Paul Klee: "Φούγκα σε κόκκινο"...

 

Paul Klee: "Fuga in Red", 1921

Μια μέρα στο Dessau, κάποιος μαθητής του είδε τον Πάουλ Κλέε να στέκει ακίνητος στο πεζοδρόμιο, αφηρημένος, ενώ μια μπάντα περνούσε στον δρόμο. Δεν ζωγράφιζε, δεν σημείωνε, απλώς χτυπούσε ελαφρά το πόδι του στο έδαφος, σαν να μετρούσε κάτι αόρατο. Όταν τον ρώτησαν τι κάνει, απάντησε με απόλυτη σοβαρότητα πως μελετούσε τον συντονισμό, τη ρυθμική σχέση ανάμεσα στη μουσική που ακουγόταν και στο σκυρόδεμα κάτω από τα πόδια του. Ήταν μια στιγμή αποκαλυπτική. Για τον Κλέε, ο κόσμος δεν ήταν ποτέ σιωπηλός, ήταν πάντα ένα πεδίο ρυθμών.

Γεννημένος στις 18 Δεκεμβρίου 1879 στη Βέρνη, γιος μουσικών, ο Κλέε μεγάλωσε μέσα στον ήχο. Υπήρξε βιολιστής, σπούδασε φωνητική, πιάνο και ήδη από τα έντεκα του χρόνια συμμετείχε στο τμήμα βιολιού του Μουσικού Συλλόγου της Βέρνης. Όλα έδειχναν πως τον περίμενε μια μουσική σταδιοδρομία. Έγραφε ακόμη και ποιήματα, σαν να αναζητούσε μια μορφή έκφρασης που θα ένωνε τις τέχνες.Στην εφηβεία του πήρε την απόφαση να στραφεί στις εικαστικές τέχνες, πιστεύοντας ότι η σύγχρονη μουσική είχε εισέλθει σε μια περίοδο παρακμής, ανίκανη να φτάσει το απόλυτο μεγαλείο των συνθετών προηγούμενων εποχών. Κι ενώ θα περίμενε κανείς ότι ένας καλλιτέχνης πρωτοπόρος και σύγχρονος, όπως ο Κλέε, θα αναζητούσε έμπνευση και συσχετισμούς στους μουσικούς της εποχής του, όπως οι εκπρόσωποι της δωδεκάφθογγης τεχνικής, εκείνος τους απέρριψε. Ναι, απέρριψε τη μουσική των Σαίνμπεργκ, Μπεργκ και Βέμπερν, ακόμη και τη συμφωνική μεγαλοπρέπεια των Βάγκνερ, Μπρούκνερ και Μάλερ. Δεν ήταν από άγνοια, αλλά επειδή θεωρούσε ότι είχε χαθεί η καθολική γλώσσα που μπορεί να αγγίξει εξίσου τον ειδικό και τον απλό ακροατή.

 Για τον Κλέε, ο Μπαχ και ο Μότσαρτ κατείχαν το κλειδί των μυστικών της δημιουργίας, τάξη χωρίς ακαμψία, νόμος χωρίς καταπίεση, ελευθερία εντός μορφής.

Αυτό που δεν μπορούσε πια να βρει στη μουσική, το αναζήτησε και το δημιούργησε στη ζωγραφική. Το έργο του Κλέε λειτουργεί όπως η μουσική, ως ένας παράλληλος και αυτόνομος κόσμος που, με μυστηριώδη τρόπο, ακουμπά τον πραγματικό. Δεν απεικονίζει, συντονίζεται. Ο Kλέε δεν μιλά στις αισθήσεις με εικόνες, αλλά με ρυθμούς, παύσεις, επαναλήψεις, μια γλώσσα που ξεπερνά τη γραμμική αφήγηση και αγγίζει άμεσα τον ψυχισμό του θεατή. Γι’ αυτό και συχνά χαρακτηρίζεται ως η "μουσική δωματίου των σύγχρονων εικαστικών", εσωτερική, λεπτοδουλεμένη, απαιτητική αλλά ταυτόχρονα βαθιά ανθρώπινη.
Μέσα απ' αυτή τη σύνθεση, οραματίστηκε μια τέχνη του μέλλοντος όπου τα μουσικά επιτεύγματα των αγαπημένων του, Μπαχ και Μότσαρτ, θα μπορούσαν να μεταφραστούν σε οπτικούς όρους, μεταφέροντας τη ρυθμική, πολυφωνική και αντιστικτική τους ουσία σε ένα νέο μέσο έκφρασης.

