Πεσσόα: Μυστηριώδης σαν το φεγγάρι το καταμεσήμερο...

Σκίτσο του Πεσσόα, σχεδιασμένο από τον φίλο και συνεργάτη του, Almada Negreiros
Το έφτιαξε αμέσως μετά την επιστροφή του από την κηδεία του ποιητή, 30 Νοεμβρίου 1935.

"Αγγλομανής, μύωψ, ευγενής, αλλοπαρμένος, ντυμένος στα σκούρα, απόμακρος και οικείος, κοσμοπολίτης που κηρύσσει τον εθνικισμό, επίσημος ερευνητής των ασήμαντων πραγμάτων, άνθρωπος με χιούμορ που δεν χαμογελάει ποτέ και που μας παγώνει το αίμα, εφευρέτης άλλων ποιητών και εξολοθρευτής του εαυτού του, συγγραφέας ενός παράδοξου λόγου καθαρού σαν το νερό και σαν κι αυτό απύθμενου: προσποίηση σημαίνει αυτογνωσία. Μυστηριώδης σαν το φεγγάρι το καταμεσήμερο, σιωπηλό φάντασμα του πορτογαλικού μεσημεριού· ποιος είναι; ο Πεσσόα..."

Με αυτά τα λόγια περιγράφει συνοπτικά τον Φερνάντο Πεσσόα, ο Οκτάβιο Παζ, ενώ ο ίδιος ο ποιητής πριν πεθάνει είχε δηλώσει σε όσους θα επιθυμούσαν να γράψουν κάτι σχετικά με τη ζωή του:

"Αν σαν πεθάνω, θελήσετε να γράψετε τη βιογραφία μου,
Τίποτα πιο απλό.
Δεν έχει παρά δυο ημερομηνίες - της γέννησης και του θανάτου μου.
Ανάμεσα στο ένα και στο άλλο, όλες οι μέρες είναι δικές μου.
Από παιδί είχα την τάση να δημιουργώ γύρω μου έναν κόσμο πλασματικό, να περιβάλλομαι από φίλους και γνωστούς που ουδέποτε υπήρξαν.
Από τότε που με γνωρίζω ως αυτόν που αποκαλώ εαυτό μου, θυμάμαι ότι είχα με ακρίβεια στο μυαλό μου τη μορφή, τις κινήσεις, το χαρακτήρα και την ιστορία πολλών μη πραγματικών προσώπων που ήταν για μένα τόσο ορατά και δικά μου σαν τα αντικείμενα που αποτελούν αυτό που αποκαλούμε, πραγματική ζωή..."
(περ. Ποίηση, τχ. 11,1998 σελ. 5-11)

"Portrait of Pessoa", Almada Negreiros

Το παραπάνω εικαστικό είναι του πορτογάλου πολυκαλλιτέχνη, Almada Negreiros, συνεργάτη του Πεσσόα στο πρωτοποριακό περιοδικό τέχνης και λογοτεχνίας "Orpheu", υπεύθυνου για την εισαγωγή του μοντερνισμού στην πορτογαλική τέχνη.

Έχει απεικονίσει τον "εύθραυστο" ποιητή καθισμένο, με πόδια λυγισμένα σε κατάσταση έμπνευσης να γράφει ακουμπισμένος σε ένα τραπεζάκι καφενείου. Είναι το Martinho da Arcada, το παλαιότερο λογοτεχνικό καφενείο της Λισαβώνας, όπου σύχναζαν τα μέλη του "Ορφέα".

Το τραπέζι Ν.2 ήταν πάντα κρατημένο για τον Πεσσόα.
Ένας πίνακας με έντονα χρώματα, χωρίς αισθησιασμό, που όμως δημιουργεί ένταση και προτρέπει σε στοχασμό. Απομακρύνει δε, από οποιαδήποτε φαινομενική επιφανειακότητα.

Το δημοφιλές Μάρτινιο ντα Αρκάδα βρίσκεται στη μεγάλη Πλατεία του Εμπορίου της Λισσαβώνας και ο Πεσσόα ήταν θαμώνας του για περισσότερα από 20 χρόνια.

Επιτοίχιο στο Martinho da Arcada

Εδώ ήπιε και τον τελευταίο καφέ του με τον συνεργάτη και φίλο του ζωγράφο, Almada Negreiros, τρεις μέρες πριν πεθάνει, σαν σήμερα, 30 Νοεμβρίου 1935.

