Με αφορμή την Ημέρα, ένας "Δάσκαλος για γέλια"...

"Der Schulmeister", Johann Peter Hasenclever

Με αφορμή την Ημέρα του Δασκάλου…

Τι κάνει άραγε έναν δάσκαλο πραγματικά "καλό" δάσκαλο; Η γνώση; Η αυθεντία; Η πειθαρχία; Η αυστηρότητα; Η μεταδοτικότητα; Η ικανότητα να επιβάλλεται; Ή μήπως κάτι περισσότερο;

Ο δάσκαλος της καντάτας "Der Schulmeister", που προτείνω να ακούσουμε σήμερα είναι μια απολαυστική αφορμή για να χαμογελάσουμε, αλλά και να προβληματιστούμε.

Ο ήρωας είναι ένας άνθρωπος που γνωρίζει μουσική και έχει μεγάλη ιδέα για τον εαυτό του. Θέλει να επιβάλλει την τάξη, να διδάξει τους μαθητές και να αποδείξει ότι εκείνος είναι η απόλυτη αυθεντία. Μόνο που στην προσπάθειά του να δείξει πόσα γνωρίζει, ξεχνά ίσως το σημαντικότερο...τον ίδιο τον μαθητή.

Άραγε πόσο μακριά βρίσκεται αυτό από τη δική μας εποχή; Και πόσο εύκολα μπορεί η γνώση, όταν συνοδεύεται από υπερβολική σοβαροφάνεια, να δημιουργήσει απόσταση αντί για ενδιαφέρον;

Ο πραγματικός δάσκαλος χρειάζεται να μπορεί να προσεγγίζει τον μαθητή, να καταλαβαίνει τις ανάγκες και τις δυσκολίες του, να μετατρέπει τη γνώση σε κάτι ζωντανό και ενδιαφέρον και να του δημιουργεί την επιθυμία να μάθει. Χρειάζεται υπομονή, χιούμορ, ενσυναίσθηση και την ικανότητα να ακούει.
Και το πιο σημαντικό...Ενας καλός δάσκαλος πρέπει να μπορεί να πει "έκανα λάθος". Γιατί η παραδοχή του λάθους δεν τον μειώνει...Αντίθετα, δείχνει στον μαθητή ότι κανείς δεν τα γνωρίζει όλα και ότι η μάθηση είναι μια "δια βίου" διαδικασία.

Με αφορμή λοιπόν την Ημέρα του Δασκάλου, ας ακούσουμε αυτή την ξεκαρδιστική καντάτα και ας προβληματιστούμε...

 "Choir Practice", José Gallegos y Arnosa

Η καντάτα "Der Schulmeister - Ο Δάσκαλος"(TWV 20:57), για πολλά χρόνια θεωρούνταν έργο του Georg Philipp Telemann, σήμερα όμως αποδίδεται στον Christoph Ludwig Fehre.

Πρόκειται για μια κωμική κοσμική καντάτα, στην οποία ένας δάσκαλος μουσικής προσπαθεί να διδάξει στους μαθητές του τις βασικές αρχές της μουσικής(νότες, κλίμακες, ρυθμό και αντίστιξη). Η διδασκαλία όμως, παρουσιάζεται με έντονο χιούμορ, καθώς ο δάσκαλος θεωρεί τον εαυτό του σπουδαίο μουσικό.

Η κωμικότητα του έργου αναπτύσσεται σε τρία επίπεδα: μέσα από το κείμενο, μέσα από τη σχέση του δασκάλου με τους μαθητές και κυρίως μέσα από την ίδια τη μουσική. Η μουσική σχολιάζει το κείμενο, ενισχύει και δημιουργεί από μόνη της κωμικές καταστάσεις.

Ένα από τα πρώτα χαρακτηριστικά παραδείγματα βρίσκεται στην αρχή της καντάτας.
Ο δάσκαλος αυστηρά καλεί τους μαθητές να δώσουν προσοχή: "Ihr Jungen, sperrt die Ohren auf- Ακούστε καλά, εσείς οι νεοι!" και τους παρουσιάζει την κλίμακα Ντο μείζονα, καλώντας τους να επαναλάβουν μετά απ'αυτόν:

"Ντο-Ρε-Μι-Φα-Σολ-Λα-Σι"

Ο δάσκαλος αντιμετωπίζει αυτή την απλή μουσική άσκηση με μεγάλη σοβαρότητα και τη χαρακτηρίζει "θεμέλιο της μουσικής". Το κωμικό στοιχείο προκύπτει από την αντίθεση ανάμεσα στην απλότητα της άσκησης και στον πομπώδη τρόπο με τον οποίο την παρουσιάζει..

