Kύριε η εν πολλαίς αμαρτίαις περιπεσούσα γυνή...

"Η αμαρτωλή γυναίκα αλείφει με μύρο τα πόδια του Ιησού"
λεπτομέρεια, Jacob Beschey 

 Το Τροπάριο της Κασσιανής με την έντονη δραματικότητά του μιλά στην ευαίσθητη ψυχή όλων.

Ουδείς αναμάρτητος και ο αγώνας συνεχής για την εξιλέωση.

Μια υπαρξιακή τοποθέτηση, οι στίχοι της ευσεβούς, λόγιας ποιήτριας του Βυζαντίου, μια εκ βαθέων συγκλονιστική εξομολόγηση...

"Κύριε, η γυναίκα που έπεσε, σε τόσες αµαρτίες,

σαν άκουσε, σαν ένοιωσε τη θεϊκή σου Χάρη

σαν µυροφόρας ένδυµα, στα κλάµατα πνιγµένη

µύρα προ του θανάτου Σου,εντάφια σου φέρνει,

και ωιµέ, στενάζει, κλαίει και θρηνεί 

πολλή µε δέρνει νύχτα

ασέληνη και σκοτεινή έρως της αµαρτίας

νύχτα που φλέγει και κεντά πόθους ακολασίας.

Δέξου Χριστέ, τα δάκρυα τα πύρινα που χύνω

Συ, που στα σύννεφα τραβάς της θάλασσας το κύµα.

Γύρισε την συµπόνια Σου, στους στεναγµούς µου,

Συ πώγυρες τους ουρανούς στην θεία γέννησή Σου.

Τα πόδια σου τα άγια, άφησε να φιλήσω

και να σκουπίσω άφησε µε τα ξανθά µαλλιά µου

Τα πόδια, που σαν άκουσε τον κρότο τους η Εύα

το δειλινό µεσ” στην Εδέµ κρύφθηκε από φόβο.

Τις τόσες αµαρτίες µου και τη βαθιά Σου κρίση

ποιος να µετρήσει ηµπορεί Χριστέ µου, ψυχοσώστη

Μη µε αφήνεις έρηµη και ταπεινή σου δούλη Σου,

όπου έχεις, ως Θεός άπειρη καλοσύνη".

("Τροπάριον της Κασσιανής", απόδοση από τον Κωστή Παλαμά)

Η Κασσιανή έγραψε το Τροπάριο στο μοναστήρι, όπου κατέφυγε μετά το γνωστό περιστατικό με τον αυτοκράτορα, Θεόφιλο. Εκεί στο ήρεμο και υποβλητικό περιβάλλον ξεδίπλωσε το καλλιτεχνικό της ταλέντο, που σε συνδυασμό με τη βαθιά πίστη και το απαράμιλλο θρησκευτικό της συναίσθημα έγραψε υμνωδίες και τροπάρια.
Το κείμενό της αναφέρεται στην αμαρτωλή γυναίκα, που ο Χριστός έσωσε από λιθοβολισμό και πολλοί ταυτίζουν με τη Μαρία Μαγδαληνή.

Από τη γνωστή και κατανυκτικότατη μελωδία του Τροπαρίου εμπνεύστηκαν κι άλλοι συνθέτες.

1. Ο Κερκυραίος συνθέτης Νικόλαος Μάντζαρος, βασικός εκπρόσωπος της Επτανησιακής μας Σχολής μελοποίησε το Τροπάριο της Κασσιανής για τετράφωνη ανδρική χορωδία.

2. Η σύνθεση του Μίκη Θεοδωράκη: "Troparion" ανήκει στα πρώιμα έργα του συνθέτη.
Γράφτηκε ων έφηβος και σπουδαστής ακόμη του Ωδείου. Ο Μίκης βασίζεται στα μοτίβα του εκκλησιαστικού ύμνου, χρωματίζοντάς τα με δυτικές αρμονίες.
To "Τroparion" εκτελείται από τετράφωνη μικτή χορωδία και ορχήστρα.

"Κύριε, η γυναίκα που έπεσε σε πολλές αμαρτίες, σαν ένοιωσε τη θεότητά σου, γίνηκε μυροφόρα και σε άλειψε με μυρουδικά

πριν από τον ενταφιασμό σου κι έλεγε οδυρόμενη:

Αλλοίμονο σε μένα, γιατί μέσα μου είναι νύχτα κατασκότεινη και δίχως φεγγάρι,

η μανία της ασωτείας κι ο έρωτας της αμαρτίας.

Δέξου από μένα τις πηγές των δακρύων,

εσύ που μεταλλάζεις με τα σύννεφα το νερό της θάλασσας.

Λύγισε στ’ αναστενάγματα της καρδιάς μου,

εσύ που έγειρες τον ουρανό και κατέβηκες στη γης.

Θα καταφιλήσω τα άχραντα ποδάρια σου,

και θα τα σφουγγίσω πάλι με τα πλοκάμια της κεφαλής μου

αυτά τα ποδάρια, που σαν η Εύα κατά το δειλινό, τ’ άκουσε να περπατάνε, από το φόβο της κρύφτηκε.

Των αμαρτιών μου τα πλήθη και των κριμάτων σου την άβυσσο, ποιος μπορεί να τα εξιχνιάση, ψυχοσώστη Σωτήρα μου;

Μην καταφρονέσης τη δούλη σου, εσύ που έχεις τ’ αμέτρητο έλεος"

("Τροπάριον της Κασσιανής", απόδοση από τον Φ.Κόντογλου)

3. Έμπνευση από την Κασσιανή είναι και η σύνθεση του Χρήστου Χατζή.
Όπως δηλώνει ο ίδιος:
"Έχω χωρίσει το κείμενο σε πέντε ενότητες: το πρώτο και το τελευταίο είναι λατρευτικό και εξομολογητικό. Το δεύτερο είναι σκοτεινό (Magdalen: περιγράφει την έλξη που έχει η αμαρτία και το σκοτάδι), το τρίτο είναι γεμάτο κοσμικό μεγαλείο, ενώ το τέταρτο είναι μια σύντομη περιγραφή της αρχικής πτώσης στον Παράδεισο.
Τα μέρη της σύνθεσης βασίζονται σε βυζαντινά, δυτικοευρωπαϊκά στοιχεία αλλά και στοιχεία ρομαντισμού, μινιμαλισμού και μπλουζ. Το έργο έχει σχεδιαστεί για να ευδοκιμεί σε ένα μεγάλο ακουστικό χώρο". 

4. Ο Ivan Moody, μουσικολόγος, θεολόγος και ιερωμένος, μαθήτευσε στο πλευρό του Τζων Τάβενερ, και το ανατολικό λειτουργικό άσμα είχε μεγάλη επιρροή στη μουσική του.
Το έργο του: "Troparion of Kassiani" είναι για γυναικείες φωνές και δομείται σε τρία μέρη.

Για τη σύνθεση "Κασσιανή" του Δ. Μητρόπουλου σε απόδοση του Τροπαρίου από τον Παλαμά μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

(www.naxos.com, ektimotheou.blogspot.com)

Ν.Μάντζαρος: η πρώτη σωζόμενη ελληνική όπερα

 

Κάθε χρόνο, αυτές τις μέρες στην Α' Γυμνασίου συνηθίζω να αναφέρομαι στον Εθνικό μας Ύμνο, όχι μόνο γιατί πλησιάζει η γιορτή της 28ης Οκτωβρίου, αλλά και γιατί σήμερα είναι η γενέθλια επέτειος αυτού που τον μελοποίησε.

Τιμητικά λοιπόν, μια ολιγόλεπτη αναφορά στο όνομά του, επιβάλλεται.
Και κάθε χρόνο πέφτω πάνω στον ίδιο τοίχο!
Άγνοια από όλα τα δωδεκάχρονα στο όνομα "Νικόλαος Χαλικιόπουλος Μάντζαρος"!

Ευτυχώς , τουλάχιστον γνωρίζουν το Διονύσιο Σολωμό.
Και πάντα έχω την ίδια απορία...Έξι χρόνια στο Δημοτικό, τόσες σχολικές γιορτές, τόσες φορές τραγουδισμένος ο Ύμνος μας και δεν ειπώθηκε από κανέναν το όνομα αυτού, που μελοποίησε τη Σολωμική ποίηση;;;;

Κι όμως!Για τη σύνθεσή του αυτή ο Νικόλαος Μάντζαρος τιμήθηκε με τον Αργυρό και Χρυσό Σταυρό του Βασιλικού Τάγματος του Σωτήρος.(Το ανώτερο Τάγμα Αριστείας της Ελλάδος στο πρότυπο της γαλλικής Λεγεώνας της Τιμής).

Η σύνθεση του "Υμνου εις Την Ελευθερίαν" χρειάστηκε να μελοποιηθεί τρεις φορες από το συνθέτη, ώσπου το 1844 να σταλεί στην Αθήνα αφιερωμένη στον Όθωνα, ο οποίος την έστειλε με τη σειρά του στο Μόναχο προκειμένου ειδικοί να εκτιμήσουν της αξία της.
Η απάντηση ήταν:"ΑΞΙΟΛΟΓΟΤΑΤΟΝ!!!"

Από το 1865 και μετά από αίτημα του βασιλιά Γεωργίου του Α΄οι δυο πρώτες στροφές του καθιερώθηκαν ως ο Εθνικός Ύμνος της Ελλάδος.

Νικόλαος Μάντζαρος, το όνομα του συνθέτη του!Δεν το ξεχνάμε!Του συνθέτη, θεμελιωτή της λεγόμενης Επτανησιακής Σχολής!

Άγνωστος σε πολλούς...κι όμως, ο Μάντζαρος είναι ο συνθέτης με αρκετές "πρωτιές"!!

Π.χ του πρώτου γνωστού έργου σε ελληνική γλώσσα για φωνή και ορχήστρα (Aria GrecaΙ), των πρώτων γνωστών ελληνικών έργων για κουαρτέτο εγχόρδων (Partimenti), του πρώτου ελληνικού πιανιστικού ρεπερτορίου, του πρώτου ελληνικού έργου σε μορφή φούγκας, της πρώτης μνημονευόμενης ελληνικής συμφωνίας (χαμένη), ο συγγραφέας του πρώτου δοκιμίου μουσικής ανάλυσης (Rapporto), των πρώτων μουσικοπαιδαγωγικών συγγραμμάτων στην Ελλάδα, καθώς και συνθέτης της πρώτης σωζόμενης όπερας Έλληνα δημιουργού (Don Crepuscolo) .

Ένα ευστοχότατος χαρακτηρισμός που αποδίδεται στον Μάντζαρο είναι "ευπατρίδης"!
Δικαίως, αφού ποτέ δεν πληρώθηκε για τη μουσική προσφορά του και μάλιστα συχνά έβαζε και από την τσέπη του!
Το μόνο που δεν αρνήθηκε ήταν η ισόβια σύνταξη που του δόθηκε από την Ιονία Βουλή, γιατί το θεωρούσε προσβολή...

Θα πρέπει να θυμίζουμε πως ο Μάντζαρος στην Κέρκυρα έλαβε τις πρώτες του μουσικές γνώσεις: πιάνο, σύνθεση και ανώτερα θεωρητικά. Από το 1819 συνέχισε τις σπουδές του στη Νάπολη όπου δίδαξε κιόλας στο Βασιλικό Ωδείο της πόλης και συνδέθηκε φιλικά με τον διευθυντή του, Νικολό Αντόνιο Τσινγκαρέλι.Το 1826 επέστρεψε κι εγκαταστάθηκε οριστικά στο νησί του, παρόλες τις ικεσίες του Τσινγκαρέλι που επί χρόνια τον εκλιπαρούσε να επιστρέψει προκειμένου να αναλάβει το πόστο του, καθώς μονάχα τον Νικόλαο θεωρούσε άξιο γι' αυτή τη θέση.

Σώζεται επιστολή του ιταλού καθηγητή, όπου αναφέρει:
"Ω, τί παρηγοριά θα ήταν για μένα, αν μπορούσα να σε ξαναδώ πριν πεθάνω! Έλα λοιπόν και γρήγορα. Βεβαιώσου ότι η έλευσή σου θα παρέτεινε τη ζωή μου. Πρέπει να βιαστείς να έλθεις, γιατί δεν βρίσκω άλλον που να μπορεί να με διαδεχτεί και μόνο σε σένα θα ήθελα να εμπιστευτώ πριν πεθάνω την ωραία Σχολή της Νεάπολης, γιατί ο οποιοσδήποτε άλλος θα την διέφθειρε…".

Ο Μάντζαρος όμως είχε αποφασίσει να παραμείνει στην Κέρκυρα…

Η 1η σελίδα της χειρόγραφης παρτιτούρας(1815)

Όπως έγραψα παραπάνω το όνομα του συνθέτη του Εθνικού μας Ύμνου έχει συνδεθεί με την πρώτη σωζόμενη ελληνική όπερα.
Πρόκειται για το κωμικό μονόπρακτο "Don Crepuscolo - Ντον Κρεπούσκολο", το λιμπρέτο της οποίας αναφέρεται σε έναν μεσήλικα άνδρα ο οποίος αναζητά την ιδανική γι’ αυτόν, νύφη.

Πάνω σε πολλά ευτράπελα επεισόδια ο 20χρονος Μάντζαρος στήνει έναν μονόλογο  για βαρύτονο με έντονο το κωμικό στοιχείο.
Η όπερα είναι γραμμένη στο ιταλικό ύφος, θυμίζει δημιουργίες των Παϊζιέλο, Ροσίνι ή Μερκαντάντε, καθώς η τεχνοτροπία γειτνιάζει σε κείνη του μπελκάντο του 19ου αι. με άριες, ρετσιτατίβι κι ένα ορχηστρικο ιντερλούδιο στο φινάλε της. Έκανε πρεμιέρα το 1815 στο θέατρο San Giacomo της Κέρκυρας.

Η όπερα "Don Crepuscolo", αποτελεί νεανικό έργο του Μάντζαρου.  Παρόλ'  αυτά αποκαλύπτει την χαρισματική μουσική φύση του νεαρού συνθέτη, ενώ παράλληλα μαρτυρά το ύφος της μουσικής που ακουγόταν στην Κέρκυρα στις αρχές του 19ου αι.
Μαρτυρία, που αναδεικνύει το ιταλικό μουσικό στυλ της εποχής .

Πρόκειται για έναν μονόλογο με έντονα κωμικά στοιχεία, όπου ο "προχωρημένης ηλικίας" πρωταγωνιστής, αναζητά την ιδανική γι΄αυτόν νύφη.

Ν.Μάντζαρος: "Don Crepuscolo"

(Για τη σύνταξη του κειμένου χρησιμοποιήθηκαν στοιχεία κι από: Βιβλίο Μουσικής Γ'Γυμν., Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Ε.Λ.Σ., users.ionio.gr)

"Ο Σολωμός κι η Ξανθούλα του"

Σαν σήμερα 9 Φεβρουαρίου 1857 αφήνει την τελευταία του πνοή μια από τις κορυφαίες πνευματικές φυσιογνωμίες της νεότερης Ελλάδας, ο ποιητής μας, Διονύσιος Σολωμός. 

Το άγαλμα του Σολωμού στην κεντρική πλατεία
της Ζακύνθου που φέρει το όνομά του.
Στη βάση του αναγράφονται στίχοι
από τον "Υμνο εις την Ελευθερία"

Είχε γεννηθεί το 1798 στη Ζάκυνθο. Καταγόταν από οικογένεια Κρητών προσφύγων που εγκαταστάθηκαν στο νησί μετά την κατάληψή του από τους Οθωμανούς.

Κληρονομικά ζητήματα και προστριβές οικονομικής φύσεως αναγκάζουν το Σολωμό να εγκατασταθεί στην Κέρκυρα το 1828, καθώς το νησί εκείνη την εποχή είναι σπουδαίο πνευματικό κέντρο τω Επτανήσων.
Εκεί ο Σολωμός βρέθηκε στο επίκεντρο ενός κύκλου θαυμαστών και ποιητών, ενός πυρήνα από πνευματικούς ανθρώπους με μεγάλη μόρφωση, με προοδευτικές και φιλελεύθερες ιδέες, με αισθητική κατάρτιση και με αυστηρές αξιώσεις για την τέχνη. Ανάμεσά τους και ο Νικόλαος Χαλικιόπουλος-Μάντζαρος.

Ο Σολωμός νεκρός
(σχέδιο του Διονυσίου Βέγκια)

Πέθανε μετά από απανωτά εγκεφαλικά επεισόδια που τα δυο τελευταία χρόνια τον είχαν καθηλώσει στο κρεβάτι.
Ενταφιάστηκε στον νεκροταφείο της Κέρκυρας και τα οστά του μεταφέρθηκαν πέντε χρόνια αργότερα στη Ζάκυνθο και θάφτηκαν στην πλατεία Αγίου Μάρκου, η οποία τιμητικά πήρε το όνομα του ποιητή, "Πλατεία Σολωμού".



Ο Σολωμός αποτελεί μια από τις εξέχουσες λογοτεχνικές μορφές του ευρωπαϊκού ρομαντικού κινήματος, κεντρικό πρόσωπο της Επτανησιακής Σχολής και είναι ο εθνικός ποιητής μας καθώς έγραψε τον "Ύμνο προς την Ελευθερία", που μελοποίησε ο Νικόλαος Μάντζαρος.

Συνδέθηκαν φιλικά, καθώς επτανήσιοι κι οι δυο, από τα χρόνια διαμονής τους στην Ιταλία. Λέγεται πως ποιητής και συνθέτης έκαναν περιπάτους συζητώντας για φιλοσοφία και τέχνη. Ο Σολωμός αγαπούσε τη μουσική, έπαιζε κιθάρα και συνήθιζε -προκειμένου να βρίσκει το μέτρο- να τραγουδά στα ποιήματά του.
Εκτός από τον "Υμνο προς την Ελευθερία" συνεργάστηκαν και σε άλλα ποιήματα, ανάμεσά τους κι ένα που αγαπώ πάρα πολύ για το λυρικό περιεχόμενό του κι έχει για θέμα του την περιγραφή των συναισθημάτων που δημιουργούνται από την αναχώρηση ενός αγαπημένου προσώπου, που φεύγει για την ξενιτιά. 

"Την είδα την Ξανθούλα, την είδα ψες αργά

που εμπήκε στη βαρκούλα να πάει στην ξενιτειά.

Εφούσκωνε τ' αγέρι λευκότατα πανιά

ωσάν το περιστέρι π' απλώνει τα φτερά.

Εστέκονταν οι φίλοι με λύπη, με χαρά

κι αυτή με το μαντήλι τους αποχαιρετά..."

Είναι ποίημα της νεότητας του ποιητή και μάλλον το πρώτο γραμμένο στην ελληνική γλώσσα καθώς ο Σολωμός δοκιμαζόταν στους ρυθμούς και στη χρήση της, αφού μέχρι τότε έγραφε στα ιταλικά.

Λέγεται πως η "Ξανθούλα"  ήταν μια δεσποσύνη που είχε ερωτευτεί ο ποιητής, αλλά οι γονείς της  ήθελαν να την παντρέψουν με κάποιον άλλο.

Φαίνεται λοιπόν, πως πίσω από την έμπνευση του Σολωμού κρύβεται μια ερωτική απογοήτευση ...

Έντονες και φορτισμένες συναισθηματικά οι διαδοχικές εικόνες που περιγράφουν ο ποιητής με το λόγο κι ο μουσικός με τις νότες.

Κάθε φορά ακούγοντας το τραγούδι με κυριεύουν πλήθος αντιφατικών συναισθημάτων.

Μπερδεμένες η λύπη κι η χαρά...η θλίψη κι η μελαγχολία για τον αποχωρισμό, με την ελπίδα, την προσδοκία και την αισιοδοξία για μια καλύτερη τύχη και ζωή...

Μάστορας ο Μάντζαρος μετατρέπει την σπουδαία ποίηση σε εξίσου σπουδαία μουσική!

Σαν περίτεχνα κεντήματα οι φωνές των χορωδών στολίζουν ηχητικά τη μέρα μας!

Φωνές άψογα τοποθετημένες χτίζουν αισθήματα καρδιάς!

Αισθήματα ακριβά και πολύτιμα γιατί είναι αληθινά!

Αισθήματα μαχαιριές, γιατί ο ζωντανός ο χωρισμός είναι ο πιο επώδυνος...