"Το φιλί του Ιούδα"...

Gustave Doré: "The Judas Kiss"

"Καθήσαν οι σοφοί κι αφού ζυγιάσαν

κάθε φιλί, το πόσο αξίζει λογαριάσαν.

Κι ήβραν: Της μάνας, έναν κόσμο μαγικό.

Της γης τα πλούτη το φιλί το αδερφικό.

Του ζευγαριού, τον ήλιο με τ’ αστέρια.

Του φίλου, την Παράδεισον ακέρια.

Όμως, απ’ όλα τα φιλιά, το πιο πολύ,

βρήκαν βαρύ να ‘ναι του Ιούδα το φιλί.

Κι είπαν: "Αυτό 'ναι το φιλί το πιο ακριβό,

αφού κοστίζει έναν ολάκερο θεό"

("Το πιο ακριβό φιλί" από τη συλλογή "Με των στίχων τα φτερά"
του Δημ. Μανθόπουλου, εκδ. Διάπλαση)

Μεγάλη Τετάρτη η Εκκλησία μας τιμά τέσσερα γεγονότα.

• Τον Ιερό Νιπτήρα, μια πράξη απόλυτης ταπείνωσης, καθώς ο δάσκαλος Ιησούς πλένει τα πόδια των μαθητών του.
• Το Μυστικό Δείπνο, όπου ο Κύριος προανήγγειλε στους μαθητές του ότι ανάμεσά τους βρίσκεται εκείνος που θα τον προδώσει.
• Την προσευχή του Κυρίου στο Όρος των Ελαιών, και
• Την προδοσία του Ιούδα.

Στην προδοσία στεκόμαστε σήμερα, μια επαίσχυντη πράξη που έγινε με μια φαινομενικά πράξη αγάπης, το "φιλί", που αποτελεί και την αρχή του Πάθους του Κυρίου ...

Το παραπάνω εικαστικό φιλοτέχνησε το 1865 ο Γκυστάβ Ντορέ και τιτλοφορείται: "Το φιλί του Ιούδα" .
Με έντονες αντιθέσεις φωτός και σκιάς , μια τεχνική που ενισχύει το δραματικό χαρακτήρα της σύνθεσης αποδίδει τη σκηνή ο καλλιτέχνης σε αυτή τη δημιουργία, που αποτελεί μέρος εικονογράφησης της Βίβλου και εμπνεύστηκε από το απόσπασμα από το κατά Λουκάν Ευαγγελιο, 22:47-53:

"Ενώ δε αυτός μιλούσε, ιδού έφθασε ο όχλος και αυτός που ελέγετο Ιούδας, ένας από τους δώδεκα, επήγαινε μπρός ως οδηγός τους κι επλησίασε τον Ιησούν για να τον φιλήσει. Διότι αυτό τους είχε δώσει ως σημάδι. Τους είχε δηλαδή πει: "όποιον φιλήσω, αυτός είναι ο Ιησούς".
-"Ιούδα, με φίλημα προδίνεις τον Υιό του Ανθρώπου;"
Είπε δε ο Ιησούς στους αρχιερείς και τους στρατηγούς:
-"Βγήκατε οπλισμένοι με μαχαίρια και ρόπαλα, σαν να πηγαίνετε εναντίον ληστού;
 Οταν εγώ κάθε μέρα ήμουν μαζί σας δεν απλώσατε τα χέρια σας επάνω μου. Αλλά αυτή είναι η ώρα η δική σας, η ώρα που το σκότος κυριαρχεί".

Ο κορυφαίος Πολωνός συνθέτης, Κριστόφ Πεντερέτσκι έγραψε πολλά έργα θρησκευτικής μουσικής καθοδηγούμενος από την βαθιά καθολική του πίστη.
Το 1966 συνέθεσε τα "St. Luke Passion - Πάθη κατά Λουκάν" και παρότι ο δημιουργός ακολούθησε σύγχρονες τεχνικές μουσικής ανάπτυξης, κατά βάση ατονικότητα, κοινό και κριτικοί εκτίμησαν τη δυναμικότητα, την ένταση και τον άμεσο συναισθηματικό αντίκτυπο του έργου.

Ως πρότυπό του ο πολωνός δημιουργός είχε τα "Πάθη" του Γ.Σ.Μπαχ. Παρουσιάζει τα γεγονότα όπως αυτά καταγράφονται στο Ευαγγέλιο παραθέτοντας αφηγηματικά μέρη, άριες και χορωδιακά με απόλυτη δομική απλότητα, προκαλώντας το θαυμασμό των μουσικόφιλων παγκοσμίως.