Στη συνέχεια ο δάσκαλος προσπαθεί να επιβάλει τάξη και να διδάξει στους μαθητές σωστά το ρυθμό και το τραγούδι. Οι μαθητές όμως, δυσκολεύονται, δεν ακολουθούν το τέμπο, τραγουδούν όλοι μαζί και κάνουν λάθη. Έτσι δημιουργείται μια έντονη αντίθεση: ο δάσκαλος προσπαθεί να επιβάλει μουσική τάξη, ενώ οι μαθητές βρίσκονται σε πλήρη αταξία. Το κωμικό στοιχείο γίνεται ακόμη πιο έντονο, επειδή ο ίδιος ο δάσκαλος, ενώ υποτίθεται ότι ελέγχει τον ρυθμό και τη μουσική διαδικασία, σταδιακά χάνει την υπομονή και τον αυτοέλεγχό του.
Γενικότερα, ο δάσκαλος παρουσιάζεται σαν κάποιος που γνωρίζει το αντικείμενό του φυσικά. Το πρόβλημα όμως, βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιεί τη γνώση: με υπερβολική σοβαροφάνεια, αυστηρότητα και την ανάγκη να εντυπωσιάζει τους μαθητές. Έτσι, η γνώση του, αντί να γίνεται μέσο επικοινωνίας και ουσιαστικής διδασκαλίας, μετατρέπεται σε μέσο επίδειξης και αυτοεπιβεβαίωσης, γεγονός που κάνει τον χαρακτήρα του ακόμη πιο κωμικό.

H κορύφωση της κωμωδίας έρχεται στο τέλος. Ο δάσκαλος δηλώνει ότι "Wer die Musik nicht liebt und ehret - Όποιος δεν αγαπά και δεν τιμά τη μουσική είναι γάιδαρος!". 

Αμέσως όμως μετά, η ίδια η μουσική δημιουργεί έντονη ειρωνεία: ο δάσκαλος τραγουδά το χαρακτηριστικό "I-A, I-A", μιμούμενος το γκάρισμα του γαϊδάρου.Η μουσική τελικά τον εκθέτει.

Επομένως, ανεξάρτητα από το ζήτημα της πατρότητας του έργου, είναι φανερό ότι η καντάτα με ευρηματικό τρόπο σατιρίζει τη μουσική εκπαίδευση, τη σοβαροφάνεια και την υπερβολική αυτοπεποίθηση ενός ανθρώπου που δεν αντιλαμβάνεται τις δικές του αδυναμίες. Πέρα όμως από το χιούμορ, το έργο μας οδηγεί σε έναν ουσιαστικό προβληματισμό. Η αξία ενός δασκάλου δεν βρίσκεται μόνο στο πόσα γνωρίζει, αλλά και στο κατά πόσο μπορεί να κατανοήσει τον μαθητή, να επικοινωνήσει μαζί του, να αναγνωρίσει τις δυσκολίες του και να κάνει τη γνώση προσιτή, ζωντανή και ενδιαφέρουσα. Γιατί ο πραγματικός δάσκαλος είναι εκείνος που ξέρει να ακούει, να προσαρμόζεται, να καθοδηγεί και να εμπνέει. Εκείνος που δεν φοβάται να αναγνωρίσει τα δικά του λάθη και  πάνω απ’ όλα, να μπορεί να κάνει τον μαθητή να αγαπήσει τη γνώση και να θελήσει να ανακαλύψει περισσότερα. 

Ακούστε την καντάτα ολοκληρωμένη.
Τα μέρη της ξετυλίγονται διαδοχικά, με το ένα βίντεο να ακολουθεί αυτόματα το προηγούμενο.