Ο ποιητής πριν το πρώτο του βιβλίο στα Πορτογαλικά, με τίτλο "Mensagem", είχε εκδώσει δύο πλακέτες με αγγλικά ποιήματα -γιατί όπως γνωρίζουμε ήταν δίγλωσσος και έγραφε με μεγάλη άνεση στην αγγλική γλώσσα, την οποία διδάχτηκε στη Ν. Αφρική όπου μετακόμισε η οικογένειά του μετά το θάνατο του πατέρα του, και η μητέρα του ξαναπαντρεύτηκε με εκεί διπλωμάτη.

Από αυτή τη σειρά ποιημάτων του στην αγγλική είναι και το τιτλοφορούμενο: "Οι Ώρες" :

"Οι ώρες μπουχτίσαν να ’ναι ώρες.

Λεν, Κάτι άλλο να ήμαστε!

Με χρόνια φορτώνουν παιδιά, ελπίδες, άνθη,

Χείλη κρύα, γκρίζα μαλλιά.

Με αρρώστιες και θλίψη νεκρώνουν τα κάλλη.

Σαν περνούν πίσω κοιτούν,

Διαγράφοντας την εντεταλμένη πορεία

Θρήνους μόνον ακούν.

Αχ, λεν, κάτι άλλο να ήμαστε!

Για θαρρούν πως ξέρουν

Πράγματα, σκέψεις, που αφαιρούν

Σβήνουν, χάνονται.

Τυφλές και τσιγκούνες με τη λεία στο ζύγι,

Κάλπικα τιμαλφή,

Δεν ξέρουν πως όλα έχουν Έν’ Άλλο Νόημα

Αχ, έστω κι ο Θεός.

(Απόδοση: Μ. Λουκοβίκας)

Fernando Pessoa - Michales Loukovikas: "The Hours" / Amélia Muge

Παλαιότερα κείμενα για τον Πεσσόα μπορείτε να διαβάσετε εδώ και εδώ.

Ο Πεσσόα, το φάντο και η Πορτογαλική ψυχή...

 

Παράξενος, ιδιαίτερος, αινιγματικός, μυστηριώδης, όμως πάνω απ' όλα ένας ονειροπόλος ποιητής!
Αυτό ήταν ο Φερνάντο Πεσσόα, που κατάφερνε να ζει πολλές ζωές και να ξεφεύγει από την πραγματικότητα μέσω των ετερωνύμων του... Τη μια στιγμή σου χαμογελούσε ως ο Αλβάρο ντε Κάμπος, την επόμενη ως Αλμπέρτο Καέιρο και μετά γινόταν πάλι ο ονειροπόλος, μυστικιστής και λάτρης του εσωτερισμού ποιητής Πεσσόα...

Στην εποχή του Φερνάντο Πεσσόα, το μουσικό είδος του φάντο* δέχτηκε ισχυρές επιθέσεις, καθώς οι "αρμόδιοι" το έβλεπαν ως πηγή ηθικής διαφθοράς.
Έτσι, ο Πεσσόα έδωσε τον προσωπικό του ορισμό για το μουσικό είδος, ο οποίος δημοσιεύτηκε το 1929 σε εβδομαδιαίο περιοδικό της Πορτογαλίας:

"Toda a poesia - e a canção é uma poesia ajudada - reflete o que a alma não tem. Por isso a canção dos povos tristes é alegre e a canção dos povos alegres é triste..."

σε μετάφραση:

"Όλη η ποίηση (και το τραγούδι αποτελεί υποβοηθούμενη ποίηση) αντικατοπτρίζει αυτό που δεν έχει η ψυχή. Γι' αυτό τα τραγούδια των θλιμμένων ανθρώπων είναι χαρούμενα και τα τραγούδια των χαρούμενων ανθρώπων είναι λυπημένα.
Το φάντο όμως, δεν είναι ούτε χαρούμενο, ούτε λυπημένο. Είναι ένα επεισόδιο κατά τη διάρκεια ενός διαλείμματος. Έδωσε σχήμα στην πορτογαλική ψυχή όταν δεν υπήρχε ακόμα και λαχταρούσε τα πάντα χωρίς τη δύναμη να λαχταρήσει πραγματικά.
Οι δυνατές ψυχές αποδίδουν τα πάντα στο πεπρωμένο. Μόνο οι αδύναμοι πιστεύουν στη δική τους θέληση, γιατί δεν υπάρχει.
Το φάντο είναι η εξάντληση μιας δυνατής ψυχής, το βλέμμα περιφρόνησης της Πορτογαλίας προς τον Θεό στον οποίο πίστευε και τον οποίο στη συνέχεια εγκατέλειψε.
Στο φάντο οι θεοί επιστρέφουν"

