απ' ότι φαίνεται, δεν υπήρξε μονάχα Μούσα του Ροντέν...

C. Claudel: "La Valse"

Παζλ για δυνατούς λύτες η ζωή της, συμπεριλαμβανομένης και της "σχέσης" της με τον γάλλο συνθέτη, Κλωντ Ντεμπισί.
Είναι πιθανό οι δυο τους να είχαν γνωριστεί μέσω του Μαλλαρμέ, κοινού φίλου του συνθέτη και του αδερφού της Καμίλ.

Σίγουρα μαζί είχαν επισκεφτεί το καλοκαίρι του 1899 τη Διεθνή Έκθεση του Παρισιού προκειμένου να παρακολουθήσουν παραστάσεις της ορχήστρας γκαμελάν της Ιάβας.

Είναι πολύ δύσκολο να δοθεί τεκμηριωμένη απάντηση για τυχόν ερωτική σχέση μεταξύ τους, πάντως ο Godet υποστήριζε πως η Καμίλ άκουγε εκστασιασμένη τον Κλωντ να παίζει πιάνο για κείνη, ενώ ο συνθέτης με τη σειρά του είχε συχνά εκφράσει το θαυμασμό του για τα έργα της.
Γνωρίζουμε δε, πως ένα αντίγραφο του γλυπτού της: "La Valse" είχε ο Ντεμπισί πάνω στο πιάνο του, θέση που κράτησε μέχρι το θάνατο του μουσουργού.

Hokusai: "The Great Wave off Kanagawa"

Συνθέτης και γλύπτρια θαύμαζαν την ιαπωνική τέχνη της ξυλογραφίας ουκίγιο-ε και τις δημιουργίες του Χοκουσάι.

Ο Ντεμπισί έτρεφε μεγάλη εκτίμηση προς τον Χοκουσάι, το έργο του οποίου γνώρισε στα φοιτητικά του χρόνια.
Σε παλαιοπωλείο της Ρώμης είχε ανακαλύψει ένα αντίγραφο του "Μεγάλου κύματος της Καναγκάουα", που μέχρι το τέλος της ζωής του κοσμούσε τον τοίχο στο σαλόνι του.
Ίδια εκτίμηση έτρεφε και η Κλαμίλ για τον ιάπωνα καλλιτέχνη.

Camille Claudel: "The Wave - Το Κύμα"

Επηρεασμένη από το "Μεγάλο Κύμα", όπως και ο Ντεμπισί, παρουσιάζει στο Salon του 1897, το "The Wave". Σμιλεύει στο υλικό της τρεις μικρές γυναικείες φιγούρες με λυγισμένα τα γόνατά τους και πιασμένες απ' τα χέρια, που τρομαγμένες αντικρύζουν το τεράστιο κύμα από μάρμαρο που ετοιμάζεται να σκάσει πάνω από τα κεφάλια τους. Κάποιοι υποστηρίζουν πως το σύμπλεγμα της γλύπτριας μπορεί να θεωρηθεί ως μια εικόνα του πεπρωμένου της. Όπως οι γυναίκες του γλυπτού της, έτσι και κείνη προσπαθεί να αποφύγει και να γλυτώσει τη συντριβή.

Παρόμοιο σε χρώμα και μορφή με τη διάσημη ξυλόγλυπτη εκτύπωση του Χοκουσάι, το "The Wave" είναι ένα διακοσμητικό έργο που δίνει προτεραιότητα στο φως και προαναγγέλλει τη μεταγενέστερη σειρά της Κλοντέλ -"Chimney pieces"- της, στην οποία οι συνδυασμοί των υλικών παίζουν θεμελιώδη ρόλο.

Το Συμφωνικό ποίημα του Κλωντ Ντεμπισί: "La Mer":

Το συνέθεσε στις ακτές της Μάγχης, ταλαιπωρημένος από την κοινωνική κατακραυγή λόγω της σχέσης του με την Έμμα Μπαρντάκ.

