Η σχέση του Αντόνιο Βιβάλντι με το φλάουτο αποκαλύπτει τη βαθιά εκτίμησή του για την εκφραστική δυνατότητα του οργάνου. Αν και κυρίως γνωστός για τα κοντσέρτα του για βιολί, ο Ιταλός συνθέτης αναγνώρισε στο φλάουτο έναν ήχο ικανό να ζωγραφίζει μουσικές εικόνες, να περιγράφει φυσικά φαινόμενα και να δίνει πνοή στην έντονη δραματικότητα της μπαρόκ μουσικής. Συνέθεσε έτσι πλήθος κοντσέρτων τόσο για το φλάουτο ντόλτσε όσο και για το φλάουτο τραβέρσο, αξιοποιώντας πλήρως τις δυνατότητες του οργάνου για λεπτές αποχρώσεις και δεξιοτεχνικά περάσματα.
Στην εποχή μπαρόκ, το φλάουτο ντόλτσε χρησιμοποιούνταν κυρίως για την απεικόνιση ποιμενικών σκηνών στη σκηνική μουσική. Αντίθετα, το φλάουτο από ξύλο καθιερώθηκε σταδιακά στα μεγαλύτερα ορχηστρικά σύνολα, επειδή μπορούσε να αναλάβει δεξιοτεχνικά σόλι. Ο Βιβάλντι αξιοποίησε και τους δύο τύπους οργάνου, συνδυάζοντας δεξιοτεχνία με λυρική εκφραστικότητα.
Ένα άλλο χαρακτηριστικό της τέχνης του ήταν η αγάπη του για την προγραμματική, περιγραφική μουσική. Αν και πολλοί συνθέτες της εποχής αποτύπωναν μουσικά φυσικά φαινόμενα ή φωνές ζώων κυρίως στις όπερες, ο Βιβάλντι συνδύαζε αυτή την περιγραφική διάσταση με τη μορφή του κοντσέρτου. Αυτό φαίνεται στις "Τέσσερις Εποχές", αλλά και στα "Κοντσέρτα για φλάουτο, op. 10":
Κοντσέρτο αρ. 1 "La Tempesta di Mare (Η Τρικυμία)" Κοντσέρτο αρ. 2 "La Notte (Η Νύχτα) Κοντσέρτο αρ. 3 "Il Gardellino (Η Καρδερίνα)
Το Κοντσέρτο αρ. 2, "Η Νύχτα", είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστικό. Ο Βιβάλντι δεν απεικόνισε ένα ρομαντικό νυχτερινό ειδύλλιο, αλλά μια ιστορία φαντασμάτων. Ακόμα και το εναρκτήριο Largo έχει απόκοσμη χροιά. Ήσυχοι, διακεκομμένοι ρυθμοί και τρίηχα που κυλούν παραπέμπουν στην ηρεμία πριν την καταιγίδα. Στο Presto που ακολουθεί κι έχει τον υπότιτλο "Fantasmi", τα φαντάσματα εμφανίζονται μπροστά στα μάτια του τρομοκρατημένου κοιμισμένου, με σκελετούς, που κροταλίζουν και στοιχειώνουν. Μια σύντομη ανάπαυλα έπεται. Το Largo επιτρέπει στον ήρωα να ηρεμήσει, πριν επιστρέψουν τα άυλα πλάσματα να ξαναπροκαλέσουν τρόμο. Στο Allegro, οι σκελετοί υπαινίσσονται να χορεύουν με "κροταλιστές" συγχορδίες, ενώ τελικά ο φοβισμένος άντρας πέφτει σε βαθύ ύπνο στο Largo με τον υπότιτλο "Il Sonno - Ο Ύπνος", αν και οι ζοφερές αρμονίες προδίδουν ότι ο εφιάλτης δεν έχει τελειώσει. Ωστόσο στο μέρος αυτό, ο Βιβάλντι αφαιρεί, σε κάποιες εκδοχές, το τσέμπαλο από τη συνοδεία, προκειμένου να δημιουργήσει τον κατάλληλο ηχητικό χώρο για την αποτύπωση της "εικόνας", μια λεπτομέρεια που αναδεικνύει την εκφραστική του φαντασία και τη βαθιά αίσθηση του χρώματος στον ήχο. Στο φινάλε επανέρχονται τα φαντάσματα για ένα allegro τελευταίο φοβιστικό πέρασμα, πριν εξαφανιστούν...
Πιθανότατα η αρχική έκδοση του κοντσέρτου συντέθηκε μετά το 1718 στη Μάντοβα, όταν ο Βιβάλντι υπηρέτησε ως αρχιμουσικός του αυτοκρατορικού κυβερνήτη Φίλιππου της Έσσης-Ντάρμστατ. Η σύνθεση συνδυάζει την τεχνική δεξιοτεχνία, τη λυρική ευαισθησία και την προγραμματική φαντασία του συνθέτη, προσφέροντας ένα αριστουργηματικό παράδειγμα της μπαρόκ μουσικής για φλάουτο.
Vivaldi: Flute concerto Op. 10, "La Notte"
Largo
Presto (Fantasmi)
Largo
Presto
Largo (Il sonno)
Allegro
Ο Αντόνιο Βιβάλντι γεννήθηκε σαν σήμερα 4 Μαρτίου 1678 στη Βενετία.. Γνωστός και με το προσωνύμιο il Prete Rosso= ο κοκκινομάλλης παπάς λόγω του χρώματος των μαλλιών του, υπήρξε ιερέας και δεξιοτέχνης βιολιστής της εποχής Μπαρόκ. Θεωρείται από τους σημαντικότερους συνθέτες της εποχής του, καθώς με τη μουσική του επηρέασε πλήθος συνθετών, ανάμεσά τους ο Μπαχ και ο Τέλεμαν.
Στο μπλογκ υπάρχουν πολλές αναφορές στο συνθέτη. Περιηγηθείτε!
Το όνομά του στα ελληνικά ήταν Γεώργιος Καστριώτης, ή γνωστότερος ως Σκεντέρμπεης, εθνικός ήρωας των Αλβανών και μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της βαλκανικής ιστορίας.
Η μητέρα του ήταν Σέρβα αριστοκρατικής καταγωγής και ο πατέρας του για πολλούς ιστορικούς, ελληνικών ριζών. Το όνομα Σκεντέρμπεης του δόθηκε από το σουλτάνο που εκτιμώντας την ανδρεία του, τον παραλλήλισε με τον Μεγαλέξαντρο(Ισκεντέρ) και του έδωσε τον τίτλο του "Μπέη"(Ισκεντέρ Μπέης-Σκεντέρμπεης).
Αρχικά ήταν Χριστανός, όταν όμως σε μικρή ηλικία τον πήραν στον οθωμανικό στρατό, εξισλαμίσθηκε. Ατρόμητος και γενναίος, ο θρύλος λέει πως με μια σπαθιά μπορούσε να κόψει στα δυο τον αντίπαλό του ή να αποκεφαλίσει έναν μαινόμενο ταύρο. Ετσι έκαναν λόγο για σπαθί με "μαγικές ιδιότητες".
Θαυμαστός ήταν ο ζήλος του για τη διάσωση του αλβανικού έθνους. απέκρουσε ηρωικά τις τουρκικές εισβολές και αναγνωρίστηκε ως ηγέτης των αλβανικών φυλών.
Τρεις σουλτάνοι, ο Μουράτ, ο Μεχμέτ και ο Μωάμεθ ο Πορθητής, θα εκστρατεύσουν εναντίον του, αλλά θα αποτύχουν παταγωδώς.
Ο Σκεντέρμπεης με τα ανδραγαθήματά του προκάλεσε τον θαυμασμό των Ευρωπαίων, αλλά και καλλιτεχνών από τον οποίο εμπνεύστηκαν στη λογοτεχνία, τον κινηματογράφο, αλλά και τη μουσική.
Ο Σκεντέρμπεης ήταν μια μορφή που εμφανίστηκε στην ελληνική λογοτεχνία του 19ου αι. όπου τον παρουσιάζουν ως υπερασπιστή του Χριστιανισμού και "περήφανο Ηπειρώτη", απόγονο του βασιλιά Πύρρου.