( Φερνάντο Πεσσόα)

*Τα Φάντος αποτελούν λαϊκή μουσική κληρονομιά της Πορτογαλίας. Είναι τραγούδια που δημιουργήθηκαν στις φτωχογειτονιές της Λισαβόνας, στα κουτούκια των συνοικιών, όπου μαζεύονταν ναυτικοί, εργάτες και πόρνες. Η μουσική και οι στοίχοι των τραγουδιών είναι μελαγχολικοί και κάθε ένα τραγούδι αφηγείται μια ιστορία. Ιστορίες για τη ζωή των φτωχών, για ταξίδια των ναυτικών, για ανεκπλήρωτους πόθους και έρωτες.

Δεν θα μπορούσε να υπάρξει καλύτερη και πιο αντιπροσωπευτική ονομασία από τη λέξη Φάντος, που στα πορτογαλικά σημαίνει μοίρα, πεπρωμένο.
Τα φάντος χαρακτηρίζονται από τη saudade, μια λέξη που δεν μπορεί να μεταφραστεί στην ουσία, αλλά θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι η αίσθηση νοσταλγίας και προσμονής αναμειγμένη με λύπη, χαρά και πόνο συνάμα (χαρμολύπη).

Ο Πεσσόα μεταφέροντας τις σκέψεις του για το φάντο στο παρακάτω ποίημά του με τίτλο: "Há uma música do povo-Υπάρχει ένα απλό τραγούδι",  θέλει ουσιαστικά να επισημάνει πως σε κάτι απλό και ταπεινό(όπως το φάντο) βρίσκει κανείς πραγματική αξία.
Κι ο ποιητής φαίνεται να "ζηλεύει" αυτό το θαυμαστό, που ανακάλυψε στο φάντο, την ικανότητα να αισθάνεται. Στο τέλος υπονοεί να είμαστε προσεκτικοί πριν προσπεράσουμε ή αφήσουμε στην άκρη τραγούδια σαν το φάντο.

"Υπάρχει ένα απλό τραγούδι,

δεν μπορώ καν να πω αν είναι φάντο.

Όταν το ακούω, είναι σαν ένα νέο αστείο

που φύλαγα μέσα μου.

Ακούγοντάς το, είμαι αυτός που θα ήμουν

αν αρκούσε μόνο η ευχή.

Είναι μια μελωδία απλή

όσων μαθαίνουν να ζουν.

Μα είναι τόσο παρηγορητικό,

αυτό το ασαφές και θλιβερό τραγούδι

που δεν κλαίει πια η ψυχή μου

Κι ας μην έχω καρδιά.

Βρίσκομαι σε μια συγκίνηση παράξενη 

σ'ένα όνειρο περιπλανώμενο που σβήνει

όταν το τραγουδάω έτσι
και καταλήγω να αισθάνομαι"

Mário Pacheco: "Há uma música do povo"

ποίηση: Fernando Pessoa

Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή τη σημερινή γενέθλια επέτειο (13 Ιουνίου 1888) του  Πορτογάλου ποιητή και συγγραφέα.
Παλαιότερα σχετικά άρθρα μπορείτε να διαβάσετε και αλλού στο μπλογκ. Περιηγηθείτε...

"Θάλασσα της Πορτογαλίας:Πεσσόα-Μπλις"

 

Παράσταση από περίφημα επισμαλτωμένα azulejos με τον Πεσσόα και το κείμενο του ποιήματος.

"Η ψυχή μου είναι μια μυστική ορχήστρα. 

Αγνοώ τι είδους όργανα, βιολιά και άρπες τύμπανα και ταμπουράδες ηχούν 

και στριγκλίζουν μέσα μου. 

Όλα, μια συμφωνία".

(F.Pessoa)

Παράξενος, ιδιαίτερος, αινιγματικός, μυστηριώδης, όμως πάνω απ' όλα ένας ονειροπόλος ποιητής! Αυτό ήταν ο Φερνάντο Πεσσόα, που κατάφερνε να ζει πολλές ζωές και να ξεφεύγει από την πραγματικότητα μέσω των ετερωνύμων του... Τη μια στιγμή σου χαμογελούσε ως ο Αλβάρο ντε Κάμπος, την επόμενη ως Αλμπέρτο Καέιρο και μετά γινόταν πάλι ο ονειροπόλος ποιητής Πεσσόα.