Καθένα από τα μέρη του έργου πλάθει μια ηχητική εικόνα της θάλασσας...

• Το πρώτο μέρος ονομάζεται "Από την αυγή ως το μεσημέρι στη θάλασσα" .
  Ο μουσικός λόγος κλιμακώνεται συμβολίζοντας την διαδρομή του φωτός, από την αχνή παρουσίαση της αυγής ως την εκθαμβωτική λάμψη του μεσημεριού.

• Το δεύτερο μέρος τιτλοφορείται "Παιχνίδια των κυμάτων". Εδώ, κυριαρχεί μία απλή, μαγευτική μελωδία, σαν το τραγούδι των σειρήνων, πάνω σε έντονους ρυθμούς, ενώ διάχυτα ηχοχρώματα ζωντανεύουν εικόνες του νερού, του ανέμου και του φωτός.

• Στο τρίτο μέρος που έχει τον τίτλο "Διάλογος του ανέμου με τη θάλασσα" παρατηρούμε τα κρουστά να έχουν πρωταγωνιστικό ρόλο. Θορυβώδη και ζωηρά δηλώνουν την απειλή της τρικυμίας που μαίνεται. Το μοτίβο από το τραγούδι των σειρήνων ακούγεται αποσπασματικά σε μια στιγμή γαλήνης, αλλά χάνεται αμέσως μέσα σε εκρηκτικά ηχητικά ξεσπάσματα.

Το απολαμβάνουμε σε μια εξαιρετική ηχογράφηση του 1957 από την Ορχήστρα Concertgebouw υπό τον περίφημο Ολλανδό μαέστρο Eduard van Beinum:

Debussy: "La Mer"

Για την Κ. Κλοντέλ υπάρχουν πολλά κείμενα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Ντεμπισί: Συνομιλία με το Μεγάλο κύμα...

 

"Μεγάλο Κύμα", γκράφιτι-Ολύμπια Ουάσινγκτον

Ο πόνος στη μέση, μα και ο καιρός δεν ενδείκνυνται για "βόλτα στη θάλασσα από την αυγή ως το απομεσήμερο"... κι έτσι, δεν έχει ούτε "παιχνίδια με τα κύματα"...
Όμως η "συνομιλία των κυμάτων με τον  άνεμο" έχει ήδη ξεκινήσει από ώρα και χαζεύω τις ατάκες τους...

"Η συνομιλία των κυμάτων με τον  άνεμο" είναι το 3ο και τελευταίο μουσικό σκίτσο του συμφωνικού ποιήματος "La Mer" του Κλωντ Ντεμπισί, που  έγραψε στις ακτές της Μάγχης , ταλαιπωρημένος από την κοινωνική κατακραυγή λόγω της σχέσης του με την Έμμα Μπαρντάκ.

Καθένα από τα μέρη του έργου πλάθει μια ηχητική εικόνα της θάλασσας...

1."Από την αυγή μέχρι το μεσημέρι στη θάλασσα "

2."Παιχνίδια κυμάτων" 

3."Συνομιλία του ανέμου με τη θάλασσα"

Στο 3ο μέρος, αφήνεσαι στην ηχητική έκρηξη...στην απειλή της καταιγίδας...στη βιαιότητα της θύελλας....
Δειλά, και μάλλον ελπιδοφόρα μια ηχητική νηνεμία κάνει την εμφάνισή της με κάποιο μικρής διάρκειας μοτίβο, ενώ η θύελλα που παραμονεύει ξεσπά και πάλι με επίμονες δοξαριές στα τοξοτά... Το τέμπο  που ακολουθείς είναι ζωηρό και θορυβώδες από τα τύμπανα και τις γκρανκάσες...
Το απαλό τραγούδι των Σειρήνων  εκμηδενίζεται μέσα σε μια κορύφωση χαράς. H πλούσια και υποβλητική απεικόνιση των μορφών της θάλασσας από το συνθέτη παραμένει ένα ιμπρεσιονιστικό ορόσημο,  κλασικό στο είδος της προγραμματικής μουσικής.