Εστιάστε:

• Στο μάθημα της κλίμακας του Ντο στο 2ο βίντεο ("C D E F G A Β C")
• Επίσης στο ξεκαρδιστικό μέρος: "Wer die Musik nicht liebt und ehret - Όποιος δεν αγαπά και δεν τιμά τη μουσική, είναι γάιδαρος" με το γκάρισμα που ακολουθεί...στο όγδοο βίντεο.
  
  

"Der Schulmeister",  Georg Philipp Telemann / Christoph Ludwig Fehre

Παλαιότερο κείμενο με αφορμή την Ημέρα του Δασκάλου μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

Χαίντελ και Τέλεμαν: "Πάθη κατά Brockes - Ο Μυστικός Δείπνος"

"Ο μυστικός Δείπνος", Δ. Θεοτοκόπουλος, Pinacoteca Bologna(1568)

Κατά τη διάρκεια του Μυστικού Δείπνου ο Χριστός έπλυνε τα πόδια των μαθητών Του
και τους κοινώνησε το σώμα και το αίμα Του.

"Λάβετε φάγετε! Τούτο εστί το σώμα μου
Και λαβών το ποτήριον και ευχαριστήσας έδωκεν αυτούς λέγων

"Πίετε εξ αυτού πάντες. Τούτο γάρ εστι το αίμα μου το της καινής διαθήκης το περί πολλών εκχυνόμενον εις άφεσιν αμαρτιών." 

 (Μαρκ. 26)

Στο έργο του Θεοτοκόπουλου είναι εμφανής η διάθεσή του να αναπαραστήσει με φυσικό τρόπο την κίνηση των σωμάτων και τη θέση τους στο χώρο. Tα χαρακτηριστικά των προσώπων παραμορφώνονται, οι φιγούρες είναι λεπτές και επιμήκεις και ο καλλιτέχνης χρησιμοποιεί έντονο, ή όπως αναφέρεται συχνά, "οξύ" χρώμα.

"Πάθη κατά Brockes" (Brockes Passion)

Από τα δημοφιλέστερα κείμενα με αναφορές στη ζωή του Χριστού είναι του Γερμανού ποιητή Berthold Heinrich Brockes , που βασισμένος στα τέσσερα Ευαγγέλια, δημοσιευσε το 1712  την πορεία του Ιησού από τον μυστικό δείπνο μέχρι την Ανάσταση.

Ειναι η ποιητική συλλογή: "Ο Ιησούς μαρτύρησε και πέθανε για την αμαρτία του κόσμου", γνωστή ως "Πάθη κατά Brockes-Brockes Passion".
Μελοποιήθηκαν  από αρκετούς συνθέτες, με δυο να ξεχωρίζουν για τις δημιουργίες τους:
Γκέοργκ Φρήντριχ Χαίντελ και  Γκέοργκ Φίλιπ Τέλεμαν.

Ξεχωρίζουν για τη λεπτομερή επεξεργασία και την με ακρίβεια σύνδεση μουσικής-κειμένου, το συναισθηματικό βάθος και τις κατανυκτικότατες, συγκινητικές μελωδίες τους.

Σελίδα από τα "Πάθη" του Brockes

Λόγω της Ημέρας επικεντρωνόμαστε στα πρώτα μέρη των Παθών και το "Μυστικό Δείπνο".

Εισαγωγικά, Αριες και Ρετσιτατίβι σκιαγραφούν τις σκηνές του.

1. Το έργο του Χαίντελ αποδίδεται στη γερμανική μητρική γλώσσα του συνθέτη, άξιο λόγου αν αναλογιστούμεπως η πλειοψηφία φωνητικών του έργων είναι γραμμένα στην ιταλική ή αγγλική γλώσσα.
Ο Μπαχ θαύμασε τη συγκεκριμένη μεγαλειώδη σύνθεση και απ'αυτήν άντλησε υλικό για τη σύνθεση των δικών του "Παθών", κατά Ιωάννην και κατά Ματθαίον.