Πολύ ενδιαφέρον έχει απόσπασμα από τη "Βίβλο Βασιλειών" του Δαπόντε:
Πορτρέτο του Σκεντέρμπεη φιλοτεχνημένο από τον Ρέμπραντ
MOYΣΙΚΕΣ ΕΜΠΝΕΥΣΕΙΣ
Το 1718 ο Antonio Vivaldi θα συνθέσει ένα μουσικόδραμα σε τρεις πράξεις σε ιταλικό λιμπρέτο του Antonio Salvi με φόντο τη ζωή και τις ηρωικές αναμετρήσεις του Αλβανού ήρωα του 15ου αι., Σκεντέρμπεη. Η ρομαντική όπερα με πλοκή απαραίτητα διανθισμένη και με το ερωτικό στοιχείο θα ενθουσιάσει το κοινό. Ο κοκκινοχαίτης ιερέας ξετυλίγει μια ιστορία αγάπης του Αλβανού ήρωα και της μελλοντικής συζύγου του, Ντονίκα Αριανίτη που όμως ποθεί και ο σουλτάνος Μουράτ. Πολλές οι δυσκολίες και τα εμπόδια που το ζευγάρι θα πρέπει να υπερπηδήσει, όμως τελικά τα καταφέρνουν και η όπερα κλείνει με αίσιο τέλος.
Το μεγαλείο της Βιβαλντικής όπερας ενισχύεται από το γεγονός ότι παρουσιάστηκε με την ευκαιρία των εγκαινίων του διάσημου Teatro de la Pergola στη Φλωρεντία το 1718.Μεγάλο μέρος της όπερας χάθηκε γι' αυτό συμπληρώθηκε από τον Francesco Venerucci. Είναι η όπερα που επιλέχθηκε να παρουσιαστεί το 2012 με αφορμή τα 100 χρόνια από την ανεξαρτησία της Αλβανίας.
Vivaldi: "Skenderbeu":
Δυο δεκαετίες αργότερα, το ταλαντούχο δίδυμο των Γάλλων συνθετών, Françoise Rebel και Françoise Francoeur (μουσικοί διευθυντές της Όπερας του Παρισιού) θα συνθέσει την όπερα "Scanderbeg", ένα είδος μουσικής τραγωδίας σε 5 πράξεις με πρόλογο και σε παρόμοια υπόθεση με κείνη του Βιβάλντι. Η όπερα αναθεωρημένη παρουσιάστηκε και το 1763 στο Βασιλικό Θέατρο στο Φονταινεμπλώ παρουσία του Λουδοβίκου XV και της φιλόμουσης πολωνής συζύγου του, Μαρία Λεστσύνσκα. Η παράσταση ενθουσίασε το φιλότεχνο βασιλικό ζεύγος, που συνεχάρη προσωπικά τους συντελεστές γεμίζοντάς τους δώρα.
Ακούμε την Ουβερτούρα:
Το 1968 κάνει πρεμιέρα η όπερα του σπουδαίου Αλβανού συνθέτη κλασικής μουσικής, Prenkë Jakova με τίτλο: "Gjergj Kastrioti Skënderbeu-Γεώργιος Καστριώτης Σκεντέρμπεης" για την 500ή επέτειο από το θάνατο του ήρωα. Το παρασκήνιο αναφέρει πως η παραγγελία έγινε από τον ίδιο το Χότζα με το συνθέτη να απαντά: "οι όπερες δεν είναι καρβέλια ψωμί να μπαίνουν στο φούρνο ανά πάσα στιγμή". Ο Χότζα γέλασε και διαβεβαίωσε τον Jakova ότι θα δούλευε χωρίς παρεμβάσεις και λογοκρισία.. Ο Jakova μετά λίγους μήνες και δουλεύοντας νυχθημερόν έδωσε το οπερατικό αποτέλεσμα που όταν στάλθηκε στα Τίρανα για έγκριση, του ζητήθηκε να αναθεωρήσει πολλά μέρη της. Ο συνθέτης αρνήθηκε κατηγορηματικά. Ο Χότζα κράτησε την υπόσχεσή του και δέχτηκε. Η παράσταση έκλεψε εντυπώσεις, καταχειροκροτήθηκε κι έλαβε συγχαρητήρια από κριτικούς και τον ίδιο το Χότζα. Σήμερα θεωρείται από τα σπουδαιότερα έργα Αλβανικής μουσικής δημιουργίας του είδους.
Θα ακούσουμε το "Χορωδιακό των Πολεμιστών" και την επιβλητική "Άρια του Σκεντέρμπεη":
"Κάτω στη σάλα αναμονής, ο δάσκαλος συνομιλούσε μ' έναν επισκέπτη με καλοφτιαγμένη περούκα στο κεφάλι. -Ο μαέστρο Αντόνιο Βιβάλντι, μού είπε. Ήταν ντυμένος επίσημα και κάτω απ' το ράσο του, το κολλαρισμένο πουκάμισό του ήταν κουμπωμένο μέχρι το λαιμό. Φαινόταν τυπικός και εύθραυστος συνάμα.[...] - Mi scuzi, σινιορίνα, το ζήτημα είναι επείγον, είπε.[...] Έσκυψα να τού φιλήσω το χέρι. Τι μπορούσε να ήταν τόσο επείγον; Τα είχα χαμένα.[...] Η Άννα Ζιρό, η κεντρική του ερμηνεύτρια, είχε μόλις απολύσει την κομμώτριά της. Σε μερικές ώρες, θα εμφανιζόταν στο Τέατρο Σαν Μοϊζέ στο "Dorilla in Tempe".Η Ζιρό, δεν μπορούσε να τραγουδήσει χωρίς κομμώτρια στο πλευρό της. Έπρεπε να έχει την κατάλληλη βουκολική κόμμωση. Αρνιόταν να βγει στη σκηνή χωρίς αυτή. Έτσι, ο μαέστρο στράφηκε σε μένα, που είχε ακούσει για το ταλέντο μου στην κώμη...
-Θα προσπαθήσω, σεβάσμιε πατέρα, είπα..."
("Η περουκέρισσα του Βιβάλντι", Ευτ. Αραούζου, εκδ. Λιβάνη, σελ. 102-104)
Το "Dorilla in Tempe" που αναφέρεται παραπάνω είναι pastorale όπερα σε τρεις πράξεις του Αντόνιο Βιβάλντι κι η πιο αγαπημένη του συνθέτη.
Teatro San Angelo της Βενετίας
Το ιταλικό λιμπρέτο γράφτηκε από τον Antonio Maria Lucchini, στενό συνεργάτη του Βιβάλντι, ο οποίος υπογράφει και άλλα λιμπρέτα οπερών του. Η pastorale όπερα έκανε πρεμιέρα στο Teatro San Angelo της Βενετίας το 1726. Στη συνέχεια ο Βιβάλντι την αναθεώρησε πολλές φορές.
Η συγκεκριμένη όπερα αποτελεί και την πρώτη συνεργασία του Βιβάλντι με τη διάσημη μέτζο σοπράνο, και σύμφωνα με κάποιους ερωμένης του συνθέτη, Άννα Ζιρό.
Επίσης, το βουκολικό δράμα -πλην της εκφραστικής Βιβαλντικής μουσικής με τα συχνά βιρτουόζικα μέρη της, που ανέδειξαν για μια ακόμη φορά την ιδιοφυΐα του Βιβάλντι- άφησε εποχή για τα πλούσια σκηνικά του και τις εκπληκτικές χορογραφίες των μπαλέτων του.
Από τη διαδικασία των αναθεωρήσεων προέκυψε για το Καρναβάλι του 1734 ένα pasticcio*, όπου εκτός από Βιβαλντικές μελωδίες χρησιμοποιήθηκαν και συνθέσεις των Γιόχαν-Ἄντολφ Χάσσε, Τζεμινιάνο Τζακομέλι και Λεονάρντο Λέο.
*"παστίτσιο", δηλαδή έργο διαμορφωμένο με υλικό διαφόρων συνθετών.
Η ιστορία της αγαπημένης όπερας του Βιβάλντι διαδραματίζεται στα Τέμπη. Ο πατέρας των θεών Δίας, για να τιμωρήσει τον Απόλλωνα, που σκότωσε τους Κύκλωπες, τον έχει στείλει να υπηρετήσει ως βοσκός το βασιλιά της Θεσσαλίας Άδμητο. Εκεί, ερωτεύεται την κόρη του, Δορίλλη και προσπαθεί ως ταπεινός βοσκός να τη σαγηνεύσει και να εκφράσει στην κοπέλα τα συναισθήματα του. Όμως εκείνη αγαπά κάποιον άλλο βοσκό, τον Εύμυλο. Στην ιστορία υπάρχει και η νύμφη Ευδαμία, πλάσμα γεμάτο χάρη, ομορφιά, ερωτισμό... Ο φτερωτός θεός, έχει και κείνης την καρδιά κυριεύσει. Λατρεύει ένα θνητό, τον ίδιο βοσκό, που αγαπά κι η βασιλοπούλα Δορίλλη. Έρωτες, αντιπαλότητες, εκδικητικές πράξεις και διλήμματα πλέκονται στην ιστορία με πρόσωπα και πράγματα να μπερδεύονται ακόμη περισσότερο. H ανοιξιάτικη βλάστηση στη Θεσσαλία διακόπτεται κι αιτία είναι το δαιμόνιο εκδικητικό θαλάσσιο τέρας. Ο Άδμητος βρίσκεται σε δίλημμα. Οι θεοί, και προς εξευμενισμό του τέρατος, τού ζητούν να θυσιάσει τη θυγατέρα του, κάτι που τελικά δέχεται για το καλό του λαού του... Τελευταία στιγμή η Δορίλλη σώζεται από τον μεταμφιεσμένο σε βοσκό, Απόλλωνα, που φυσικά μετά απ'αυτό την ζητά σε γάμο. Η Δορίλλη που δεν τον θέλει, δραπετεύει με τον αγαπημένο της. Το ζευγάρι όμως συλλαμβάνεται και ο νέος καταδικάζεται σε θάνατο για την πράξη του. Ο Απόλλων συγκινείται από την αγάπη τους, αποκαλύπτει την ταυτότητά του, σώζει το νεαρό Έλμυρο και το ζευγάρι παντρεύεται με όλα να βαίνουν κατ' ευχήν, όλους να ζουν καλά και μεις καλύτερα...