Kαθαρά ατονικό έργο, ο Πεντερέτσκι στα Πάθη του χρησιμοποιεί έναν αφηγητή στο ρόλο του Ευαγγελιστή και τρεις σολίστες(βαρύτονο, μπάσο και σοπράνο) που υποδύονται το ρόλο του Χριστού ο πρώτος και οι άλλοι δυο, ρόλους κατά περίπτωση, όπως απαιτεί το λιμπρέτο. Επίσης η σύνθεση πλαισιώνεται από τρεις μικτές χορωδίες, χορωδία αγοριών και μεγάλη ορχήστρα.

Πηγή του λιμπρέτου όπως μαρτυρά και ο τίτλος είναι το Κατά Λουκάν Ευαγγέλιο στη λατινική γλώσσα, ωστόσο χρησιμοποιούνται Ψαλμοί,Ύμνοι και Θρήνοι, επίσης.

Τα Πάθη αναπτύσσονται σε δύο μεγάλης κλίμακας μέρη διαιρεμένα σε είκοσι επτά ενότητες.

Θα ακούσουμε από το πρώτο μέρος την 5η ενότητα, όπου αναφέρεται στη σύλληψη του Ιησού μετά την προδοσία Του με φιλί από τον Ιούδα.

"Ενώ μιλούσε ακόμα ο Ιησούς, φάνηκε πλήθος ανθρώπων.

Τους οδηγούσε ένας από τους δώδεκα μαθητές που ονομαζόταν Ιούδας.

Αυτός πλησίασε τον Ιησού για να τον φιλήσει.

"Ιούδα, με φίλημα προδίδεις τον Υιό του Ανθρώπου;...

Ληστής είμαι και βγήκατε με μαχαίρια και ρόπαλα;

Αυτή όμως είναι η ώρα σας, η ώρα που κυριαρχεί το σκοτάδι".

O Πεντερέτσκι, που συνδυάζει παραδοσιακά και πειραματικά στοιχεία, συγκλονίζει από το πρώτο άκουσμα της τραχιάς συνήχησης των φθόγγων...Χρησιμοποιεί επιδέξια αρμονικές, κλάστερ, γκλισάντι και παρατεταμένες νότες μιμούμενος τον όχλο που καταφθάνει αλαλάζων.

Τραχιές ηχητικές υφές, διάφωνες συγχορδίες, κρουστή φωνητική άρθρωση και δονήσεις χορδών που παράγουν ανατριχιαστικούς φθόγγους είναι μερικά από τα πολλαπλά εντυπωσιακά εφέ του μέρους. 
Πρόκειται για καινοτόμο έργο, που σκιαγραφεί την ατμόσφαιρα και αναδεικνύει το ευαγγελικό κείμενο ισορροπώντας ανάμεσα στη θρησκευτική περισυλλογή και την παράνοια της προδοσίας, μιας πράξης που αποδεικνύει το μέγεθος της αγνωμοσύνης απέναντι σε Κείνον που δίδαξε μόνο το θαύμα της αγάπης.

Penderecki: "St. Luke Passion, Part I: 5. Η Σύλληψη του Ιησού (Λουκάς 22:47-53)"

Το ερώτημα παραμένει μέχρι σήμερα βασανιστικό...Πόσοι Ιούδες εμφανίζονται καθημερινά -όταν νιώθουν ότι δεν ικανοποιούνται οι εγωτικές επιδιώξεις και ναρκισσιστικές επιθυμίες τους- και μας προδίδουν με ένα φιλί...

Thomas Tallis: "O Ιησούς στο σπίτι του Σίμωνος του Φαρισαίου"

 

Alessandro Bonvicino Il Moretto: ""Ο Ιησούς στο σπίτι του Σίμωνα"