2. Ο Τέλεμαν δίνει μέσω της σύνθεσής του μια διαδοχή διαλογισμών με την απαιτούμενη δραματική ένταση, που αναπτύσσονται σε Sinfonia, και 2 μέρη. Το πρώτο είναι χωρισμένο σε 24 σκηνές και το δεύτερο σε 30.
Εντονης πνευματικότητας σύνθεση, συχνά ενισχυμένη  με οπερατικού χαρακτήρα εκφραστικά μέσα. Ρυθμικά, αρμονικά, αντιστικτικά και ενορχηστρωτικά στοιχεία δομούν ένα εξαίρετο έργο που τιμά την αξία του σπουδαίου λιμπρέτου.


Aπό την ενότητα του πρώτου μέρους, "Μυστικός Δείπνος", προτείνω να ακούσουμε:
Tις εισαγωγικές συμφωνίες, χορωδιακά, ρετσιτατίβι και άριες της Σκηνής ΚΑΙ από τους δυο δημιουργούς.

1. Handel: "Brockes Passion, Part I,  1-9" / August Wenzinger


Συμφωνία
Εις άφεσιν αμαρτιών(2:35)
Όταν ο Ιησούς κάθισε στο τραπέζι(9:06)
Τούτο εστί το σώμα μου(9:44)
Θεός, οι ουράνιοι κύκλοι (11:05)
Και λαβών το ποτήριον(13:48)
Τούτο εστί το αίμα μου(14:09)
Ο Θεός, η πηγή της καλοσύνης(15:25)

2. Telemann: "Brockes Passion, Part I, 1-9" / René Jacobs

Συμφωνία
Εις άφεσιν αμαρτιών(7:49)
Όταν ο Ιησούς κάθισε στο τραπέζι(9:33)
Τούτο εστί το σώμα μου(9:58)
Θεός, οι ουρανιοι κύκλοι (10:25)
Και λαβών το ποτήριον(11:53)
Τούτο εστί το αίμα μου(12:04)
Ο Θεός, η πηγή της καλοσύνης(13:25)

1st Sunday of "Advent" και το άναμμα του "κεριού της ελπίδας"...

 

Η λέξη "Advent" προέρχεται από τη λατινική λέξη "adventus", που σημαίνει "ερχόμενος". Οι πιστοί ως την παραμονή των Χριστουγέννων προσεύχονται και νηστεύουν, προετοιμάζονται δηλαδή για την "έλευση" του Χριστού στη γη.

Η "Advent" αρχίζει την Κυριακή, τέσσερις εβδομάδες πριν τα Χριστούγεννα. 

Στο σπίτι στολίζεται το Adventskranz ένα στεφάνι από έλατο με τέσσερα κεριά, που ανάβονται διαδοχικά τέσσερις εβδομάδες, συμβολισμός της προσμονής για την άφιξη του φωτός, δηλαδή της γέννησης του Χριστού.

Κάθε Κυριακή είναι αφιερωμένη κατά σειρά: στην Ελπίδα, στην Αγάπη, στη Χαρά και στην Ειρήνη.

Σήμερα λοιπόν είναι η Πρώτη Κυριακή, κι η παράδοση των Δυτικών απαιτεί το άναμμα του "κεριού της ελπίδας", που συμβολίζει τις υποσχέσεις του Μεσσία για τη σωτηρία του κόσμου.

Adventskranz 

Ι. Για την 1η Κυριακή του Advent του 1719 γράφτηκε από τον Γκέοργκ Φίλιπ Τέλεμαν, έναν κορυφαίο συνθέτη, η συνθετική παραγωγή του οποίου εκτιμάται περί τα 1700 έργα,  υπερβαίνοντας κατά πολύ το σύγχρονό του, Γ.Σ.Μπαχ, η  πενταμερής καντάτα του: "Machet die Tore weit - Ανοίξτε τις πύλες" .

Σύνθεση με  ζωηρό χαρακτήρα, που απαιτεί χάρη, ευθυμία και αγαλλιαστική διάθεση στην έκφραση, ιδιαίτερα στο εναρκτήριο χορωδιακό, πριν  την εισαγωγή της υψιφώνου που αρθρώνει με μοναδική και βαθιά συγκίνηση την δεξιοτεχνική άρια  "Jesu, komm in meine Seele - Ιησού, έλα στην ψυχή μου" ως το τελικό κατανυκτικού χαρακτήρα και υψηλής πνευματικότητος, κοράλ.