Vivaldi: "Dorilla στο Tempe". Αρχικές σελίδες από την έκδοση του λιμπρέτου για την πρεμιέρα, κάτι που συνηθιζόταν εκείνη την εποχή προκειμένου να παρακολουθούν ευχερέστερα οι ακροατές την εκτύλιξη της υπόθεσης κατά την διάρκεια της παράστασης.
Το όνομα του Βιβάλντι αναφέρεται κάτω δεξιά με την προσφώνηση:
"del celebre - του διάσημου" .
Το όνομα της Ζιρό φαίνεται δίπλα στο ρόλο που υποδύεται:
"Eυδαμία, νύμφη, ερωτευμένη ανεπανόρθωτα με τον Έλμυρο"
Όπως διαβάσαμε στο απόσπασμα από το βιβλίο της Αραούζου, η Άννα Ζιρό υποδύθηκε και κατέπληξε στο ρόλο, την νύμφη Ευδαμία. Η συγγραφέας -δια στόματος της ανίδεης μουσικά νεαρής περουκέρισσας του Βιβάλντι- περιγράφει την εντύπωση που προκαλεί από την έναρξή της ακόμα, η όπερα!
"Το θέατρο ήταν κατάμεστο.[...]Τα κεριά έσβησαν το ένα μετά το άλλο. Οι βελούδινες κουρτίνες άνοιξαν. Η ορχήστρα άρχισε να παίζει. Ένας κοντός άντρας φορώντας μια ξεσπρισμένη περούκα κρατούσε ένα τυλιγμένο χαρτί στο χέρι του και το ανεβοκατέβαζε φουριόζικα.
- Έχε το νου σου στην εισαγωγή σε Μι μείζονα, ψιθύρισε ο Βιβάλντι. Αρχίζει με μια εναλλαγή επαναλαμβανόμενων όγδοων με ένα ζεύγος δεκάτων έκτων. Πρόσεξε τα φόρτε και τα πιάνο. Το σόλο βιολί που μιμείται το κελάηδισμα των πουλιών. Σύντομες και παρατεταμένες τρίλιες, ρυάκια που κελαρύζουν στο απαλό αεράκι. Επάλληλα βιολιά σε κυματιστά δέκατα έκτα.[...]
Η μουσική πρέπει να αιχμαλωτίζει το κοινό. Η καλή μουσική πρέπει να τα υπερβαίνει όλα.[...] Λέξεις και μουσική, μουσική και λέξεις, η αλυσίδα, ένας μαγικός κύκλος που δεν πρέπει να σπάσει[...]
Στην Πρώτη Πράξη, βοσκοί και ροδομάγουλες νύμφες άρχισαν να τραγουδούν. Θύμιζαν αφοσιωμένα πνεύματα της φύσης.
"Dell'aura al sussurrar..." σιγοτραγουδούσε μαζί τους ο μαέστρος πίσω μου. Μelodramma pastorale.
Η χορωδία, οι νύμφες, οι βοσκοί. Ο ψίθυρος της αύρας. Το μουρμουρητό των κυμάτων..."
(Η περουκέρισσα του Βιβάλντι", Ευτ. Αραούζου, εκδ. Λιβάνη, σελ. 108-110)
Η περιγραφή της συγγραφέως παραστατικότατη για τη στιγμή που η αυλαία ανοίγει και η πρώτη σκηνή ξεκινά με την είσοδο των δυο χορωδιών να εγκωμιάζουν την ομορφιά της φύσης, τη σαγηνευτική θέα στους γύρω λόφους και τα ανθοφορεμένα λιβάδια! Νύμφες και βοσκοί υμνούν δοξαστικά την Άνοιξη, που την παρομοιάζουν με το υπέρτατο συναίσθημα του έρωτα, που και κείνο αναγεννά την ανθρώπινη ύπαρξη...Στο βάθος κι ανάμεσα στους μοσχοβολιστούς αγρούς συνομιλούν αγκαλιασμένοι η βασιλοπούλα Δορίλλη με τον αγαπημένο της βοσκό, Έλμυρο.
Τα Βιβαλντικά χορωδιακά στηρίζονται στo κύριο μοτίβο της πρώτης κίνησης από την "Primavera", κάτι που ο συνθέτης δεν κάνει πρώτη φορά.
"Dell'aura al sussurrar..."
"Με την αύρα την ψιθυριστή,
και με το κύμα που μουρμουρίζει,
τραγουδάμε με χαρά την Άνοιξη!
Ακούστε το αηδόνι
στο νιογέννητο κλαδί,
πόση ευφορία το πλημμυρίζει
καθώς μιλάει για την αγάπη.
Να τη η νέα εποχή,
που δίνει ζωή σε άνθη και βοτάνια,
φέρνει λουλούδια στις καρδιές,
τον έρωτα να ερμηνεύσουν...
Η άνοιξη γίνεται μάρτυρας
των όρκων μιας αιώνιας αγάπης..."
Vivaldi: "La Dorilla in Tempe - Dell'aura al sussurrar, Coro" / Cecilia Bartoli :
Η Άννα Ζιρό, σαν αέρινο ξωτικό, θλιμμένη και συνάμα οργισμένη από την απόρριψη του Έλμυρου, εμφανίζεται στην 7η σκηνή της Πρώτης Πράξης.
Συνεχίζει στο βιβλίο της η Ευτέρπη Αραούζου:
"Τη στιγμή που η Άννα Ζιρό βγήκε στη σκηνή, ο μαέστρο σώπασε. Δεν είχε μάτια, παρά μόνο για κείνη. Ήταν ντυμένη ως Νύμφη Ευδαμία με τα μισά της μαλλιά πιασμένα ψηλά σε υποτιθέμενες ατημέλητες πλεξούδες και λεπτές μπούκλες πασπαλισμένες με χρυσόσκονη να πέφτουν στο πρόσωπό της..
Ένα αέρινο ξωτικό που είχε μόλις ξυπνήσει από χειμερινό λήθαργο κι ετοιμάζονταν να εισέλθει στο μαγικό κόσμο του ξεχασμένου ονείρου της άνοιξης. [...]
Οι ανακλήσεις επί σκηνής ακολουθούσαν η μία την άλλη. Η Άννα έστελνε αέρινα φιλιά στο κοινό. Κάποιος πέταξε ένα τριαντάφυλλο στη σκηνή, Έσκυψε και το πήρε με χάρη...Το φίλησε. Μπράβο, επευφημούσε το κοινό. Μπράβο. Υποκλίθηκε ξανά και ξανά, ώσπου έπεσε η αυλαία.
[...]
-Μπορεί κάποιος να μάθει τις φιοριτούρες και τις μπραβούρες, αλλά όχι και πώς πρέπει να αισθάνεται. Η Άννα Ζιρό ξέρει πώς να αισθάνεται, είπε ο μαέστρο Βιβάλντι κι εξαφανίστηκε στα παρασκήνια..."
(Η περουκέρισσα του Βιβάλντι", Ευτ. Αραούζου, εκδ. Λιβάνη, σελ. 110-111)
Ο Αντόνιο Βιβάλντι είχε γράψει άριες, που ταίριαζαν άψογα στις φωνητικές ικανότητες της Ζιρό.