"Μια μέρα, πήγε στον Ιησού ένας Φαρισαίος που λέγουνταν Σίμων, και τον κάλεσε σε γεύμα. Ο Ιησούς δέχτηκε. Ήταν συνήθεια των Εβραίων, όταν ήθελαν να τιμήσουν έναν καλεσμένο, να τον δέχουνται με το φιλί της φιλοξενίας, να του προσφέρουν νερό για να πλύνει τα σκονισμένα από το δρόμο πόδια του, και να του αλείφουν τα μαλλιά με λάδι.
Τέτοιες ιδιαίτερες τιμές ο Σίμων ο Φαρισαίος δε συλλογίστηκε να κάνει του Ιησού
[...] 
Μια γυναίκα αμαρτωλή είχε ακούσει το κήρυγμα τoυ Ιησού και θυμούνταν τη δική της άτακτη αμαρτωλή ζωή. [...]
Και ντράπηκε, και λυπήθηκε για τις περασμένες πολλές της αμαρτίες και η καρδιά της φούσκωσε, φούσκωσε, ώσπου ξεχείλισε, και, σκύβοντας το κεφάλι, άρχισε να κλαίει.
Έκλαιγε, και τα δάκρυά της στάλαζαν στα πόδια του Ιησού· κι εκείνη, ντροπιασμένη, συντριμμένη, τα σφούγγιζε με τα ξέπλεκα μαλλιά της, καταφιλούσε τα πόδια του και τ' άλειφε με το πολύτιμο μύρο της.

Ο Φαρισαίος, μέσα του έλεγε:
-Τούτος, αν ήταν προφήτης, θα ήξερε τι είναι αυτή η γυναίκα που τον αγγίζει, πως είναι αμαρτωλή.

Ο Ιησούς κατάλαβε τη σκέψη του. Χωρίς ν' αποδείξει τίποτε, του είπε:

-Σίμων, έχω κάτι να σου πω.[...]Βλέπεις τούτη τη γυναίκα; [...] συγχωρημένες οι αμαρτίες της οι πολλές, γιατί αγάπησε πολύ.
Και, στη γυναίκα γυρνώντας, είπε:

-Συγχωρημένες οι αμαρτίες σου. Η πίστη σου σ' έσωσε. Σύρε στο καλό".

("Η ζωή του Χριστού", Πηνελόπη Δέλτα)

Το σημαντικότατο, συγκινητικότατο και διδακτικότατο γεγονός της αλείψεως του Ιησού με μύρο από την αμαρτωλή γυναίκα, που η Εκκλησία μας αφιερώνει σήμερα Μεγάλη Τετάρτη, διασώζουν με μικρές παραλλαγές και οι τέσσερις ευαγγελιστές.

O άγγλος αναγεννησιακός συνθέτης Tόμας Τάλλις, βασισμένος στο κατά Λουκάν Ευαγγελικό κείμενο, (κεφ. Ζ' 36-50), που είχε μεταφραστεί απο τα Λατινικά, συνθέτει το ανθέμιο: "When Jesus went into Simon the Pharisee's house" για πεντάφωνη μικτή χορωδία a capella ή συνοδεία εκκλησιαστικού οργάνου.

Λέγεται πως στο κείμενο προσάρμοσε μια παλαιότερη συνθεσή του, μια οργανική φαντασία, γνωστή ως "Salvator mundi-Σωτήρας του Κόσμου". Κίνηση, που μαρτυρά τη δύναμη της τέχνης του Τάλλις να προσαρμόζει μουσικά μοτίβα σε διαφορετικά ποιητικά κείμενα και γενικά είναι αξιοθαύμαστη η ευελιξία του.
Αρκεί να θυμηθούμε πως παρότι Ρωμαιοκαθολικός έγινε προστατευόμενος της Βασίλισσας Ελισάβετ, αποκτώντας έτσι το προνόμιο να γράφει και να εκδίδει τη μουσική του, με το συνθέτη να καταφέρνει να αποφεύγει διενέξεις και  διωγμούς, συνθέτοντας μουσική κατάλληλη για κάθε δόγμα.

Στο Ανθέμιο του Τάλλις: "Όταν ο Ιησούς πήγε στο σπίτι του Σίμωνος του Φαρισαίου", το αρχικό θέμα εμφανίζεται δύο φορές σε αντιστικτική τεχνική μίμησης από τις πέντε φωνές.
Ακολουθεί το δεύτερο, εμφανώς "ταραγμένο" μέρος με μικρές φράσεις να παρουσιάζονται περιοδικά.
Η χρονική αγωγή παραμένει αργή με τη μελωδία να συνεχίζει ρέουσα, ενώ ένα λεπτό crescendo οδηγεί προς το τέλος προσδίδοντας την απαιτούμενη λαμπρότητα.
Οι φωνές ολοκληρώνουν απαλά και κατανυκτικά, με πινελιές μυσταγωγίας, που χαρακτηρίζει την Ελισαβετιανή Αναγέννηση, περίοδο που έδωσε αθάνατα δείγματα τέχνης, ξέχειλη μεγαλείου, δραματικότητας και συναισθήματος.

Thomas Tallis: "When Jesus Went Into Simon's House":

Στο πνεύμα της Μεγάλης Εβδομάδος: "Μέρες Επιταφίου"

 

"Ο Χριστός", Κων. Παρθένης-Εθνική Πινακοθήκη

<<Μεγάλη Δευτέρα>> 

Περίμενέ με μάνα μου περίμενέ με ακόμα

ώσπου να φτάσει η άνοιξη στο παγωμένο χώμα.

Περίμενέ με μάνα μου σαν το πουλί του νότου

που σμίγει μάτι και φτερό να βρει τον ουρανό του.

Περίμενέ με μάνα μου κάποια Παρασκευή σου

στην πύλη του παράδεισου στο φρέαρ της αβύσσου...

("Μέρες Επιταφίου", Ν.Γκάτσος)

Τα Θεία Πάθη και η ανάγκη αναγέννησης της ανθρώπινης ψυχής δημιούργησαν το ποιητικό έργο του Νίκου Γκάτσου που έχει τίτλο: "Μέρες Επιταφίου". 
Γράφτηκε κατόπιν παραγγελίας του Μάνου Χατζιδάκι προκειμένου να παρουσιαστεί τις ημέρες του Πάσχα με την "Ορχήστρα των Χρωμάτων", κάτι που τελικά δεν πραγματοποιήθηκε.

Έξι ποιήματα...Ένα  για κάθε ημέρα της Μεγάλης Εβδομάδος.
Ο ποιητής στοχεύει να αναδείξει τη διπλή φύση των Παθών, ανθρώπινης και θεϊκής, γι'αυτό παντρεύει δικά του πρωτότυπα κείμενα με τα ιερά κείμενα του Ευαγγελίου.

Αφού λόγω συγκυριών δεν ευοδώθηκε η σύμπραξη Γκάτσου-Χατζιδάκι σε αυτό το έργο, μετά από χρόνια το μελοποιεί ο Δ.Παπαδημητρίου, που ηχοσμιλεύει μια λαϊκή λειτουργία για τη Μεγάλη Εβδομάδα.
Μια σύνθεση για χορωδία, σοπράνο, λαϊκό σολίστα, αφηγητή και μεγάλη Συμφωνική ορχήστρα.

Ο Παπαδημητρίου κατορθώνει να κρατήσει ισορροπίες. Βασίζεται μεν στη λόγια δυτική μουσική, διατηρώντας ωστόσο τις αποχρώσεις του  θρησκευτικού ύφους της Ανατολής. Τόσο αντιθετικά μεταξύ τους τα μουσικά στοιχεία... Όμως με σεβασμό στο τελετουργικό της Πίστης μας συρράπτονται το Βυζαντινό με το δυτικότροπο και το προσωπικό, λαϊκό μουσικό ιδίωμα.
Το συμβολικό και ιδιαίτερης βαρύτητας κείμενο του Γκάτσου ενισχύεται με την παρεμβολή  ιντερλουδίων μεταξύ των μελωδικών του φράσεων συμβάλλοντας σ' ένα λαμπρό, μεγαλοπρεπές και κατανυκτικό ακουστικό αποτέλεσμα, που προκαλεί βαθύτατη συγκίνηση στον ακροατή.
Μια σύνθεση που διακρίνεται για τη δραματικότητα της έκφρασης, χωρίς όμως να γίνεται καταθλιπτική και πνιγηρή.

Το έργο έκανε πρεμιέρα τον Απρίλη του 2014 με την Καμεράτα, υπό την δ/νση του Λουκά Καρυτινού. Σολίστ ήταν η λυρική σοπράνο Μυρσίνη Μαργαρίτη, λαϊκός σολίστ ο Μ.Μητσιάς και αφηγητής ο ηθοποιός Γ. Φέρτης.

O δίσκος της σύνθεσης κοσμήθηκε με το εικαστικό του Κων. Παρθένη :"Ο Χριστός".
Ο καλλιτέχνης απεικονίζει το Χριστό σαν άνθρωπο που υποφέρει, σπαράζει, πονά, με το βλέμμα στραμμένο ψηλά απ'όπου προσπαθεί να αντλήσει δύναμη. Μην ξεχνάμε πως ο Παρθένης υπήρξε σπουδαίος εικονογράφος, ένας καλλιτέχνης βαθιάς θρησκευτικότητας.

Ακούμε την "Εισαγωγή", τη "Μεγάλη Δευτέρα" και τη Μεγάλη Τετάρτη:

1. Μέρες Επιταφίου-Εισαγωγή:

2. Μέρες Επιταφίου-Μεγάλη Δευτέρα:

Πριν τον λαϊκό ερμηνευτή, που θα αποδώσει το πρωτότυπο ποίημα του Γκάτσου, η χορωδία εισάγει το ακροατήριο στο πνεύμα.
Με μελισματικές κραυγές συνοδευμένες από επιβλητικά μουσικά μοτίβα, που τολμώ να συγκρίνω με την συνθετική τεχνική του Arvo Part, που ο ίδιος αποκάλεσε "tintinnabuli", (τη μέθοδο των κωδωνισμών),  ψάλλοντας ενδιάμεσα ευαγγελικές ρήσεις, που εισέρχονται υπό μορφήν κανόνα, με χρονική καθυστέρηση η μία μετά την άλλη, δίνοντας ένα λαμπρό, επιβλητικότατο, πολυφωνικό αποτέλεσμα:

"Ο ων και ο ην ο ερχόμενος, εγώ ειμί το Α και το Ω"

"Ο γεωμέτρης του αχανούς, ο ποιμήν των αστέρων"

"Ο κυβερνήτης των αριθμών, ο δαμαστής των σημείων"

Aκολουθεί το πρωτότυπο κείμενο, που μουσικά πατά σε ρυθμό ζεϊμπέκικου 9/8, ενός χορού ιερατικού, ενός μοναχικού θρήνου...

3. Μέρες Επιταφίου-Μεγάλη Τετάρτη

"Τετάρτη των τεφρών και των παθών
ο θάνατος δεν έχει παρελθόν.
Τετάρτη των ψυχών και των αγγέλων
ο θάνατος δεν έχει ούτε μέλλον.

Του σύμπαντος ηχεί το εκκρεμές
ξυπνήστε νʼ αποδώσουμε τιμές.
Φανήκαν οι ουράνιοι στρατηλάτες
σα σκοτεινού Ρουβίκωνα Γαλάτες.

Της γης αναθαρρήσαν οι πληγές.
Πότε θʼ ανάψει ο ήλιος πυρκαγιές
να κάψουν το παλάτι του Ηρώδη

και τʼ άνθος του κακού να γίνει ρόδι".

Πριν τον λαϊκό ερμηνευτή, που θα αποδώσει το πρωτότυπο ποίημα του Γκάτσου, καμπανισμοί εκφράζουν "του σύμπαντος το εκκρεμές"...
Με δοξαριές και αδημόνως τρίβονται οι χορδές που η μελωδία τους  εισάγει το ακροατήριο στο πνεύμα, ενώ οι χορωδιακές φωνές πλάθουν την υποβλητική ατμόσφαιρα.
Το κλαρινέτο αποδίδει μια κατιούσα μελισματικη κραυγή...κι ύστερα παύση...Η φωνή του λαϊκού τραγουδιστή ακούγεται σα μοιρολόι: "ο θάνατος δεν έχει παρελθόν, δεν έχει ούτε μέλλον ...."

Ο κοφτός χτύπος στα τύμπανα το επιβεβαιώνει...

Μια ρυμική αλλαγή ακολουθεί, με κουδουνάκια να υπογραμμίζουν την ελπίδα. Η φωνή της υψιφώνου προκαλεί απροσμέτρητα ρίγη όταν εκφέρει τις φράσεις από την Αποκάλυψη: "...ως θάλασσα υαλίνη ομοία κρυστάλλω". 

Η κορύφωση δεν αργεί με την ορχήστρα να εισάγει κάθε ηχόχρωμά της σε ένα λαμπρό και επιβλητικό εγκώμιο.

Γεμάτο μεγαλοπρέπεια το πολυφωνικό αποτέλεσμα στο οποίο ξεχωρίζει η σοπράνο που διατυμπανίζει τα λόγια από την προς Κορινθίους Επιστολή του Απ. Παυλου:
"νυνί δε μένει πίστις, ελπίς, αγάπη, τα τρία ταύτα· μείζων δε τούτων η αγάπη..."