Mυστικιστής, λάτρης του εσωτερισμού, αλλά και της θάλασσας με την πληθώρα των συμβολισμών στην απλωσιά της.

Στη μνήμη του Πορτογάλου ποιητή και συγγραφέα, που έφυγε σαν σήμερα 30 Νοέμβρη 1935, σας καλημερίζω με ένα ποίημά του από τη "Mar Portugues" , που μελοποίησε για τετράφωνη μικτή χορωδία ο Arthur Bliss το 1973 στα πλαίσια εκδήλωσης προς τιμήν της 600ης επετείου της αγγλο-πορτογαλικής Συμμαχίας.

"ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΗΣ ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑΣ"

Ω, θάλασσα αλμυρή, πόσο πολύ από τ' αλάτι σου

Δάκρυα Πορτογάλων είναι!

Για τα ταξίδια μας, πόσες μητέρες δεν έκλαψαν

Πόσα παιδιά άδικα προσευχήθηκαν!

Πόσες αρραβωνιαστικές έμειναν χωρίς άντρα

Για να γίνεις εσύ, θάλασσα, κτήμα δικό μας!

Στ' αλήθεια, άξιζε τον κόπο; Όλα τον κόπο αξίζουν

Αν η ψυχή μικρή δεν είναι.

Αυτός που θέλει μακρύτερα να φτάσει

Κι από του Boiador τον κάβο,

Πρέπει να φτάσει πέρα απ' τη λύπη.

Ο Θεός έκρυψε στη θάλασσα τον κίνδυνο, την άβυσσο,

Αλλά την έκανε, επίσης, καθρέφτη του ουρανού."

(Φερνάντο Πεσσόα, Τα εξαίσια όργανα του μυστικού θιάσου, Εκδ. Μεταίχμιο)

Ο Πεσσόα στο συγκεκριμένο ποίημα αναδεικνύει τον ξενιτεμό, σκληρό βίωμα του Πορτογαλικού λαού από την εποχή της αποικιοκρατίας.
Υμνεί, μα συγχρόνως ξορκίζει την θάλασσα και την αλμυρή αγκαλιά της.

Συνθετικά, ο Άρθουρ Μπλις, εξοικιωμένος με την choral music εμβαθύνει στα νοήματα του ποιήματος και δίνει μια σύνθεση ιδιαίτερης ατμόσφαιρας, βάζοντας τη χορωδία να κινηθεί σχεδόν κινηματογραφικά(εξάλλου διακρίθηκε σε αυτό το είδος μουσικής) αφηγούμενη σαν δεινός ρήτορας το επιλεγμένο κείμενο του Πεσσόα!
Νοήματα αντιθετικά,  εικονοποιούν τις διαθέσεις του ποιητή κι ενισχύονται με την χορωδιακή επεξεργασία και εκτέλεση, στην οποία ένα έμπειρο αυτί μπορεί να διακρίνει πινελιές από Βον Ουίλιαμς ή Χολστ, συνθέτες που μαζί τους μαθήτευσε ο Μπλις.
Ένας θησαυρός  στον κατάλογο του μουσικού ρεπερτορίου, που αξίζει εξερεύνηση...
Βουτάμε στη θάλασσα της ποίησης και Μουσικής γι'αυτό το σπάνιας ομορφιάς, μαργαριτάρι...

Arthur Bliss: Mar português/Fernando Pessoa:

Παλαιότερο κείμενό μου για τον ποιητή μπορείτε να διαβάσετε και εδώ και εδώ.

"Πεσσόα: ο Φερνάντο κι ο σωσίας Αλεξάντερ..."

 

"Η ψυχή μου είναι μια μυστική ορχήστρα. 

Αγνοώ τι είδους όργανα, βιολιά και άρπες, τύμπανα και ταμπουράδες ηχούν και στριγκλίζουν μέσα μου.
Όλα, μια συμφωνία".

Fernando Pessoa "Ετερωνυμία", Carlos Bottelho 

"Ζωή είναι να είσαι ένας άλλος!"

Είναι λόγια του "πολυσχιδούς" στην κυριολεξία, συγγραφέα, ο οποίος "εφηύρε" δεκάδες άλλους εαυτούς, ποιητές και πεζογράφους που ο καθένας τους είχε διαφορετική θεματολογία και ύφος, τους περιβόητους "ετερώνυμους", προκειμένου να κινηθεί στο δικό του σύμπαν.
Ένα σύμπαν δαιμονικό, μα και συναρπαστικό, κάτι σαν παιχνίδι, όπου ο κάθε ετερώνυμος είναι σωσίας ενός άλλου ετερώνυμου και όλοι μαζί σωσίες του ίδιου του Πεσσόα.