Η φωνή της δεν ήταν δυνατή, αλλά ήταν εξαιρετικά γοητευτική, που έλκυε και ερέθιζε τα αυτιά κάθε φιλόμουσου. Η εκφραστικότητα και η μεταβίβαση τoυ συναισθήματος ήταν το κλειδί σ'αυτή την ερμηνεύτρια κι ο κοκκινοχαίτης το είχε καταλάβει, όπως και ο έτερος Βενετσιάνος του θεάτρου, ο Κάρλο Γκοντόνι που έλεγε για τη Ζιρό: "Δεν είναι ιδιαίτερα όμορφη, ασκεί όμως απίστευτη γοητεία. Εχει πολύ λεπτή μέση, πανέμορφα μάτια, υπέροχα μαλλιά και στόμα. Η φωνή της είναι λεπτή, αλλά τρομερά εκφραστική".
Η Zιρό ακτινοβολεί και λάμπει, γλιστράει εκφραστικά από νότα σε νότα, χαϊδεύει τις φράσεις, που τής εμπιστεύεται ο μέντοράς της, Βιβάλντι.
Όπως η συναρπαστική άρια: "Al mio amore il tuo risponda " από την Πρώτη Πράξη, που έκανε τους πάντες να παραληρούν κι από τότε -όπως συνήθιζε ο Βιβάλντι- θα συμπεριλαμβανόταν και σε άλλες μελλοντικές όπερες, καθώς με τον Βενετσιάνο παπά τίποτα δεν χάνεται, όλα ανακυκλώνονται.
Al mio amore il tuo risponda,
e consoli l’alma mia,
e non sia come quell’onda
che baciando il caro lido
vento infido
la respinge in alto mar.
Ciò ch’io vuò, tu già m’intendi
deh comprendi
quanto poi ti voglio amar.
Vivaldi: "La Dorilla in Tempe - Eudamia's aria "Al mio amore il tuo risponda":
Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή τη γενέθλια επέτειο του Αντόνιο Βιβάλντι(4 Μαρτίου 1678), του Βενετσιάνου συνθέτη, δεξιοτέχνη βιολονίστα και δασκάλου της Μπαρόκ εποχής, γνωστού και ως "il Prete Rosso = ο κοκκινομάλλης παπάς" λόγω του χρώματος των μαλλιών του.
Στο μπλογκ υπάρχουν πολλά κείμενα για τον Βιβάλντι. Περιηγηθείτε!
«Ο Περσέας απελευθερώνει την Ανδρομέδα», Giorgio Vasari, Palazzo Vecchio
Οι προγονοί μας -ως γνωστόν- προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να ερμηνεύσουν όσα ανεξήγητα και ακατανόητα συνέβαιναν γύρω τους...Από φυσικά φαινόμενα ως τις ανθρώπινες ιδιότητες και αδυναμίες. Ανάμεσά τους και η αόρατη, κινητήρια δύναμη του έρωτα. Δύναμη που ασκεί τεράστια επιρροή πάνω σε όσους τον βιώνουν κι αποτελεί για κείνους, τουλαχιστον για όσο διάστημα υφίσταται, το βαθύτερο νόημα της ζωής.
Σε αυτή τη σειρά αναρτήσεων κάθε Παρασκευή βράδυ θα αναφερόμαστε συνοπτικά σε δημοφιλή ζευγάρια της μυθολογίας, που ερωτεύτηκαν σφοδρά και σε κάποιες περιπτώσεις καταστροφικά, καθώς η δύναμη του έρωτά τους τέθηκε εκτός ελέγχου.
Απόψε ο μύθος του«Περσέα και της Ανδρομέδας».
«Περσέας και Ανδρομέδα», Τιτσιάνο, Συλλογή Wallace, Λονδίνο
Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία η Ανδρομέδα ήταν κόρη του Κηφέα, βασιλιά των Κηφήνων και της Κασσιόπης και πεντάμορφη!Οι γονείς της καμάρωναν για το κάλλος της κόρης τους και καυχήθηκαν πως η Ανδρομέδα ήταν ομορφότερη από τις Νηρηίδες, τις κόρες του Ποσειδώνα.Ο θεός της θάλασσας εξοργισμένος για να τούς εκδικηθεί, προκάλεσε καταιγίδα και πλημμύρισε στην Αιθιοπία, κι έστειλε ένα θαλάσσιο τέρας, που κατασπάραζε τους πάντες, ανθρώπους και ζώα.
Μόνο ένα τρόπος υπήρχε για να σωθεί η χώρα, όπως απεφάνθη το Μαντείο: να θυσιαστεί η όμορφη Ανδρομέδα στο τέρας.
Έτσι την έδεσαν σε ένα βράχο της θαλάσσιας ακτής, αφημένη στο έλεος του κτήνους. Εκείνη τη στιγμή ο ήρωας Περσέας, γιος του Δία και της Δανάης, μεγαλωμένος στη Σέριφο και πολύ δυνατό παλικάρι επέστρεφε από τη σφαγή της Μέδουσας…Είδε τους γονείς της κοπέλας που παρακολουθούσαν από την ακτή βουτηγμένοι στην απόγνωση. Κοιτάζοντας την Ανδρομέδα, ο Περσέας θαμπώθηκε από την απαράμιλλη ομορφιά της! Οι γονείς του υποσχέθηκαν πως αν κατάφερνε να τη σώσει, θα του τήν εδιναν γυναίκα του. Ο Περσέας δέχτηκε κι όταν μετά απο λίγο το τέρας αναδύθηκε από τη θάλασσα με το στόμα ορθάνοιχτο, έτοιμο να κατασπαράξει τη νεαρή Ανδρομέδα, ο Περσέας που εν τω μεταξύ είχε βγάλει από το σακί του το κεφάλι της Μέδουσας, το έστρεψε προς το μέρος του Κήτους, που πέτρωσε ευθύς! Ο Περσέας απελευθέρωσε την κοπέλα από τις αλυσίδες της και την έκλεισε στην αγκαλιά του! Εκείνη, σαγηνεύτηκε από τη δύναμη και την παλικαριά του κι ένιωσε την καρδιά της να σκιρτά από κεραυνοβόλο έρωτα, αψηφώντας το γεγονός πως ήταν αρραβωνιασμένη με τον Φινέα. Στη διάρκεια της γαμήλιας τελετής ξέσπασε καβγάς ανάμεσα στους δυο άνδρες, και ο Φινέας τελικά πέτρωσε, αφού κοίταξε το κεφάλι της Γοργούς.
Απεικόνιση της Ανδρομέδας σε κάρτα αστρονομίας
Η Ανδρομέδα ακολούθησε τον άνδρα της στην Τίρυνθα, όπου μαζί απέκτησαν έξι γιους και μια κόρη. Η θεά Αθηνά μετά το θάνατό της την έκανε άστρο και την έβαλε στους αστερισμούς. Οι αρχαίοι Έλληνες αστρονόμοι και εμπνεόμενοι από τον μύθο, παραλλήλισαν τη νεφώδη ζώνη που παρατηρούμε τις σκοτεινές νύχτες στον ουρανό, με το δρόμο του Περσέα για να σώσει την όμορφη Ανδρομέδα…Είναι γνωστό ως το νεφέλωμα της Ανδρομέδας, κι είναι ο πιο κοντινός γαλαξίας στον δικό μας…
Αν επιχειρήσουμε έναν αποσυμβολισμό του μύθου μπορούμε να πούμε πως η Ανδρομέδα αποτελεί την ενσαρκωμένη ψυχή, που είναι δεμένη στο βράχο (κάθοδος στην ύλη), ενώ το Κήτος, (οι φοβίες, τα πάθη, οι ηδονές) ετοιμάζεται να την κατασπαράξει.
Η σκηνή της δεμένης στο βράχο, Ανδρομέδας θυμίζει το μύθο του Προμηθέα που όμοια και κείνος κατατρώγεται από το όρνιο, σύμβολο ανάλογο του κήτους. O Περσέας, χρειάζεται την αρωγή των Θεών, την ανάδειξη της θεϊκής του φύσης, ώστε να μπορέσει να φέρει εις πέρας τις αποστολές του.
Από τοιχογραφία στην Πομπηία
Με έμπνευση το μύθο, γράφει τα τρία "Σονέτα της Ανδρομέδας" ο Jose Maria de Heredia, ένα είδος τριπτύχου που εικονογραφεί τα τρία επεισόδια:
Την απελευθέρωση από τον Περσέα της δεμένη στον βράχο Ανδρομέδας, την ιπτάμενη αναχώρηση του ζεύγους μετά τη νικηφόρα σύγκρουση του Περσέα με το τέρας, και την τελική αστεροποίηση των δύο νέων:
Ι
Του Κηφέως η κόρη ζωντανή, αλίμονον, ακόμα
σε βράχο, στα μαυρόνησα, ανάμαλλη σπαράζει·[...]
Μα ξαφνικά, σαν τη βροντή στον άφωτο αιθέρα,
ακούει χλιμίντρισμα στεγνό να αντιλαλάει ώς πέρα[...]