Η καντάτα διακρίνεται για την εκφραστικότητα και το άφθαστο θεατρικό της ύφος -πέρα δηλαδή από το αυστηρό κλίμα του Μπαχ- να οδηγεί έντεχνα στη Μοτσάρτια καινοτομία της επόμενης περιόδου, όπως γράφουν οι ειδικοί. 
Κι έχουν δίκιο γιατί ο Τέλεμαν είναι γνωστό πως έφερε στη γερμανική μουσική την ανανεωτική πνοή του ιταλικού μελοδράματος.

Ανάμεσα στα αντίγραφα της καντάτας υπάρχει κι ένα του Μπαχ για μια παράσταση στη Λειψία την Πρώτη Κυριακή της Advent  του 1734.
Η καντάτα παρουσιάστηκε απ' τον Μπαχ και η παρτιτούρα της φυλάχτηκε από τον ίδιο στον Άγιο Θωμά, ενέργεια, που μαρτυρά τη μουσική σπουδαιότητα της καντάτας αλλά και τον υψηλό σεβασμό του Μπαχ για το έργο και το δημιουργό του, Τέλεμαν.

Georg PhilippTelemann: "Machet die Tore weit",
Cantata für den ersten Adventssonntag

Μέρη:

1.Chorus: Machet die Tore weit 

2.Aria Soprano: Jesu, komm in meine Seele 

3.RecitativeTenor: Ich will zum Einzug gern die Bahn bereiten 

4.Aria Bass: Ich will beten, ich will ringen 

5.Chorale: Warum willst du draußen stehen 

ΙΙ. Εξαμερής είναι η καντάτα, επίσης του Γκέοργκ Φίλιπ Τέλεμαν, που συνέθεσε για την Πρώτη Κυριακή της "Advent" σε κείμενο του Erdmann Neumeister, με τίτλο: "Hosianna dem Sohne David-Ωσαννά στον Υιό του Δαυίδ".
Η ιερή καντάτα για χορωδία, μικρό σύνολο και μπάσο κοντίνουο γράφτηκε για την Χριστουγεννιάτικη περίοδο του 1744.
Ο συνθέτης -που με το έργο του γεφύρωσε το ύστερο μπαρόκ με την πρώιμη κλασική μουσική περίοδο- αφήνει σπουδαία παρακαταθήκη και σημείο αναφοράς για κάθε μουσικό και ακροατή.

1. Το εναρκτήριο χορωδιακό ηχεί θριαμβευτικό και μεγαλόπρεπο:
"Ωσαννά στον υιό του Δαβίδ! Ευλογημένος ο ερχόμενος, εν ονόματι Κυρίου!
Ωσαννά εν τοις υψίστοις"

Ακολουθούν:

2. Το κοράλ: "Nun kommt das neue Kirchenjahr- Ξεκινά το νέο εκκλησιαστικό έτος"
Πρωτότυπη μελωδία συνοδευμένη από ευκίνητες ρυθμικά φωνές, με πληθώρα ποικιλματικών φθόγγων.

3. Ρετσιτατίβο

4. Άρια του βαθύφωνου: "Lobsinget, frohlokket und jauchzet, ihr Frommen"
"Αινείτε, Χαρείτε και κηρύξετε το όνομά Του"

5. Κοράλ: "Auch duerf ihr nicht erschrecken", απλής εναρμόνισης, που όμως προσδίδει στο σύνολο ιδιαίτερη εκφραστικότητα!

"Μη φοβάσαι για τις αμαρτίες σου
Έρχεται για παρηγοριά και αληθινή σωτηρία..."

6. Άρια υψιφώνου: "Wenn ich, Jesu"
Αν σε έχω, Χριστέ μου, έχω το πολυτιμότερο δώρο του Θεού"



Ακούμε την άρια του βαθύφωνου, όπου η δόξα του Θεού αποδίδεται με τρόπο εσωστρεφή, όμως λαμπρό, υπογραμμίζοντας την ευτυχία της αληθινής πίστης. Ο σολίστ πείθει πως οι ανάγκες αντιμετωπίζονται ευκολότερα, όταν αισθανόμαστε μέσα μας την παρουσία του Χριστού.

Telemann: "Hosianna dem Sohne David, ΤWV 1:809, Aria Ν.4"