Η στροφή του στη φόρμα της φούγκας συνδέεται άμεσα με τον συνθέτη που, κατά τον Kλέε, ενσάρκωνε το απόλυτο μέτρο ανάμεσα στην πνευματικότητα και την καθολική τάξητον αγαπημένο του, Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ.
Στην ακουαρέλα "Φούγκα σε κόκκινο", έργο του 1921 επιχειρεί μια καθαρά εικαστική μετάφραση της Μπαχικής σκέψης. Οι αιωρούμενες, επικαλυπτόμενες μορφές λειτουργούν ως οπτικές "φωνές", που συνυπάρχουν σε αντίστιξη και ακολουθούν έναν κοινό νόμο, όπως οι φωνές μιας φούγκας, χωρίς καμία να υπερισχύει.
Η μουσική διάσταση ενισχύεται από τη χρωματική εξέλιξη, από βαθιές, σκοτεινές αποχρώσεις του κόκκινου σε φωτεινότερα και διαφανή πεδία, αποδίδοντας οπτικά την έννοια του χρόνου.
Παρά την αυστηρή δομή, ο πίνακας αναδύει μια κοσμική αρμονία, όπου η πολυφωνία οδηγεί σε πνευματική ενότητα. Ο Kλέε δεν εικονογραφεί τη μουσική του Μπαχ. Τη σκέφτεται ζωγραφικά, δημιουργώντας μια οπτική παρτιτούρα που ενσαρκώνει την πίστη του στην αρμονία, την αυτονομία και την καθολικότητα της τέχνης, μια ζωγραφική φούγκα που αντηχεί την τάξη του κόσμου, όπως την οραματίστηκε ο Γ.Σ.Μπαχ μέσα από τον ήχο...

Παρατηρώντας το εικαστικό του Κλεε, το μυαλό μας οδηγείται αμέσως στο μνημειώδες έργο, στον "κολοσσό" του Μπαχ, επιστέγασμα όλης του της δημιουργίας του: "Η Τέχνη της Φούγκας".
Πρόκειται για μια συλλογή από φούγκες και κανόνες που συνέθεσε ο Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ τη δεκαετία του 1740, με στόχο να αναδείξει μια πληθώρα αντιστικτικών τεχνικών πάνω στο ίδιο μουσικό θέμα. Τα επιμέρους έργα οργανώνονται σε διαφορετικές ομάδες, και η πολυπλοκότητά τους αυξάνεται βαθμιαία, παρουσιάζοντας το θέμα σε απλές, διπλές και τριπλές φούγκες. Η τελευταία φούγκα έμεινε ημιτελής, αλλά εικάζεται ότι θα είχε τη μορφή τετραπλής φούγκας.
Όπως ο Klee στην "Φούγκα σε κόκκινο", έτσι και ο Μπαχ μετατρέπει την αυστηρή δομή σε πνευματική και αισθητική εμπειρία, δημιουργώντας μια αίσθηση απόλυτης τάξης και αρμονίας που αγγίζει τον ακροατή...

J.S.Bach: "The Art of the Fugue, BWV 1080", Glenn Gould

Παλαιότερα κείμενα για τον Κλέε μπορείτε να διαβάσετε εδώ και εδώ.

"Αρχαίος ήχος" από τον Πάουλ Κλέε...

 

Paul Klee: "Alter Klang - Αρχαίος ήχος"
(artofit)

"Όσο πιο τρομακτικός γίνεται τούτος ο κόσμος
τόσο η τέχνη γίνεται αφηρημένη" 

Paul Klee

Μια μέρα στη γερμανική πόλη του Dessau, ένας μαθητής του, είδε το ζωγράφο Πάουλ Κλέε να στέκει στο πεζοδρόμιο αφηρημένος και να χτυπά με το πόδι του στο ρυθμό της μουσικής, που εκτελούσε η μπάντα που περνούσε στο δρόμο…
Ο ζωγράφος εξήγησε πως μελετούσε το συντονισμό, τη ρυθμική σχέση μεταξύ της μουσικής και του σκυρόδεματος κάτω από τα πόδια του.
Ο γεννημένος σαν σήμερα 18 Δεκεμβρίου του 1879, Κλέε στη Βέρνη ήταν γιος μουσικών και βιολιστής ο ίδιος. Στην νεότητα του έγραψε επίσης και ποιήματα.