Βλέπει… με πέταμα τρελό, να ο Πήγασος σιμώνει,
φέρνει, ορθός στα πισινά, του Δία το γιο στην πλάτη
κι ίσκιο γαλάζιο ολόμακρο στη θάλασσα ξαπλώνει.
ΙΙ
Ανάμεσα στα κύματα, που κόφτουν αφρισμένα
το πέταμά του, ο νικητής της Μέδουσας προβαίνει
κι ενώ το αίμα, ιδρώς ζεστός, απ’ το κορμί του βγαίνει
παίρνει την ξανθομάλλινη στην αγκαλιά παρθένα.
ΙΙΙ
Πετούν· κι αφήνουν πίσω τους της Αφρικής την ξέρα[...]
Κι εκεί ψηλά που ο ίσκιος των σειστός περνά κι απλώνει
1. Από το μύθο ο Βενετσιάνος κοκκινοχαίτης παπάς, Αντόνιο Βιβάλντι εμπνεύστηκε μια σερενάτα. Δηλαδή, μια γαλήνια και ήρεμη σύνθεση, που συνηθιζόταν να παίζεται σε υπαίθριους χώρους τα απογεύματα, προς τιμήν κάποιου προσώπου.
Έχει τίτλο: «Andromeda Liberata- H απελευθερωμένη Ανδρομέδα» και πέρα από την απελευθέρωση της κοπέλας από τον Περσέα πραγματεύεται και τις προσπάθειες που καταβάλλει ο νέος, προκειμένου να κερδίσει την καρδιά της που είναι αλλού δοσμένη. Πέρα από τον Περσέα και την Ανδρομέδα, στους ρόλους της σερενάτας περιλαμβάνονται επίσης ο Πήγασος, η Μέδουσα, ο θεός Ποσειδώνας και οι κόρες του Νηρηίδες.
Οι αναλυτές υποστηρίζουν πως πρόκειται για ένα παστίτσιο, δηλαδή -κατά τη μουσική ορολογία- έργο διαμορφωμένο με υλικό διαφόρων συνθετών. Την εποχή του Βιβάλντι ήταν κοινή πρακτική αυτός ο τύπος κατάρτισης ενός έργου. Η «Andromeda Liberata», που αποτελεί ένα από τα δημοφιλέστερα φωνητικά έργα του Βιβάλντι, ακούστηκε για πρώτη φορά στη Βενετία το 1726 και γράφτηκε προς τιμήν του Καρδιναλίου και προστάτη των τεχνών, Pietro Ottoboni με αφορμή επίσκεψής του στην πόλη.
Απόψε, προτείνω να απολαύσουμε τη στοχαστική άρια του Περσέα από τη 2η πράξη, «Sovvente il sole».
Οι μουσικολόγοι έχουν πιστοποιήσει πέρα από κάθε αμφιβολία, ότι προήλθε αποκλειστικά από την πένα και την έμπνευση του Βιβάλντι καθώς διακρίνεται για τον ιδιαίτερο τρόπο που ο συνθέτης αναδείκνυε την σολιστική φωνή, αλλά και την χαρακτηριστική εκφραστική της δύναμη, με πλήθος συναισθημάτων να ξεχειλίζουν, μελαγχολία και βαθιά συγκίνηση, όπως μοναδικά γνώριζε ο βενετσιάνος μουσουργός, από τους σημαντικότερους αν όχι κορυφαίους εκφραστές του ιταλικού μπαρόκ.
Sovvente il sole
Συχνά ολόφωτος στα ουράνια
λάμπει ο ήλιος,
Πιο όμορφα θα’τανε όμως κι ευχάριστα
αν σύννεφα μαύρα τον έκρυβαν
Και τη θάλασσα ακύμαντη
μπορεί κάποιος να δει
αν πρώτα άγριες φουρτούνες ταραχή του’χουνε φέρει!
Θα την απολαύσουμε από μια μεγάλη κοντράλτο που εκτελεί και χρέη δ/νσης του συνόλου του οποίου είναι ιδρύτρια, Orfeo 55, Νάταλι Στούτζμαν.Μια ερμηνεία καθηλωτική, μια φωνή θεϊκή, που χαϊδεύει την ψυχή!
Vivaldi: «Andromeda Liberata- Sovvente il sole» / Nathalie Stutzmann:
2. Δυο από τις συμφωνίες του αυστριακού Carl Ditters von Dittersdorf είναι επίσης εμπνευσμένες από τον μύθο της Ανδρομέδας, όπως διασώζεται από τις "Μεταμορφώσεις" του Οβίδιου.
Ο Ντίτερσντορφ άρχισε να συνθέτει τις συμφωνίες στις αρχές της δεκαετίας του 1780 με σκοπό να δώσει ένα κύκλο 15 συμφωνιών. Ωστόσο, έγραψε μόνο 12 και, από αυτές σώζονται μόνο 6.
Η 4η σε Φα, αναφέρεται στην απελευθέρωση της όμορφης Ανδρομέδας από τον Περσέα, με χαρακτηριστικό το φινάλε της Vivace σε εύθυμο, εορταστικό ύφος, που απεικονίζει τον γάμο των δυο νέων:
και
η 5η σε Ρε μείζονα, αναφέρεται στο Φινέα που πέτρωσε, δείχνοντάς του ο Περσέας το κεφάλι της Μέδουσας. Ο συνθέτης χρησιμοποιεί τολμηρές για την εποχή του, αρμονίες προκειμένου να αποτυπώσει το αποκρουστικό θέαμα. Ακούμε το πρώτο από τα τέσσερα μέρη της συμφωνίας, Andante piu tosto Allegretto .
Τι ώρα πηγαίναμε στην εκκλησία τότε; Κάποτε δεν κοιμόμασταν, περιμένοντας, ή μας έπιανε ύπνος ελαφρύς και ξυπνούσαμε καλοδιάθετοι, με τις πρώτες καμπάνες. [...] Πόσο ήταν ωραία, τότε… Στεκόμασταν στον αυλόγυρο, γεμάτον κόσμο ελεύθερο. Γελούσαν, μιλούσαν οι άνθρωποι.
(Ζωή Καρέλλη: "Πριν την Ανάσταση, απόσπασμα")
Αχ!Πόσο ωραία ήτανε, τότε… Τότε που άπλετη η χαρά της Αναστάσιμης Γιορτής καθρεφτιζόταν στις μορφές των ανθρώπων! Όλες, λουσμένες στο φως των λαμπάδων, όπως ακριβώς τις αποτυπώνει ο Ουμβέρτος Αργυρός στο έργο του: "Βράδυ Ανάστασης". Βράδυ Ανάστασης σε κάποιο ελληνικό χωριό... Μνήμες του τόπου μας με έθιμα της Χριστιανοσύνης, ωραία..., που ζωντανεύουν και πλημμυρίζουν στην ψυχή μας, Φως!Άπλετο Φως!!
Ο ζωγράφος μας ανήκει στους τελευταίους εκπροσώπους της Σχολής του Μονάχου. Οι πίνακές του διακρίνονται για τη λυρική διάθεση με ιμπρεσιονιστικές πινελιές.
Aνάμεσα στο πλήθος των έργων του Βενετσιάνου κοκκινοχαίτη παπά, Αντόνιο Βιβάλντι συγκαταλέγονται και αρκετές σπουδαίες θρησκευτικες συνθέσεις. Τι σόι παπας θα ήταν -θα μου πείτε- αν δεν δεν έγραφε εκκλησιαστικά έργα; Σωστό κι αυτό... Δυο απ' αυτά είναι "Credo", βασισμένα δηλαδή στο "Πιστεύω εις ένα Θεό, κλπ"... Εκείνο με τον αριθμό "591 σε μι ελ." δομείται σε 4 κινήσεις με την τελευταία να' ναι εμπνευσμένη από τους στίχους, που αναφέρονται στην Ανάσταση:
"Και αναστάντα τη τρίτη ημέρα κατά τας Γραφάς .
Και ανελθόντα εις τους ουρανούς, και καθεζόμενον, εκ δεξιών του Πατρός.
Και πάλιν ερχόμενον μετα δόξης κρίναι ζώντας και νεκρούς,
ου της βασιλείας ουκ έσται τέλος"
Γράφτηκε για το γυναικείο μουσικό σύνολο του Ospedalle della Pietà, το ορφανοτροφείο στη Βενετία για εγκαταλειμμένα παιδιά, στο οποίο ο Βιβάλντι δίδασκε και διηύθυνε. Η σύνθεση λοιπόν, είναι αποκλειστικά σχεδιασμένη για γυναικεία χορωδία και έγχορδα. Σε ομοφωνικό στιλ ξεχωρίζει για τα γρήγορα, ενθουσιώδη μοτίβα των βιολιών, που παραπέμπουν στο δέος, την κατάπληξη, την εσωτερική χαρά και αναταραχή από το πρωτόγνωρο και θαυμαστό γεγονός της Ανάστασης!