Εξώφυλλο "La Mer", 1η Έκδοση 1905

Το έργο έχει χαρακτήρα ιδιαίτερο, αφού ο δημιουργός του δεν εμπνέεται τόσο από τη φυσική όψη της θάλασσας, όσο από την εικαστική απόδοσή της.
Οι ιμπρεσιονιστικές "Θαλασσογραφίες" είναι εκείνες που δίνουν έμπνευση στον Ντεμπισί, όπως και δημιουργίες καλλιτεχνών της  Άπω Ανατολής,  στα πλαίσια του Ιαπωνισμού που στην εποχή του συνθέτη ήταν της μόδας.

Συγκεκριμένα το "Μεγάλο Κύμα" του Χοκουσάι, (γι αυτό άλλωστε και το εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης της "Θάλασσας"  κοσμεί το έργο του ιάπωνα καλλιτέχνη.

Να θυμίσουμε πως ο Ντεμπισί αγαπούσε πολύ το υδάτινο στοιχείο και όταν ήταν μικρός είχε εκφράσει την επιθυμία να γίνει ναυτικός, όπως επίσης η εκτίμηση προς την τεχνική ξυλογραφίας ουκίγιο-ε και τον Χοκουσάι χρονολογείται από τα φοιτητικά του χρόνια, που σε παλαιοπωλείο της Ρώμης είχε ανακαλύψει ένα αντίγραφο του "Μεγάλου κύματος της Καναγκάουα", που μέχρι το τέλος της ζωής του κοσμούσε τον τοίχο στο σαλόνι του.

"Μεγάλο Κύμα", ΜΕΤ, φωτο Ε.Νούσα

Είχα τη χαρά το "Μεγάλο Κύμα", (μάλλον μια έκδοσή του) να τη θαυμάσω στη Νέα Υόρκη στο Μητροπολιτικό Μουσείο, ένα έργο, πολύ μικρών διαστάσεων, κάτι που δεν είχα κατά νου...που όμως με εντυπωσίασε φέρνοντας στη μνήμη μου, ακριβώς αυτό, την πρώτη έκδοση του εκληκτικού "La Mer"!

"Μεγάλο Κύμα", γκράφιτι-Ολύμπια Ουάσινγκτον

Το καλοκαίρι που μας πέρασε, το "Μεγάλο Κύμα" ορθώθηκε σαν τσουνάμι στον τοίχο μιας τοπικής Γκαλερί στην Ολύμπια της Ουάσινγκτον, και φυσικά δεν έχασα την ευκαιρία να φωτογραφηθώ, καθώς μού έφερε στο νου το ορχηστρικό αριστούργημα του Ντεμπισί και τη σαγήνη που τού ασκούσε η θάλασσα με την κίνηση και τη δύναμή της.

Ο Ντεμπισί σαν αυθεντικός ιμπρεσιονιστής "παίζει" με το ηχόχρωμα, τη διάθεση, την ατμόσφαιρα και τις αισθήσεις...Έχει σκοπό να προσελκύσει τα αισθήματα και όχι το πνεύμα.
Πρόκειται για ένα δονητικό, ταλαντευόμενο, λαμπερό ηχητικό τοπίο, που χαϊδεύει τις αισθήσεις, με το συνθέτη να χειρίζεται την ορχήστρα με λεπτότητα και ευρηματικότητα για να λάμψουν τα χίλια χρώματα της θάλασσας.

Η "Θάλασσα" έκανε πρεμιέρα σαν σήμερα 15 Οκτώβρη του 1905.