Το έργο του Kλέε λειτουργεί όπως η μουσική.
Είναι ένας παράλληλος και αυτόνομος κόσμος που με μυστηριώδη τρόπο ακουμπά τον πραγματικό, μιλά στις αισθήσεις μας όπως η μουσική, γι’αυτό και η ζωγραφική του αποτελεί, όπως πολλοί ισχυρίζονται τη "μουσική δωματίου των σύγχρονων εικαστικών"...

Στον παραπάνω πίνακά του "Αρχαίος ήχος" , έργο του 1925, ο Κλέε στοχεύει σε μια  αναπαράσταση του αρχαίου ήχου, ο οποίος εκφράζεται μέσω ανάμιξης χρωμάτων που παράγονται μέσω μιας διαδικασίας εμπνευσμένης από την παρατήρηση  στη φύση.
Τα πιο σκούρα χρώματα αντιστοιχούν στους χαμηλούς τόνους, ενώ οι φωτεινότερες αποχρώσεις στους υψηλούς, δημιουργώντας μια οπτική "παρτιτούρα". Η γεωμετρική δομή και η ήρεμη χρωματική παλέτα παραπέμπουν σε έναν παλιό, "αρχαίο" ήχο που αντηχεί στον χρόνο, αποτυπώνοντας τη βαθιά σχέση του καλλιτέχνη με τη μουσική και τη μνήμη.


Ο ελβετός, ουγγρικής καταγωγής Sándor Veress (μαθητής των Μπάρτοκ και Κόνταλυ, αλλά και δάσκαλος ο ίδιος των Κιούρταγκ και Λιγκέτι), το 1951 έγραψε το έργο "Hommage à Paul Klee", για 2 πιάνα και ορχήστρα εγχόρδων, στο οποίο εμπνέεται από επτά εικαστικές συνθέσεις του καλλιτέχνη, μία για κάθε μουσικό μέρος:

I : Zeichen in Gelb, Allegro
II : Feuerwind, Allegro molto
III : Alter Klang, Andante con moto
IV : Unten und oben, Allegretto piacevole
V : Steinsammlung, Allegretto
VI : Grün in Grün, Andante
VII : Kleiner Blauteufel, Vivo

Επιλέγω να ακούσουμε συνδυαστικά με το έργο "Αρχαίος ήχος", το τρίτο της σειράς-έμπνευση από το ομώνυμο εικαστικό. Λιτής αισθητικής σύνθεση, με τζαζ αναφορές, ο Veress πλάθει αιθέρια ηχητικά τοπία, μια ήρεμη μουσική αντανάκλαση του εικαστικού έργου του Κλέε.
Η γραφή του Veress χαρακτηρίζεται από λεπτές χρωματικές μεταβολές, απλές, αρχέγονες μελωδικές χειρονομίες, και μια διαφανή υφή που στρέφει την προσοχή στο ηχόχρωμα. Κυριαρχεί μια αίσθηση απόστασης και εσωστρέφειας. Οι ήχοι δεν κορυφώνονται δραματικά, αλλά εμφανίζονται, υποχωρούν και μετασχηματίζονται, όπως ακριβώς τα χρώματα και οι φόρμες στους πίνακες του Kλέε.

Όπως εκείνος μετέφραζε τη μουσική σε εικόνα, έτσι και ο Veress μεταφράζει τη ζωγραφική σε ήχο. Το Alter Klang δεν αφηγείται, υπαινίσσεται. Δεν ανακαλεί το παρελθόν, το αφήνει να αντηχήσει. Με αυτόν τον τρόπο, το έργο λειτουργεί ως φόρος τιμής στο εικαστικό αποτέλεσμα του Klee, αλλά και στη βαθύτερη φιλοσοφία του, στην πεποίθηση ότι η τέχνη μπορεί να αποκαλύψει τις αόρατες δομές του κόσμου...ρυθμούς, σχέσεις και μνήμες που επιβιώνουν σιωπηλά μέσα στον χρόνο.

Στο πιάνο ο András Schiff. Tην Συμφωνική της Βουδαπέστης διευθύνει ο Heinz Holliger:

1. Sándor Veress: "Hommage à Paul Klee, ΙΙΙ: Alter Klang-Αρχαίος ήχος", Andante con moto:

2. Aπό τον "Αρχαίο ήχο" του Πάουλ Κλέε έχει εμπνευστεί και ο Καταλανός συνθέτης, Benet Casablancas.

Ο μουσικός δρόμος του ξετυλίγεται με μια πλούσια ηχοχρωματική βεντάλια, στην οποία  ρυθμικές και δυναμικές λεπτομέρειες αποτελούν πρόκληση ερμηνευτικών προσεγγίσεων που ξαφνιάζουν.

Benet Casablancas: "Alter Klang-Αρχαίος ήχος":

3. O "Αρχαίος ήχος" του Κλέε εμπνέει και τον πολυβραβευμένο αμερικανό συνθέτη και κορνίστα, Gunther Schuller.
Αποτελεί το πρώτο από τα μέρη της σύνθεσής του-αφιέρωμα στο ζωγράφο με τίτλο: "Seven Studies on Themes of Paul Klee".
Ο καινοτόμος δημιουργός κινείται στο "τρίτο ρεύμα", (μουσικός όρος δικής του επινόησης ο οποίος περιγράφει ένα νέο είδος μουσικής που βρίσκεται μεταξύ της τζαζ και της κλασικής).

Gunther Schuller: "Antique Harmonies":

Για τον Πάουλ Κλέε μπορείτε να διαβάστε και ένα παλιότερο κείμενό μου εδώ.

ΠΑΟΥΛ ΚΛΕΕ : «Η Μηχανή, που τιτιβίζει» -Τρεις μουσικές αναγνώσεις

 

«Die Zwitscher Maschine-Η Μηχανή, που τιτιβίζει»

«Όσο πιο τρομακτικός γίνεται τούτος ο κόσμος τόσο η τέχνη γίνεται αφηρημένη» 

Paul Klee

Μια μέρα στη γερμανική πόλη του Dessau, ένας μαθητής του, είδε το ζωγράφο Paul Klee να στέκει στο πεζοδρόμιο αφηρημένος και να χτυπά με το πόδι του στο ρυθμό της μουσικής, που εκτελούσε η μπάντα που περνούσε στο δρόμο…
Ο ζωγράφος εξήγησε πως μελετούσε το συντονισμό, τη ρυθμική σχέση μεταξύ της μουσικής και του σκυρόδεματος κάτω από τα πόδια του.

Ο Paul Klee, που  γεννήθηκε σαν σήμερα 18 Δεκεμβρίου του 1879 στη Βέρνη ήταν γιος μουσικών και βιολιστής ο ίδιος. Στην νεότητα του έγραψε επίσης και ποιήματα.

Το έργο του Klee λειτουργεί όπως η μουσική.
Είναι ένας παράλληλος και αυτόνομος κόσμος που με μυστηριώδη τρόπο ακουμπά τον πραγματικό, μιλά στις αισθήσεις μας όπως η μουσική, γι’αυτό και η ζωγραφική του αποτελεί, όπως πολλοί ισχυρίζονται τη «μουσική δωματίου των σύγχρονων εικαστικών»

Το «Die Zwitscher Maschine- H Mηχανή, που τιτιβίζει» είναι μια ακουαρέλα του 1922, που απεικονίζει με γραμμικά σχέδια, μια ομάδα αλυσοδεμένων πουλιών σε μπλε και μωβ φόντο, απεικόνιση του «ομιχλώδους δροσερού  μπλε της νύχτας με τη ροδιά ροή της αυγής…», έρμαια μιας κατευθυντήριας  μανιβέλας.

Οι ερμηνείες του έργου ποικίλλουν…Αλλοι μιλούν για μια οπτική αναπαράσταση των μηχανικών ήχων, άλλοι για θρίαμβο των μηχανών έναντι της φύσης...

Η εικόνα είναι για πολλούς παράξενη, ιδιότροπη, σκοτεινή κι εκπέμπει έναν παραλογισμό , μια «διαφαινόμενη απειλή» από έναν φρικτό εχθρό με το όνομα αλλοτρίωση.Μια εικασία, που από μουσικούς, που έχουν εμπνευστεί από τη συγκεκριμένη εικαστική δημιουργία αποδίδεται ως «διαβολική κακοφωνία» …

*****

Από το εικαστικό αυτό εμπνεύστηκε το 1958 ο David Diamond τη σύνθεσή του:

«The World of Paul Klee»:

Ίσως το παραπάνω έργο που ακούσατε να μην "ακούμπησε" στην ψυχή σας ή ακόμη κάτι ηχητικά απροσδιόριστο να σας "χάλασε"...
Ενστερνίζομαι την άποψή σας αυτή, γιατί και τα δικά μου γούστα "ακουμπούν" περισσότερο στην τονική μουσική με τις βατές αρμονίες.

Όμως, η τέχνη εξελίσσεται κι όπως και η ζωγραφική δεν έμεινε στους ρομαντικούς ή στους ιμπρεσιονιστές, το ίδιο συμβαίνει και στη μουσική που μας παρουσιάζει δωδεκαφθογγισμό, ατονική, σειριακή μουσική ή αλεατορισμό...

Ας το δούμε όμως και συσχετιστικά...
Το συγκεκριμένο έργο του Κλέε θέλει να εκφράσει το παράξενο της νέας εποχής, το απειλητικό, ίσως κι έναν αόρατο κίνδυνο...
Μόνο οι "διαφωνίες", που επιτρέπει η ατονάλε θα αποδώσουν πιστά το μέγεθος αυτής της έκρηξης!...
Όπως καταλαβαίνετε, φίλοι μου, εικάζω... χωρίς φυσικά να στοχεύω στην από μέρους σας αποδοχή των λεγομένων μου.

Όσοι επιθυμείτε, μπορείτε να συνεχίσετε την ακρόαση, έστω και ως μουσική σπουδή...

Γιατί, μην ξεχνάμε πως  όλοι αυτοί της σύγχρονης μουσικής έκαναν τομή στην Τέχνη, και οφείλουμε, τουλάχιστον εμείς οι μουσικοί, όχι μόνο σεβασμό αλλά και μελέτη ενδελεχή του έργου τους γιατί πραγματικά αν "εισχωρήσεις" σε αυτό, διαβάζοντας αναλύσεις τους, σε καθοδηγούν με τον καλύτερο τρόπο και βρίσκεις φως στο παράξενο και ιδιότροπο τούνελ τους, για πολλούς διαβολικό και κακόφωνο....

*****

Ένα από τα επτά έργα, που περιγράφει μουσικά ο Gunther Schuller στα  «Seven Studies on Themes of Paul Klee» είναι και η «Μηχανή, που τιτιβίζει».
Το ακούμε στο 7:50:

Peter Maxwell Davies: "Five Klee Pictures Op. 12"

Στο 3:07, η "ΜΗΧΑΝΗ, που τιτιβίζει":

Μια ματιά στα έργα του, και χωρίς μελέτη σε βάθος και λεπτομέρεια αρκεί, για να  αιχμαλωτιστείς από τα εκτυφλωτικά χρώματα, το φως, μα κυρίως την απλότητα των σχημάτων του!
Με βρίσκω, βέβαια και ελαφρώς επηρεασμένη από τη σχέση του με τη μουσική, ων βιολιστής, αλλά και την ποίηση...

Δεν μπορώ όμως να ξεχάσω όταν στην εφηβεία μου, καθώς αναζητούσα νοερά ταξίδια σε εικαστικές δημιουργίες ήταν ο Κλέε, που μου σύστησε τη μαγεία της Τυνησίας και μπόλιασε στην ψυχή μου το όνειρο να ταξιδέψω στη χώρα, που μάγεψε αυτόν τον καλλιτέχνη με τα χρώματα, το φως και την αύρα της!
Τα αναζήτησα όλα όταν αξιώθηκα στο ταξίδι αυτό...και τα βρήκα, όπως μου τα είχε διηγηθεί ο αγαπημένος μου, φίλοι μου, όπως τα κατέγραψα και σ'ένα παλιότερο κείμενό μου, εδώ. 

Όπως επίσης για την αλληλεπίδραση Κλέε - μουσικής μπορείτε να διαβάσετε εδώ.