(Στο τελικό "Αμήν" ακούστε μια σύντομη, πλην εκρηκτική φούγκα)
Απολαμβάνουμε λίγη ακόμη μουσική της Δύσης γιατί σε λίγο θ' αφεθούμε στον υμνογραφικό πλούτο της Ορθοδοξίας, που δημιουργεί εκτός από κατάνυξη, δέος αισθήματα θάμβους και ευλάβειας:
Χρόνια Πολλά και στο πανέμορφο νησί της Κέρκυρας, που σήμερα φορά τα γιορτινά του! Ο Αγιος Σπυρίδων, πολιούχος του Ιόνιου νησιού, γιορτάζεται 4 φορές το χρόνο. Εκτός από σήμερα, 12 του Δεκέμβρη, ημερομηνία που κοιμήθηκε ο Άγιος το 350 μ. Χ., γιορτάζεται άλλες 3 φορές σε ανάμνηση των θαυμάτων για το νησί.
Ο Αη-Σπυρίδωνας τούς έσωσε από λοιμό κι από χολέρα δις, αλλά και το 1719 στην πολιορκία της Ενετοκρατούμενης Κέρκυρας από τους Τούρκους. Η αναμέτρηση ήταν βάρβαρη, όπως αναφέρουν οι πηγές. Ωστόσο, σύμφωνα με την παράδοση, ο λαός της Κέρκυρας, δεν απελπίστηκε:
"Πάντες οι πιστοί με στεναγμούς και δάκρυα εν νυκτί και ημέρα, τον ιεράρχην ικέτευον",
και πράγματι, οι προσευχές και οι δεήσεις των κατοίκων του νησιού εισακούστηκαν. Ο Αγιος Σπυρίδωνας έκανε το θαύμα του και λύθηκε η πολιορκία.
Για να γιορταστεί και μουσικά η νίκη της Δημοκρατίας της Βενετίας κατά την πολιορκία της Κέρκυρας ανατέθηκε στον Βενετό Αντόνιο Βιβάλντι , ο οποίος συνέθεσε το ορατόριο του: "Ιουδήθ Θριαμβεύουσα".
Ένα έργο εμβληματικότατο, σε λιμπρέτο στη Λατινική γλώσσα, που αποτελεί μια αλληγορική περιγραφή της νίκης των Χριστιανών-Βενετών έναντι των αλλόθρησκων-Τούρκων... Η παρτιτούρα, που συνέθεσε ο Βιβάλντι για την εορταστική περίσταση, είναι ιδιαίτερα πλούσια και περιλαμβάνει πολλές δεξιοτεχνικές άριες, που απαιτούν εκφραστικότητα, τεχνική, ευλυγισία και θεατρικότητα.
Περιστρέφεται γύρω από την Ιουδήθ, κεντρική ηρωΐδα του βιβλίου της Παλαιάς Διαθήκης, η οποία με το θάρρος και την πίστη της στο Θεό σώζει την πατρίδα της από την καταστροφή. Κατάγεται από τη μικρή πόλη Βαιτυλούα, που πολιορκείται από τους Ασσυρίους, με αρχηγό τον στρατηγό του Ναβουχοδονόσωρα, Ολοφέρνη. Εκείνη, γνωρίζοντας πως ο Ολοφέρνης ήταν ερωτευμένος μαζί της, τον σαγήνευσε σε στιγμή μέθης, του έκοψε το κεφάλι και έτσι απάλλαξε τη χώρα της από τον κίνδυνο των Βαβυλωνίων.
Όπως καταλαβαίνετε, είναι προφανείς οι παραλληλισμοί: η Ιουδήθ συμβολίζει τη Γαληνοτάτη και τον Χριστιανισμό, ενώ ο Ολοφέρνης τους Οθωμανούς.
Ο Βιβάλντι προκειμένου να ενισχύσει σε περιγραφική δύναμη του ορατορίου κάνει χρήση πολλών και σπάνιων οργάνων, ανάμεσά τους θεόρβες, σαλιμώ και βιόλες ντ'αμόρε. Η συνθετική γραφή ακολουθεί τον χαρακτήρα των ηρώων. Έτσι, η Ιουδήθ και η πίστη της εκφράζεται με λυρικού ύφους μοτίβα, ενώ η έντονη πολεμική ατμόσφαιρα μέσω των μεγαλόπρεπων και δυναμικών χορωδιακών.
Θα ακούσουμε από το πρώτο μέρος του ορατορίου το "Χορωδιακό των Ασσυρίων στρατιωτών", που πολεμούν υπό τον ήχο των τυμπάνων...
Παίζω βιολί για το Θεό. Παρ'όλο που δεν ξέρω αν με έχει ακούσει ποτέ[...]
... όσο οι υπηρέτριες χτυπούσαν τα χαλιά και ξεσκόνιζαν τα υφάσματα, εγώ καθόμουν κάτω απ' την αψίδα του αγαπημένου μου παραθύρου, που προσφέρει μέσα από το σιδερένιο κιγκλίδωμα μια υπέροχη θέα της ζωής που ξεδιπλώνεται πάνω στο νερό.
Καθόμουν εκεί στο μικρό περβάζι, μέσα στην ασημένια θύελλα σκόνης που χόρευε στο φως, με τα χέρια τυλιγμένα γύρω από το βιολί μου.
Πρώτα τον άκουσα και μετά τον είδα το μαέστρο Βιβάλντι να σκαρφαλώνει τα σκαλιά.
Είναι δάσκαλός μου...ένας από τους ελάχιστους άνδρες που έχω δει ή με έχουν κοιτάξει.
Ήμουν ένα κοριτσάκι μόλις οχτώ χρονών, όταν ο Αντόνιο Βιβάλντι που πριν από λίγο καιρό
είχε χριστεί ιερωμένος, γέννημα θρέμμα της Βενετίας,
προσλήφθηκε από τους διευθυντές της Πιετά για να μάς μάθει βιολί.
Θυμάμαι τη μέρα που η αδερφή Λάουρα με έφερε μπροστά του.
Ο Δον Αντόνιο καθόταν στο σκευοφυλάκιο χωρίς περούκα.
Τα μαλλιά του ήταν κόκκινα σαν τα καυτά σίδερα που χρησιμοποιούσαν για να σημαδεύουν τα βρέφη που εγκατέλειπαν εδώ.[...]
Η Αδερφή Λάουρα τον έπεισε να με ακούσει να παίζω.
Όταν τέλειωσα εξέτασε τα χέρια μου, πιάνοντάς τα με τα δικά του.
Σήκωσε το πρόσωπό μου για να μπορεί να δει μέσα στα μάτια μου και τότε πρόσεξα
την ευτυχία που τού είχε χαρίσει το παίξιμό μου.
Με ρώτησε το όνομά μου.
-"Με λένε Άννα Μαρία νταλ Βιολίν", του είπα...
("Η εκλεκτή του Βιβάλντι", Μπάρμπαρα Κουίκ, εκδ. Μίνωας, μτφ. Φ.Μόσχη)
Ο γεννημένος σαν σήμερα 4 Μαρτίου 1678, Aντόνιο Βιβάλντι, γνωστός και με το προσωνύμιο il Prete Rosso= ο κοκκινομάλλης παπάς λόγω του χρώματος των μαλλιών του, υπήρξε ιερέας και δεξιοτέχνης βιολιστής της εποχής Μπαρόκ. Θεωρείται από τους σημαντικότερους συνθέτες της εποχής του, καθώς με τη μουσική του επηρέασε πλήθος συνθετών, ανάμεσά τους ο Μπαχ και ο Τέλεμαν.
Η Άννα Μαρία -στην οποία αναφέρεται το παραπάνω λογοτεχνικό απόσπασμα- υπήρξε επιφανής βιολονίστρια, που απέκτησε μεγάλη φήμη στην Ospedale della Pietà, το βενετσιάνικο φιλανθρωπικό ίδρυμα στο οποίο δίδαξε ο Βιβάλντι.
Φαίνεται να ήταν η πιο αγαπημένη και καλύτερη μαθήτριά του καθώς ήταν περίφημη βιρτουόζος! Είκοσι οκτώ από τα κονσέρτα του κοκκινοχαίτη Βενετσιάνου ήταν αφιερωμένα σ'αυτήν. Συνθέσεις που αναδεικνύουν την ιδιαίτερη ιδιοφυία του συνθέτη και έξι από αυτά, ιδιαίτερα δύσκολα και δεξιοτεχνικά προτείνω ν'ακούσουμε σήμερα.
Πρόκειται για "6 Violin Concertos for Anna Maria" εκτελεσμένα από τους "L'Arte dell'Arco", ένα λαμπρό σύνολο, ο μαέστρος του οποίου, Frederico Guglielmo, καθοδηγεί εμπνέοντας, και αναδεικνύοντας τη σφριγηλότητα, την κομψότητα και την ευαισθησία των Βιβαλντικών συνθέσεων. Εξαιρετικά διακοσμημένες συνθέσεις, που πέρα από την επίδειξη υψηλής εκτελεστικής δεξιοτεχνίας, εντυπωσιάζουν με την παιχνιδιάρικη και χιουμοριστική ατμόσφαιρα που αναδύουν ή σε άλλες περιπτώσεις με το λυρισμό και την ευαισθησία τους. Συνθέσεις που τελικά οδηγούν στο απόγειο της υπερβατικής βιολιστικής ερμηνείας.
Antonio Vivaldi: "Six Violin Concertos for Anna Maria":
Ο διακεκριμένος συνθέτης, συγγραφέας και μουσικοκριτικός, Johann Mattheson συνάντησε και άκουσε ερμηνείες της Άννας Μαρίας στην Ιταλία και την αναφέρει σε έγκριτα περιοδικά εκείνης της εποχής ως "Primo violino d'Italia", συνεχίζοντας τους χαρακτηρισμούς σε υπερθετικό βαθμό: "μια λαμπρή Βενετσιάνα βιολονίστρια, που το όνομά της θα γραφεί με χρυσά γράμματα στις πραγματείες και τα χρονικά του 18ου αιώνα"!
Ο βρετανός μουσικολόγος Michael Talbot, ειδικός μελετητής του ιταλικού μπαρόκ στο βιβλίο του "The Vivaldi Compendium" υποστηρίζει ότι η χαρισματική Άννα Μαρία έπαιζε εκτός από βιολί, θεόρβη, λαούτο, τσέμπαλο και βιόλα ντ’αμόρε.
Η δωδεκάχορδη βιόλα ντ'αμόρε είναι ασυνήθιστο όργανο, καθώς λίγο μεγαλύτερη από το βιολί, έχει έξι ή επτά χορδές και μια σειρά από "συμπαθητικές" χορδές, που πάλλονται παράγοντας πλούσιες αρμονικές. Ο ήχος της είναι λίγο ένρνος, αλλά γλυκός, γεμάτος, βελούδινος. Ο Βιβάλντι μάλλον γνώρισε το όργανο στο Σαν Μάρκο από τον Nicolo Urio, βιρτουόζο της βιόλα ντ'αμόρε κι έτσι πρότεινε στην Οσπεντάλε την αγορά αυτών των οργάνων. Τη διδασκαλία τους στα κορίτσια του ορφανοτροφείου ανέλαβε ο ίδιος ο Βιβάλντι.
Ο Talbot εικάζει -παρατηρώντας τίτλους κάποιων κονσέρτων για βιόλα ντ' αμόρε του κοκκινογένη συνθέτη- πως πίσω τους κρύβεται το όνομα του ατόμου για το οποίο γράφτηκαν.
Ετσι, στα κονσέρτα RV 393 και 397 για βιόλα ντ’αμόρε, στη λέξη ΑΜore τα δυο πρώτα γράμματα είναι κεφαλαία με προφανή αναφορά στην Άννα Μαρία...
Το Κονσέρτο RV393 για βιόλα ντ'ΑΜόρε, έγχορδα και κοντίνουο είναι σε ρε ελάσσονα και αναπτύσσεται σε κλασική τριμερή δομή σονάτας (γρήγορο-αργό-γρήγορο):
Η Ιουδήθ είναι η κεντρική ηρωΐδα του βιβλίου της Παλαιάς Διαθήκης, η οποία με το θάρρος και την πίστη της στο Θεό σώζει την πατρίδα της από την καταστροφή. Κατάγεται από τη μικρή πόλη Βαιτυλούα, που πολιορκείται από τους Ασσυρίους, με αρχηγό τον στρατηγό του Ναβουχοδονόσωρα, Ολοφέρνη. Εκείνη, γνωρίζοντας πως ο Ολοφέρνης ήταν ερωτευμένος μαζί της, τον σαγήνευσε σε στιγμή μέθης, του έκοψε το κεφάλι και έτσι απάλλαξε τη χώρα της από τον κίνδυνο των Βαβυλωνίων.
Το παραπάνω ΕΙΚΑΣΤΙΚΟ του Καραβάτζιο είναι από τα γνωστότερα εικαστικά έργα πάνω στο θέμα του αποκεφαλισμού του Ολοφέρνη από την Ιουδήθ.
Απαράμιλλη η "φρικτή ομορφιά" αυτού του πίνακα. Η Ιουδήθ φαντάζει να λάμπει με ένα φως εσωτερικό, ως απεσταλμένη του Θεού. Το πορφυρό χρώμα στις κουρτίνες δένει με το κατακόκκινο αίμα του Ολοφέρνη, καθοδηγώντας το μάτι του θεατή στη τρομερή σκηνή του αποκεφαλισμού. Η Ιουδήθ και η ηλικιωμένη υπηρέτρια με ζωγραφισμένο στο πρόσωπο τον αποτροπιασμό και την απέχθεια. Πίνακας αιματηρής αγωνίας και φρίκης!
Από την ιστορία της Ιουδήθ εμπνεύστηκε ο γεννημένος σαν σήμερα, 4 Μαρτίου 1678, Αντόνιο Βιβάλντι το ορατόριο "Judith triumphant-Ιουδήθ Θριαμβεύουσα". Ένα έργο εμβληματικότατο, σε λιμπρέτο στη Λατινική γλώσσα, που αποτελεί μια αλληγορική περιγραφή της νίκης των Χριστιανών-Βενετών έναντι των αλλόθρησκων-Τούρκων τον Αύγουστο του 1716, καθώς το έργο ανατέθηκε για να γιορτάσει τη νίκη της Δημοκρατίας της Βενετίας κατά την πολιορκία της Κέρκυρας. Όλοι οι χαρακτήρες, άνδρες και γυναίκες, ερμηνεύτηκαν από τις γυναίκες του Ospedalle della Pietà, Βενετσιάνικου ιδρύματος για ορφανά κορίτσια του οποίου ο Βιβάλντι ήταν δάσκαλος και αρχιμουσικός, όπως γνωρίζουμε.
Η παρτιτούρα , που συνέθεσε ο Βιβάλντι για την εορταστική περίσταση, είναι ιδιαίτερα πλούσια και περιλαμβάνει πολλές δεξιοτεχνικές άριες, που απαιτούν εκφραστικότητα, τεχνική, ευλυγισία και θεατρικότητα.
1. Ακούμε την άρια του Ολοφέρνη "Noli, o Cara, te adorantis", που δηλώνει την αγάπη του για την Ιουδήθ. Ακούστε το ηχόχρωμα... Ο Βιβάλντι αναθέτει στο όμποε και το όργανο να συνοδεύσουν τη φωνή. Το όμποε στην εποχή του, συχνά πέρα από την ερωτική επιθυμία, συμβόλιζε τον θάνατο, ενώ το όργανο τη διαδρομή των χαμένων ψυχών στον Κάτω Κόσμο... H φωνή θερμή, αρρενωπά κοντράλτα και με συγκρατημένο πάθος.
2."In somno profundo". Η Ιουδήθ στέκεται πάνω απ'τον πεσμένο σε λήθαργο, Ολοφέρνη... Προσπαθεί να πάρει δύναμη να εκτελέσει για το καλό του λαού της, τη μοιραία πράξη.
"Επίβλεψον, Κύριε, κατά την ώραν αυτήν εις τα έργα των χειρών μου προς δόξαν Σου... βοηθών εμέ να εκτελέσω το έργον μου, δια να συντρίψω τους εχθρούς..."
3. Μετά τον αποκεφαλισμό του Ολοφέρνη, η Ιουδήθ υμνεί την ειρήνη στην άρια:
"Vivat in pace, et pax regnet sincera":
4."Armatae face et anguibus". Όταν ο ευνούχος υπηρέτης του Ολοφέρνη, Βαγώας, ανακαλύπτει τη σφαγή του κυρίου του, ακούγεται η "άρια της εκδίκησης"... Η σοπράνο αποδίδει το λαμπερό, δεξιοτεχνικό, ευκίνητο τραγούδι, που απαιτεί έντονη θεατρικότητα... Έκρηξη οργής, σφοδρή αγανάκτηση, ξέσπασμα θυμού, λύσσα και μανία, όλα παρόντα σε αυτή την εκπληκτική άρια, σε ερμηνεία της Cecilia Bartoli!!!
5. Το ορατόριο κλείνει με το "χορωδιακό των Παρθένων": "Salve, invicta Juditha formosa", όπου ψάλλεται θριαμβευτικά:
"Χαίρε, ωραία, ανίκητη Ιουδήθ!
Δόξα του Εθνους κι ελπίδα της σωτηρίας μας
Ας είσαι δοξασμένη, απόλυτο πρότυπο της αληθινής αρετής
Ηττήθηκε ο βάρβαρος της Θράκης
θριάμβευσε η Βασίλισσα των Θαλασσών
Καταλάγιασε η Θεϊκή οργή
Ζήτω εν ειρήνη ο Αδρίας!"
Στο πρόσωπο της Ιουδήθ, συμβολικά, όπως θα καταλάβατε, η Γαληνοτάτη Βενετία...
Στο μπλογκ υπάρχουν πολλά κείμενα για τον Βιβάλντι. Περιηγηθείτε!
"…Τη Σαμαρκάνδη, λέει ο Ταμερλάνος, τώρα κοίταξε τριγύρω σου!
Δεν είναι ρήγισσα της γης;
Με υπερηφάνεια ανώτερη όλων των πόλεων;
Με τα πεπρωμένα τους όλα στο χέρι της;
Μέσα σε όλες τις δόξες που είδε ο κόσμος
δε στέκει αυτή αρχοντική και μόνη;"
(Απόσπασμα από το πρώτο δημοσιευμένο ποίημα του Εντγκαρ Άλαν Πόε: "ΤΑΜΕΡΛΑΝΟΣ")
***
Καλημέρες ηλιοφώτεινες, γλυκιές και χαρμόσυνες με ιστορικές ουβερτούρες!
Σας καλημερίζω με 3 θαυμάσιες ουβερτούρες από τρία ιστορικά μελοδράματα που αφετηρία έμπνευσης έχουν έναν σκληρό κατακτητή της Μογγολικής αυτοκρατορίας, τον αιμοδιψή Ταμερλάνο, που γεννήθηκε σαν σήμερα 9 Απρίλη του 1337.
Ανηλεής και αμείλικτος, μεθυσμένος για εξουσία, είναι γνωστός και ως "Τιμούρ Λενκ", δηλαδή Τιμούρ ο κουτσός, μιας και γεννήθηκε με σωματική αναπηρία…
Μεγάλος κατακτητής και εισβολέας έχει μείνει στην Ιστορία ο πόλεμος, που έκανε το 1402 εναντίον της οθωμανικής αυτοκρατορίας και συνέτριψε τις δυνάμεις του Βαγιαζήτ. Eξαιρετικός ιππέας παρόλη την σωματική δυσπλασία του, απίστευτα φιλόδοξος, παθιασμένος για εξουσία, γίνεται και εκδικητικός πολεμιστής σκορπίζοντας τον όλεθρο όπου περνούσε...
Oι περισσότερες από τις όπερες, ιδιαίτερα του δεκάτου ογδόου αιώνα, αντλούν τα θέματά τους από το μακρινό παρελθόν και τους θρύλους του και οι υποθέσεις τους χτίζονται γύρω από ιστορικούς, ψευδο-ιστορικούς ή μυθολογικούς χαρακτήρες.
Η ιστορία του Ταμερλάνου και ιδίως η μάχη της Άγκυρας του 1402, εναντίον των δυνάμεων του Οθωμανού σουλτάνου Βαγιαζήτ ήταν ελκυστική! Προκειμένου να υπάρξει το υποχρεωτικό ερωτικό στοιχείο οι λιμπρετίστες έπλασαν το χαρακτήρα της Αστερίας, κόρης του σουλτάνου, την οποία ερωτεύεται ο μογγόλος κατακτητής.
"Ταμερλάνος και Βαγιαζήτ"
Τα μελοδράματα είναι του Handel, του Myslivecek και του Vivaldi, και παρουσιάζουν τις μηχανορραφίες του Ταμερλάνου, για να κερδίσει την αγάπη της Αστερίας, η οποία αγαπά τον έλληνα πρίγκιπα Ανδρόνικο. Οι όπερες έτυχαν μεγάλης επιτυχίας και ενθουσιαστικής υποδοχής από το κοινό, επιβεβαιώνοντας τη λεγόμενη "Turquerie", τη λατρεία για ό,τιδήποτε προερχόμενο εξ Ανατολής την εποχή εκείνη.
1. Handel: Tamerlano Ouverture
Η όπερα που ολοκληρώθηκε σε λιγότερο από τρεις εβδομάδες από τον Χαίντελ, θεωρείται η πιο εντυπωσιακή όπερά του.Γράφτηκε για τη Βασιλική Ακαδημία Μουσικής το 1724 και εμφανίστηκε για πρώτη φορά στο King's Theater του Λονδίνου το ίδιο έτος. Είναι ένα από τα πιο "σκοτεινά" σε υπόθεση, έργα του Handel. Στο λιμπρέτο υπάρχουν δεκάδες φορές οι λέξεις "θάνατος", και "νεκρός"... "Ο μουσικός τόνος και η ενορχηστρωτική παλέτα κινούνται στις αποχρώσεις του γκρι", όπως γράφτηκε επανειλειλημμένως για τις παραστάσεις της όπερας.
Παρόλο το σκούρο της χρώμα και τη μελαγχολική διάθεση που τής δίνει η ντο ελάσσονα πάνω στην οποία στηρίζεται η μελωδική γραμμή της ουβερτούρας, η ενορχήστρωσή της παραμένει λαμπρότατη και μεγαλοπρεπής! Χαρακτηριστική η χρήση ενός νέου τότε μουσικού οργάνου, τύπου κλαρινέτου, του chalumeau, που Χαίντελ και Ραμώ πρωτοχρησιμοποίησαν...
Αυθεντική, δυναμική ερμηνεία από το σύνολο Ιl pomo d'oro(η ουβερτούρα από 0:00-5:01):
2. Myslivecek: Il gran Tamerlano - Overture
Με μεγάλη επιτυχία παρουσιάστηκε το 1771 η ομοθεματική όπερα του τσέχου Myslivecek, με τίτλο: "Il gran Tamerlano". Η επιβλητική ουβερτούρα προετοιμάζει το ακροατήριο για το γεμάτο λαμπρότητα μελόδραμα, που διακρίνεται για τα φωνητικά μέρη του με μια σειρά από ξεχωριστές άριες και ντουέτα.
Όμως εμείς σήμερα θα ακούσουμε την εισαγωγή της, στην οποία οι αναλυτές βρίσκουν πολλά Μοτσαρτικά στοιχεία, ιδιαίτερα με την 9η Συμφωνία του Μότσαρτ.
Να θυμίσουμε πως ο Myslivecek γνώριζε την οικογένεια του Βόλφγκαγκ. Μάλιστα θαυμάστηκε από τον Μότσαρτ και τον πατέρα του ανοιχτά, κι αυτό έχει μέγιστη σημασία καθώς γνωριίζουμε πόσο -ιδιαίτερα ο Λεοπόλδος- φειδωλός ήταν σε εγκωμιαστικά σχόλια και επαίνους για συγχρόνους του γιου του.
Παρότι πολλοί θεωρούν υπερβολή, το χαρακτηρισμό που τού έχει αποδοθεί ως "θεϊκού Βοημού", λέγεται πως ο Μότσαρτ είχε υιοθετήσει πολλές από τις θεματικές ιδέες του Myslivecek στις δικές του όπερες.
Σας υπενθυμίζω πως ο ρόλος του Ταμερλάνου παρουσιάζεται και στην όπερα του Βιβάλντι: "Bajazet".
O χαρακτήρας του Ταμερλάνου εμφανίζεται νωρίτερα και στην όπερα του Βιβάλντι: "Bajazet", όπου απεικονίζεται η σύλληψη του σουλτάνου Βαγιαζήτ από τον Tαμερλάνο.
Μια όπερα, που κατά τη μουσική ορολογία αποτελεί ένα "παστίτσιο", δηλαδή έργο διαμορφωμένο με υλικό διαφόρων συνθετών.
Την εποχή του Βιβάλντι ήταν κοινή πρακτική αυτός ο τύπος κατάρτισης ενός έργου.
Στη συγκεκριμένη όπερα, Bajazet, ο Βιβάλντι συνθέτει τις άριες για τους "καλούς", επί το πλείστον χαρακτήρες, ενώ οι δύστροποι και κακοί τραγουδούν άριες άλλων συναδέλφων του.
Εμείς όμως, όπως είπα, σήμερα παρουσιάζουμε ουβερτούρες κι έτσι την απολαμβάνουμε από το μπαρόκ σύνολο Modo Antiquo, αξιοσημείωτο πρωταγωνιστή στην αναβίωση Βιβαλντικών συνθέσεων της εποχής μας.
.jpg)
.jpg)
_1.jpg)