Ήταν από τα αγαπημένα έργα του Αρτούρο Τοσκανίνι, που το διηύθυνε αρκετές φορές στα χρόνια της Αμερικής. Μάλιστα είχε προτείνει την προσθήκη σαλπίγγων στην τελική κορύφωση, στο τελευταίο σκίτσο, κάτι που ο Ντεμπισί αποδέχτηκε.

Όμορφη μέρα, φίλοι μου, αφεθείτε στη μαγεία της μουσικής του Ντεμπισί, που αποκαλύπτεται στα μουσικά, θαλασσινά σκίτσα του, όπου κάθε ρυθμός και κίνηση της απεραντοσύνης της υδάτινης θεάς αντανακλάται στον παφλασμό της ορχήστρας.

Debbusy/Toscanini: "LA MER : Συνομιλία των κυμάτων με τον άνεμο" στο 15:36

NBC Symphony Orchestra(1950)

Η Γυναίκα του ψαρά προκαλεί αισθήσεις με την άρια του χταποδιού!

 

Κατσουσίκα Χοκουσάι: "Το όνειρο της γυναίκας του ψαρά"

Η αποθέωση της ερωτικής απόλαυσης, ο απόλυτος αισθησιασμός με περισσή προκλητική διάθεση έρχεται απόψε μέσα από ένα έργο του ιάπωνα Κατσουσίκα Χοκουσάι.

Ο Χοκουσάι ( 31 Οκτωβρίου 1760  – 10 Μαΐου 1849)υπήρξε κορυφαίος καλλιτέχνης, σκιτσογράφος, χαράκτης, καλλιγράφος και ζωγράφος.
Κυρίως όμως, υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του ουκίγιο-ε, ένα είδος ξυλογραφίας και ζωγραφικής που άνθισε τον 17ο αιώνα στην Ιαπωνία, μια τεχνική με μελάνι και συνεχείς εκτυπώσεις σε χαρτί, ανάλογα τα χρώματα.

Ένας από τους διασημότερους πίνακές του είναι "Το όνειρο της γυναίκας του ψαρά", όπου απεικονίζει μια γυναίκα σε ιδιαίτερες ερωτικές περιπτύξεις με ένα ....χταπόδι!

Το έργο ανήκει σε μια σειρά δημιουργιών αφιερωμένη στην ερωτική τέχνη, γνωστών με το όνομα Shunga.
Η «γυναίκα του ψαρά» αφημένη στα χάδια του χταποδιού, τα πλοκάμια του οποίου την έχουν αρπάξει, εντυπωσιάζει με την ηδονική της έκφραση!

Δεν θα κάνω περισσότερη ανάλυση, μη θεωρηθεί η ανάρτηση πορνογραφικού περιεχομένου, αλλά βλέποντας τον πίνακα δεν χρειάζεται και πολλή φαντασία να κατανοήσει κανείς «τι θέλει να πει ο ποιητής...».
Σίγουρα πάντως, το όνειρο της γυναίκας του ψαρά, θα ήταν για τον ψαρά φοβερός εφιάλτης...

Και επειδή η Μουσική δεν αφήνει τίποτα ασχολίαστο, απόψε απολαμβάνουμε βεριστή Πιέτρο Μασκάνι και την άριά του «Un di ero piccina» από την όπερα «Iris».
Μια άρια, που λέγεται πως εμπνεύστηκε από αυτόν τον πίνακα!
Στην άρια αυτή, που έχει τον υπότιτλο: «Octopus aria», η Ίρις περιγράφει μια εικόνα από ένα βουδιστικό ναό, που απεικονίζει ένα χταπόδι να αγκαλιάζει με τα πλοκάμια του μια νεαρή γυναίκα!...

Una gran piovra intanto....

I viscidi tentacoli...

Moveva il mostro, e per le gambe,

Pei reni e per le spalle,Poi per le chiome...

E il fronte e gli occhi,E il petto esile ansante...

Ένα μεγάλο χταπόδι στο μεταξύ ...