"Να αισθάνομαι τα πάντα μ' όλους τους τρόπους, 

να 'χω όλες τις απόψεις,  

να 'μαι ειλικρινής αντιφάσκοντας κάθε λεπτό".

Ο φυσιολάτρης φιλόσοφος  Αλμπέρτο Καέιρο, ο αρχαιολάτρης, επικούρειος, κλασικιστής-φιλόλογος Ρικάρντο Ρέις, ο μοντερνιστής μηχανικός, οπαδός των νέων τεχνολογιών  Άλβαρο ντε Κάμπος, ο βοηθός λογιστή Μπερνάντο Σοάρες, ο αγγλόφωνος Αλεξάντερ Σερτς, ένας χαρακτήρας που δημιουργήθηκε στη νεότητα του ποιητή, όταν ζούσε στη Νότια Αφρική, όπου η οικογένεια είχε μεταναστεύσει μετά το θάνατο του πατέρα.

Όλα αυτά, όπως φυσικά θα γνωρίζετε είναι τα ψευδώνυμα(καμμιά εβδομηνταριά στον αριθμό) με τα οποία ο Πεσσόα υπέγραφε τα έργα του.
Είναι οι μορφές της προσωπικότητας του λογοτέχνη, με τις οποίες εκφράζει  τις επιθυμίες, τα όνειρα, τους πόθους και τις αγωνίες του.

Γκράφιτι στην Πορτογαλία, εμπνευσμένο από τους ετερώνυμους του Πεσσόα

"Είτε γράφουμε είτε μιλάμε είτε απλώς κοιταζόμαστε

Πάντα απόντες είμαστε. Αυτό που είμαστε

Δε μεταγγίζεται σε λόγια ή σε βιβλίο.

[...]

Του εαυτού μας γνώστες δεν είμαστε.

Από ψυχή σε ψυχή να γεφυρωθεί δε γίνεται η άβυσσος.

Με καμιά δεξιότητα του σκέπτεσθαι,

Με καμιά απάτη του φαίνεσθαι.

Στο βαθύτερο εγώ μας, είμαστε αγεφύρωτοι

[...]

Είμαστε τ' όνειρο του εαυτού μας, ψυχές που αντιφεγγίζουν,

Και ο καθένας για τον άλλο ονειρεύεται όνειρα άλλου"

(ΣΟΝΕΤΑ του ετερώνυμου Αλεξάντερ Σερτς, "Τα εξαίσια όργανα του μυστικού θιάσου", εκδ. ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ)

"Pessoa's Heteronyms", Almada Negreiros 

Σαν Αλεξάντερ Σερτς χτίζει μιαν υποβλητική ατμόσφαιρα και στοχάζεται τα μεγάλα πάθη τα οποία είναι σε θέση να εμπνεύσει η Τέχνη.
Βαθιά ρομαντικός, εραστής της νοσταλγίας, ταξιδευτής του ονείρου, γιος της αμφιβολίας.

Αυτός ο ετερώνυμος του Πεσσόα είναι που θα εμπνεύσει τον πορτογάλο Luis Tinoco στο έργο του "Tα ΣΟΝΕΤΑ του Σερτς", για υψίφωνο και ορχήστρα εγχόρδων, όπου  διερευνά μουσικά την πολύπλευρη προσωπικότητα του Πεσσόα και την ικανότητά του να ξεφύγει από τον εαυτό του.
Μια μουσική πραγματεία πάνω σε θέματα όπως το όνειρο, η αναζήτηση, η άβυσσος της ψυχής, η φαντασία, το απωθημένο, η ανησυχία για το ανεξέλεγκτο, η μύηση στο μυστήριο της ανθρώπινης συνείδησης...

«Όσο πιο πολύ με βρίσκω, τόσο περισσότερο χάνομαι. 

Όσο περισσότερο δοκιμάζομαι, τόσο περισσότερο διαπιστώνω 

ότι είμαι λουλούδι και πουλί...αστέρι και σύμπαν»

Άλλα κείμενα για τον Πεσσόα μπορείτε να διαβάσετε εδώ και εδώ.

[Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή τη σημερινή γέννηση (13 Ιουνίου 1888) του  Πορτογάλου ποιητή και συγγραφέα]