με γλοιώδη πλοκάμια 

γλίστρησε στα πόδια και στους ώμους

στα μαλλιά,στο μέτωπο,στα μάτια και στο στρογγυλεμένο στήθος!

Βλέπουμε πως ο Χοκουσάι, όντως προχωρημένος, είχε την τόλμη να γυρίσει την πλάτη στα ταμπού και στις προκαταλήψεις της εποχής του, στοιχείο που ταυτίζεται απόλυτα με το πνεύμα του Βερισμού, που υπηρέτησε πιστά ο Μασκάνι!
Ο συγκερασμός φαντασίας, ενστίκτου και οξύνοιας δίνει τα καλύτερα αποτελέσματα στην τέχνη, φίλοι μου και δω ο πρωτοπόρος Χοκουσάι φαίνεται να τα διαθέτει σε υπέρογκη ποσότητα, ενώ ο Μασκάνι με την αιχμηρή του ματιά εντοπίζει την «ουσία του πίνακα» και μετουσιώνει την εικόνα του σ' ένα εκπληκτικής διάστασης ηχητικό δημιούργημα!

Ελπίζω μετά την ανάγνωση-ακρόαση, τα γεννήματα του νου, σκέψεις, προβληματισμοί, αλλά και η ανταπόκριση όλων σας, να αποδείξουν τελικώς πως οι άνθρωποι που ασχολούμαστε και αγαπάμε τη μουσική είμαστε ανοιχτόμυαλοι και χωρίς βαρίδια να κρατούν το νου και το πνεύμα μας στα συντηρητικά, πουριτανικά πλαίσια! Tα πεδία της τέχνης δεν έχουν σύνορα!

Un di ero piccina-Μια μέρα,ήμουν παιδί...

Σε μια αριστουργηματική εκτέλεση από την Magda Olivero, με την μεγαλοπρεπή, γεμάτη αλλά ταυτόχρονα διάφανη φωνή της!

Για το περίφημο "Μεγάλο Κύμα" του Χοκουσάι και τη σχέση του με τον Κλωντ Ντεμπισί, μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Azy Gouziou (Άζη Γουζίου)31 October 2020 at 01:37

Πραγματικά πολύ μπροστά απ' τα κατεστημένα της εποχής του ο Χοκουσάι, Ελπίδα μου! Ακόμη και σήμερα, δύσκολα αποδέχεται η κοινωνία τέτοιου είδους ερωτικές συνευρέσεις, όμως μια τέτοια κατάσταση στην αρχαιότητα με τις διάφορες συνευρέσεις των θεών ήταν κάτι πολύ συνηθισμένο. Εξαιρετικός ο πίνακας και πολύ ταιριαστή η μουσική του βεριστή Μασκάνι.
Ευχαριστούμε πολύ, καλή μου φίλη και καλό Σαββατοκύριακο! ❤ReplyDelete
Replies

ELPIDA NOUSA31 October 2020 at 02:14

Τολμηροτατες καλλιτεχνικες προτασεις, για προχωρημενους και με ευρυ νου, αποδεκτες!
Ο πινακας ιδιαιτερος, και μενα μου αρεσει πολύ, Αζη μου και φυσικά ο Μασκανι στα πλαισια του βερισμου που υπηρετησε, αξιοποιησε δεοντως!
Καλι γω ευχαριστω! Καλημερα και καλο Σαββατοκύριακο, γλυκια μου φιλη!Delete

Χοκουσάι-Ντεμπισί: "Το μεγάλο κύμα"

 

"Το Κύμα έξω από τη Καναγκάουα",  Katsushika Hokusai

Το αριστουργηματικό συμφωνικό ποίημα "La Mer", συνέθεσε ο Κλωντ Ντεμπισί  στις ακτές της Μάγχης , όπου είχε μεταβεί προκειμένου να ξεφύγει από την κοινωνική κατακραυγή για τη σχέση του με την Έμμα Μπαρντάκ.
Ξετυλίγεται σε τρία μέρη, καθένα από τα οποία πλάθει μια ηχητική εικόνα της θάλασσας:

1."Από την αυγή μέχρι το μεσημέρι στη θάλασσα "
2."Παιχνίδια κυμάτων" 
3."Συνομιλία του ανέμου με τη θάλασσα"

Εξώφυλλο "La Mer", 1η Έκδοση 1905

H πλούσια και υποβλητική απεικόνιση των μορφών της θάλασσας από το συνθέτη παραμένει ένα ιμπρεσιονιστικό ορόσημο,  κλασικό στο είδος της προγραμματικής μουσικής.
Το έργο έχει χαρακτήρα ιδιαίτερο, αφού ο δημιουργός του δεν εμπνέεται τόσο από τη φυσική όψη της θάλασσας, όσο από την εικαστική απόδοσή της.

Οι ιμπρεσιονιστικές "Θαλασσογραφίες" είναι εκείνες που δίνουν έμπνευση στον Ντεμπισί,  όπως και δημιουργίες καλλιτεχνών της  Άπω Ανατολής,  στα πλαίσια του Ιαπωνισμού που στην εποχή του συνθέτη ήταν της μόδας.
Συγκεκριμένα το "Μεγάλο Κύμα" του γεννημένου σαν σήμερα 31 Οκτώβρη 1760, Κατσουσίκα Χοκουσάι, (γι' αυτό άλλωστε και το εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης της "Θάλασσας"  κόσμησε το έργο του ιάπωνα καλλιτέχνη.

Ιδιαίτερα γνωστός είναι ο Χοκουσάι για τη σειρά ξυλογραφιών σε στιλ ουκίγιο-ε  "36 Views of Mount Fuji", που περιλαμβάνει την ιδιαίτερα δημοφιλή σύνθεση: "Το Κύμα έξω από τη Καναγκάουα". Δημιούργησε τη σειρά αυτή λόγω της άνθισης των ταξιδιών στην Ιαπωνία και της προσωπικής εμμονής του για το Όρος Φούτζι.
Συγκεκριμένα, όπως διαβάζουμε στο Βιβλίο Εικαστικών Γυμνασίου:
Η υπεροχή αυτού του έργου αποδίδεται στην επιβλητική δύναμη της αντίθεσης μεταξύ του κύματος και του βουνού. Το ταραγμένο κύμα υψώνεται πάνω από τον θεατή, ενώ αντίθετα η πυραμίδα του βουνού Φούτζι βρίσκεται σε απόσταση. Στις παραδοσιακές απεικονίσεις φημισμένων τοπίων το βουνό Φούτζι ήταν πάντα το κέντρο της σύνθεσης.
Ο Χοκουσάι αντέστρεψε αυτή την παράδοση και απεικόνισε το διάσημο βουνό σαν μικρό λόφο στο βάθος της εικόνας και στο μέσο ενός ταραγμένου θαλάσσιου τοπίου. Στον Χοκουσάι άρεσε να απεικονίζει το νερό σε κίνηση: οι αφροί του κύματος μοιάζουν σαν νύχια που θέλουν να αρπάξουν τους ψαράδες. Η επικείμενη συντριβή του κύματος δημιουργεί ένταση στο έργο. Η βιαιότητα της φύσης σ’ αυτό το έργο ισορροπεί με την ήρεμη αυτοπεποίθηση, την πειθαρχία και την αγωνιστικότητα των έμπειρων ψαράδων.

Οι πολιτιστικοί κύκλοι της Ευρώπης θαύμαζαν απεριόριστα το έργο του, ιδιαίτερα μετά τη συνθήκη του 1853 με την οποία ξεκίνησαν οι εμπορικές συναλλαγές μεταξύ Ιαπωνίας και Δύσης και ως εκ τούτου δημιουργήθηκε ευρεία αγορά  για την ιαπωνική τέχνη, ιδιαίτερα στη Γαλλία.
Οι ιμπρεσιονιστές ζωγράφοι, όπως ο Moνέ, (ο οποίος είχε στην κατοχή του 23 εκτυπώσεις του Χοκουσάι) εντυπωσιασμένοι από τον ιάπωνα  καλλιτέχνη, -κατά δήλωσή τους- διέκριναν στο έργο του την κομψότητα του Βατώ, την ενέργεια του Ντελακρουά και στις μοναδικές πινελιές του την επιδεξιότητα του Ρούμπενς!

Στην εποχή του Χοκουσάι, οι Ιάπωνες καλλιτέχνες συνήθιζαν να χρησιμοποιούν ψευδώνυμα τα οποία άλλαζαν συχνά. Ο Χοκουσάι χρησιμοποίησε περισσότερα από 30 ονόματα, ενώ στον τάφο του χαράχτηκε το τελικό του όνομα: Gakyo Rojin Manji, που μεταφράζεται ως "Γέρος, τρελός για τη Ζωγραφική".

Να θυμίσουμε πως ο Ντεμπισί έτρεφε μεγάλη εκτίμηση προς την τεχνική ξυλογραφίας ουκίγιο-ε και τον Χοκουσάι, το έργο του οποίου γνώρισε στα φοιτητικά του χρόνια. Σε παλαιοπωλείο της Ρώμης είχε ανακαλύψει ένα αντίγραφο του "Μεγάλου κύματος της Καναγκάουα", που μέχρι το τέλος της ζωής του κοσμούσε τον τοίχο στο σαλόνι του.
Ο συνδυασμός του δε, με την τεράστια αγάπη του για το υδάτινο στοιχείο (όταν ήταν μικρός είχε εκφράσει την επιθυμία να γίνει ναυτικός), οδήγησε στο αριστουργηματικό του συμφωνικό ποίημα: "Η θάλασσα", ένα έργο - ορόσημο για το συνθετικό του ύφος.
Ο πλήρης τίτλος του είναι: "La mer, trois esquisses symphoniques pour orchestre-Η Θάλασσα,τρία συμφωνικά σκίτσα για ορχήστρα" και γράφτηκε μεταξύ 1903-1905, με το κοινό να το υποδέχεται χλιαρά. Οι δε κριτικοί έγραψαν πως στο έργο "δεν άκουσαν, δεν είδαν, ούτε μύρισαν τη θάλασσα!", αντίθετα με τους σύγχρονους αναλυτές που παραλλήλισαν τη σύνθεση με τα θαλασσινά τοπία του ιμπρεσιονιστή Μονέ.
Ο δε Σβιάτοσλαβ Ρίχτερ το κατέταξε εφάμιλλο σε μουσική αξία με τα "Πάθη κατά Ματθαίον" του Μπαχ αλλά και τον κύκλο του "Δαχτυλιδιού Νιμπελούνγκεν" του Βάγκνερ.

H προσέγγιση του Τοσκανίνι θεωρείται από τις καλύτερες. Είναι ο πρώτος που διηύθυνε το έργο τέσσερα χρόνια μετά την πρεμιέρα επεμβαίνοντας σε κάποια σημεία προκειμένου να αποδώσει την ένταση της ξυλογραφίας του Χοκουσάι, που έδωσε την έμπνευση στον Ντεμπισί. Παραδείγματος χάρη πρότεινε στον Ντεμπισί να ενισχύσει με βιόλες τα μέρη των τσέλων δίνοντας ελεγειακό ύφος, να εντείνει τη δυναμική με πιτσικάτο τα μέτρα πριν το φινάλε και την προσθήκη σαλπίγγων στην τελική κορύφωση, στο τελευταίο σκίτσο, κάτι που ο Ντεμπισί αποδέχτηκε.

Debussy: "La Mer" / Arturo Toscanini: