Μουσικές ανταύγειες στο θρύλο της Λορελάι...

 

"Lorelei", Philipp Foltz

Μπορεί το γνωστότερο έργο του να είναι το "Radetzky March", εν τούτοις, ο ηγέτης της Δυναστείας των Στράους, Γιόχαν πατήρ, το διασημότερο βαλς του το εμπνεύστηκε από τη Λορελάι, ένα γερμανικό θρύλο που θα σάς διηγηθώ μόλις!

Ποιά είναι η περιβόητη Λορελάι;

Ο μύθος την περιγράφει σαν μια πανέμορφη κοπέλα, που ζει σε μια κωμόπολη στις όχθες του ποταμού Ρήνου.
Η κοπέλα θέλει ν ’αυτοκτονήσει γιατί ανακαλύπτει πως ο αγαπημένος της είναι άπιστος.

 
Όμως ο επίσκοπος της περιοχής, μαγεμένος από την ομορφιά της, την πηγαίνει σ’ ένα μοναστήρι.

Η αλλοπαρμένη Λορελάϊ κάθεται σ' έναν βράχο και χτενίζει τα μακριά χρυσαφένια μαλλιά της, τραγουδά με τη θεσπέσια φωνή της, μαγεύοντας τους ναυτικούς, που εξ αιτίας της συντρίβουν τα πλοία τους στα απόκρημνα βράχια του Ρήνου!

Κάποια μέρα, ο γιος ενός πλούσιου κόμη, που άκουσε το γλυκό τραγούδι της Λορελάι, αποφάσισε να πάει να την κλέψει. Μπήκε στη βάρκα του και κοντοζύγωσε στο βράχο. Ένα τεράστιο κύμα ήρθε κι αναποδογύρισε τη βάρκα... Πήρε και το νέο στα βάθη του ποταμού.

Ο πατέρας του ζητώντας εκδίκηση ζήτησε από τους στρατιώτες του ν' αναζητήσουν την αιτία του κακού, τη μάγισσα Λορελάι και να τη φέρουν μπρος του να την τιμωρήσει. Οι στρατιώτες κίνησαν για το βράχο...Πολλοί πνίγηκαν στην ποτάμια διαδρομή. Μόνο ένας κατάφερε να φτάσει και να σκαρφαλώσει στην κορυφή του. Με εκδικητική μανία έπιασε τη Λορελάι. Τότε εκείνη φυλακισμένη στα δυνατά του χέρια και μη μπορώντας να κάνει κάτι για να ξεφύγει ζήτησε τη βοήθεια του ποταμού:

- Ρήνε, Ρήνε, σώσε με, βοήθεια!

Τότε ο ποταμός άρχισε να φουσκώνει. Τα νερά του κόχλαζαν κι ορμητικά κύματα θέριευαν. Ο στρατιώτης παρασύρθηκε στη δίνη. Κοντά του όμως χάθηκε κι η μάγισσα. Εξαφανίστηκε κι αυτή κάτω από τα νερά. Ποτέ κανείς δεν την ξανάειδε...Από τότε οι βαρκάρηδες του Ρήνου όποτε περνούν από κείνο το σημείο του ψηλού βράχου είναι τόσο λυπημένοι...
Λένε πως κάποια δειλινά, όταν οι ηλιαχτίδες αντιφεγγίζουν το χρυσαφί τους στα νερά του ποταμού, μοιάζει η επιφάνειά του με τα χρυσόξανθα μαλλιά της μάγισσας Λορελάι...Και κάποιοι παίρνουν όρκο πως ακούγεται  κι η δροσερή φωνή της...

Την εικόνα αυτή ενσωμάτωσε και ο Χάινριχ Χάϊνε στο διάσημο ποίημά του "Λορελάι":

"Loreley", Emil Krupa-Krupinski 

"Δεν ξέρω ποια να είναι η αιτία,
κι είναι το στήθος μου τόσο βαρύ.
Μια παλαιά, αρχαία ιστορία
από το νου μου νά’βγει δεν μπορεί.
Κρύα βραδιά και σκοτεινοί οι κάμποι
και το ποτάμι ήσυχο περνά,
και του βουνού ψηλά η ράχη λάμπει
απ’ τα φιλιά του ήλιου τα στερνά.
Στην κορυφή απάνω καθισμένη
λάμπει πεντάμορφη μια κοπελιά.
Αστράφτει όλη χρυσοστολισμένη,
χτενίζει τα χρυσά της τα μαλλιά.

Ολόχρυσο κρατεί στα χέρια χτένι
κι ένα τραγούδι αγάλια τραγουδεί…
τραγούδι που τ’ ακούς και σε τρελαίνει
και λησμονάς και μάνα και παιδί.
Ο ναύτης με την βάρκα του περνάει
τ’ ακούει, μαγεύεται, χάνει το νου,
τους βράχους πού’ναι εμπρός του δεν κοιτάει
και στην κορφή κοιτάει του βουνού.
Ψηλά κοιτάει… τον τραβά το κύμα
και τάφο του ανοίγει παρακεί,
και φταίει η πεντάμορφη –τι κρίμα!–
και η φωνή της η μαγευτική".

(Μτφ: Άγγελος Βλάχος, peopleandideas.gr)

Η Λορελάϊ, φίλοι μου, είναι η Γοργόνα στη γερμανική της έκδοση ή μια Σειρήνα απ’ την Οδύσσεια του Ομήρου, που ξέφυγε και βρέθηκε στον Ρήνο;...Τί λέτε;

Όπως και να'χει, οι μύθοι και οι παραδόσεις των λαών "συνομιλούν' μεταξύ τους.
Ετσι, χωρίς προβληματισμό, ας απολαύσουμε και το υπέροχο Βαλς του ηγέτη της τρανής δυναστείας, Γ. Στράους πατρός: "Loreley, η νύμφη του Ρήνου" , που έκανε πρεμιέρα το καλοκαίρι του 1843.

Johann Strauss I: "Loreley-Rhein-Klänge Walzer, Op. 154":

2. To παραπάνω ποίημα του Χάινε, που αφηγείται το μύθο της Λορελάι δίνει έμπνευση στον Φραντς Λιστ,  να συνθέσει τη δική του εκδοχή. Η "Die Loreley" του πληθωρική. Δυο πιανιστικές και μια φωνητική εκδοχή με αρκετά δεξιοτεχνικά περάσματα, αντιληπτά από την έναρξη της σύνθεσης να δηλώνει καθαρά τη δραματικότητά της.
O Λιστ μέσα από τη δική του ιδιαίτερη τέχνη αναδεικνύει γενναιόδωρα τον κορυφαίο ποιητικό λόγο του Χάινε μεταφέροντας με τις νότες και τις αρμονίες του τις εικόνες που πλάθει ο ποιητής...

Ακούμε την πιανιστική version σε piano roll από τον εκπληκτικό Rudolph Ganz:

3. Μια μεγάλης κλίμακας ρομαντική όπερα με τίτλο "Lurline" δίνει ο William Vincent Wallace-έμπνευση μετά το ταξίδι του στο Ρήνο.

Η όπερα έκανε πρεμιέρα το 1860 στο Λονδίνο και είχε θριαμβευτική υποδοχή, τόσο από το κοινό όσο και από τους κριτικούς, οι οποίοι εγκωμίασαν τον δημιουργό χαρακτηρίζοντας την όπερα "chef d'oeuvre του συνθέτη, που συγκρινόμενη με άλλες δημιουργίες θριαμβεύει ανάμεσα σ'όλες, ως η καλύτερη και αρτιότερη από τα γερμανικά, ιταλικά ή γαλλικά μελοδράματα της εποχής!"


Μετά την πρεμιέρα της, πολλές από τις άριες και τα ντουέτα της "Lurline" διασκευάστηκαν για πιάνο, ενώ αρκετοί ήταν οι συνθέτες  που έδωσαν "Φαντασίες και Χορούς" πάνω σε επιλεγμένες μελωδίες της. 

William Vincent Wallace - Lurline - Ouverture:

4. Aπλοϊκής μελωδικής γραμμής, αλλά ιδιαιτέρως αγαπητή η σύνθεση του Φρήντριχ Σίλχερ, του γερμανού συνθέτη, γνωστού κυρίως για τη συλλογή παραδοσιακών τραγουδιών της πατρίδας του, αλλά και για τα λήντερ του. Μαθητής των Χούμελ και Κρόυτσερ, ασχολήθηκε με τη μουσική μετά από παρότρυνση του Βέμπερ.  Η αγάπη του για τη γερμανική μυθολογία μαρτυράται στο ληντ του: "Die Lorelei", πάνω στην ποιητικό κείμενο του Χάινριχ Χάινε.

Ευγενική φυσιογνωμία ο Σίλχερ, σε αυτή την δημιουργία του αποδεικνύει περίτρανα το μέγιστο πάθος του για την λαογραφία και την ανάδειξη του κάλλους της.

Προτιμάται η χορωδιακή επεξεργασία του ληντ:

 "Die Lorelei", Friedrich Silcher - Heinrich Heine:

5. Στο γερμανικό μύθο βασίζεται η ομώνυμη ρομαντική όπερα του Αλφρέντο Καταλάνι, σύνθεση του 1890 σε 3 πράξεις.

Η υπόθεσή της διαδραματίζεται το 1500 και αποτελεί αναθεώρηση της προηγούμενης και πολύ επιτυχημένης όπεράς του, "Elda". Η διαφορά είναι πως τα γεγονότα ξετυλίγονται στον ποταμό Ρήνο και όχι στη Βαλτική.


Ο νεαρός και αρραβωνιασμένος κόμης Βάλτερ συναντά κι ερωτεύεται μια νύχτα στις όχθες του Ρήνου την ορφανή Λορελάι. Βρίσκεται σε δίλημμα ανάμεσα σε δυο αγάπες... Τελικά αποφασίζει να προχωρήσει στο γάμο με την Άννα. Αυτό, προκαλεί την οργή της Λορελάι που ορκίζεται να εκδικηθεί. Ζητά τη συνδρομή του ποτάμιου θεού κι άρχοντα των καταιγίδων,  Ρήνου. Εκείνος δέχεται με αντάλλαγμα να τού μείνει αιώνια πιστή.

Την ημέρα της γαμήλιας τελετής, στον ουρανό λαμπυρίζει ένα μυστηριώδες φως. Και τη στιγμή που φθάνει η Άννα κι ετοιμάζεται να πέσει στην αγκαλιά του Βάλτερ εμφανίζεται η Λορελάι. Σπρώχνει και ρίχνει τη νύφη στο ποτάμι. Ο Βάλτερ θλιμμένος για το χαμό της αγαπημένης του λιποθυμά.
Όταν συνέρχεται, αντικρύζει τη Λορελάι να παίζει με την άρπα της και να τού τραγουδά με τη γλυκιά φωνή της το "Τραγούδι της Αγάπης - Amor celeste ebbrezza". Η κοπέλα ετοιμάζεται να τον αγκαλιάσει όλο συμπόνοια, όταν από τα βάθη του ποταμού ακούγονται στριγγές, απειλητικές φωνές που τής υπενθυμίζουν τον όρκο της για αιώνια πίστη στο Ρήνο. Φεύγει μακριά κι ο Βάλτερ σε κατάσταση τρέλας πέφτει στα κρύα νερά του ποταμού και πνίγεται.

Η νύμφη Λορελάι συνεχίζει το τραγούδι της μέχρι σήμερα...

"Amor celeste ebbrezza", το Τραγούδι αγάπης" της Λορελάι στην αιωνιότητα, θα ακούσουμε από την 2η Πράξη της όπερας του Καταλάνι, που να θυμίσουμε αρεσκόταν στου θρύλους και τις παραδόσεις των λαών. Ο συνθέτης υπήρξε φίλος του Τοσκανίνι, ο οποίος δήλωνε και φανατικός οπαδός των οπερών και εν γένει του ταλέντου του.

Catalani: "Lorelei-Amor celeste ebbrezza" / Magda Olivero:

Επίσης από την όπερα, ο Τοσκανίνι ηχογράφησε το "Χορό των Νυμφών του νερού" με τη Συμφωνική Ορχήστρα του NBC.

 Catalani: "Loreley, Dance of the water nymphs" :

6.Πάνω στο γερμανικό θρύλο και σε στίχους του αδερφού του Ira, ο Τζωρτζ Γκέρσουιν τη δεκαετία του '30 γράφει ένα τραγούδι όπου μουσικά αναμιγνύεται το στυλ καμπαρέ με τζαζ πινελιές.

Kάποτε, πίσω στων ιπποτών τα χρόνια

ζούσε μια μάγισσα γητεύτρα

Νύμφη του Ρήνου

φιγούρα θεϊκή

Τους ναύτες, όλους, μάγευε! 

Ψαράδες και βαρκάρηδες και κωπηλάτες,

απ'τη σαγήνη της δεν γλύτωνε, κανείς  

Λορελάι, το όνομά της...

Το απολαμβάνουμε από την Ρενέ Φλέμινγκ:

George Gershwin: "The Lorelei", Renée Fleming - Christian Thielemann:

Carl Joseph Begas, "Lοrelei"

7. Tέλος, ο ταλαντούχος Φέλιξ Μέντελσον είχε ασχοληθεί με το γερμανικό μύθο και είχε ξεκινήσει μια σχετική όπερα σε λιμπρέτο που είχε γράψει ο γερμανός ποιητής και θεατρικός συγγραφέας, Emanuel Geibel. Τον πρωταγωνιστικό ρόλο προοριζόταν να υποδυθεί η ταλαντούχα και αγαπημένη φίλη του Μέντελσον, Jenny Lind, γνωστή για την εμβληματική φωνή της, που γι' αυτό τής είχε αποδοθεί το προσωνύμιο: "Aηδόνι της Σουηδίας".
Όμως η όπερα δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, καθώς τον γερμανό πολυτάλαντο συνθέτη πρόλαβε ο θάνατος.

Ακούμε αποσπάσματα της όπερας:

Mendelssohn: "Loreley Op. 98": 

Μέρος του κειμένου έχει δημοσιευτεί και στη κοινότητα The Mythologists

Επίσης δημοσιεύτηκε και στο Μουσικό Περιοδικό: TAR

"Porgy and Bess", η πρεμιέρα...

 

Πρόκειται για ένα από τα αριστουργήματα της σύγχρονης μουσικής!
H "μαύρη όπερα" του Τζωρτζ Γκέρσουιν έκανε πρεμιέρα σαν σήμερα, 30 Σεπτέμβρη 1935 στη Βοστώνη, με την  υπόθεση να βασίζεται στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Dubose Heyward όπου θίγονται τα  θέματα των φυλετικών διακρίσεων και του οικονομικού κραχ με φόντο  τη ζωή των Αφροαμερικανών. Όλοι οι ήρωες της όπερας είναι μαύροι, μια επιλογή,  πολύ τολμηρή για εκείνη την εποχή, ενώ ξεδιπλώνονται αντιλήψεις και ιδέες όπως προκατάληψη, βία,  απελπισία, απόγνωση, αλλά και η ελπίδα για αλλαγή.

Οι κοινωνικές σχέσεις λευκών και εγχρώμων ξετυλίγονται στο δράμα της Μπες, παντρεμένης με ένα βίαιο άνδρα με την οποία είναι κρυφά ερωτευμένος ο ανάπηρος Πόργκι.

Το έργο είναι απαιτητικό, αφού η υποκριτική μαζί με το τραγούδι, θέλουν άψογους καλλιτέχνες.
Ο Γκέρσουιν συνήθιζε να δηλώνει:
"Είναι τόσο υπέροχη που δεν μπορώ να πιστέψω ότι την έχω γράψει εγώ!", ενώ ομολογούσε πως ήθελε να συμφιλιώσει, μουσικά, την "Κάρμεν" με τους "Αρχιτραγουδιστές" του Βάγκνερ, κάτι που επέτυχε καθώς τα τραγούδια και οι ρυθμικές κινήσεις των χορευτών αποπνέουν την "εξωτική αύρα" της Κάρμεν, ενώ οι εντυπωσιακές πολυμελείς χορωδίες έχουν την ενέργεια των "Αρχιτραγουδιστών". 

Η μουσική αντανακλά τις ρίζες της τζαζ, αλλά και τις παραδόσεις των νέγρων. Η παρουσία των σπιρίτσουαλς, των μπλουζ και των τραγουδιών δουλειάς είναι αισθητή σε αυτό το έργο που θεωρείται ο πρόδρομος των μιούζικαλς.

Για το θρυλικό "Summertime" υπάρχουν περίπου 3000 διασκευές, και πιθανολογείται πως  ο Γκέρσουιν  το εμπνεύστηκε από ένα Ουκρανικό και όχι αφροαμερικάνικο νανούρισμα, το οποίο μάλλον είχε ακούσει στη Νέα Υόρκη από την Εθνική Χορωδία της Ουκρανίας.Είναι πολλές οι ομοιότητες με το λαΐκό τραγούδι: "Ω, ο ύπνος περπατάει στα παράθυρα":

Το ""Summertime" ακούγεται αμέσως μετά την  εκπληκτική "Ουβερτούρα"(Catfish Row), την εναρκτήρια εισαγωγή με τα 6 διαφορετικά λάιτμοτιβς (πολλά απ'αυτά αντιπροσωπεύουν ξεχωριστούς χαρακτήρες της όπερας) που παντρεύονται με άφθαστη αρμονία με τα χορωδιακά μέρη, όπου τρίγωνα, ξυλόφωνα, τρομπόνια, πίκολι και τέλος ένα πιάνο πλάθουν την ατμόσφαιρα του αμερικανικού νότου να ξεδιπλωθεί η ιστορία...

Η όπερα παρουσιάστηκε στην Ευρώπη το 1952 με την εκπληκτική αφροαμερικανή υψίφωνο Leontyne Price στο ρόλο της Bess. Αξίζει να αναφερθεί πως δίπλα της στο ρόλο της Κλάρα εμφανίστηκε και η διάσημη ποιήτρια, συγγραφέας και ακτιβίστρια, νεαρή τότε Μάγια Αγγέλου.

 "Summertime", Leontyne Price - Karajan:

"The Battery, Evening", George Biddle
πηγή: gibbesmuseum

Το παραπάνω εικαστικό φιλοτεχνήθηκε το 1930, όταν ο Γκέρσουιν ανέθεσε στον δημοφιλή λιθογράφο George Biddle να εικονογραφήσει το λιμπρέτο της όπερας.

Ο καλλιτέχνης πήγε στο Τσάρλεστον της Ν. Καρολίνας να συναντήσει τον συγγραφέα DuBose Heyward.Η πολιτιστική ζωή της περιοχής  τον ενέπνευσε, ώστε δημιούργησε μια σειρά από εικαστικά της ζωής των νέγρων, όπως αυτό που τιτλοφορείται "The Battery, Evening" και  απεικονίζει νέγρες γκουβερνάντες που προσέχουν  μικρά παιδιά στην παραλία του Τσάρλεστον, γνωστή ως Battery.

Gershwin: "Porgy and Bess" Suite

Chicago Symphony Orchestra-James Levine:

I. Catfish Row (το Summertime στο 3:28)
II. Porgy Sings
III. Fugue
IV. Hurricane
V. Good Morning, Brother

 Για τη σύνταξη του κειμένου χρησιμοποιήθηκαν στοιχεία  και φωτογραφίες από: gibbesmuseum.org, in2life.gr.

Ένας Αμερικανός στο Παρίσι βαδίζει στα ανθηρά μονοπάτια της μουσικής και του χορού...

 

Λατρεμένη μουσική, αξέχαστη ταινία!

 Καθε φορά,που τη βλέπω, από τους τίτλους αρχής έχω στα χείλη ένα ελαφρό μειδίαμα!

Θες το όμορφο στόρυ, θες η ανάλαφρη, ταξιδιάρικη μουσική, θες οι χορευτικές φιγούρες, θες ο συνδυασμός τους....εμένα μου φτιάχνει πάντα τη διάθεση...

Τι θα λέγατε αυτό το φθινοπωρινό βραδάκι να ταξιδέψουμε -έστω και νοερά- στην Πόλη του φωτός μ' έναν Αμερικάνο να μάς ξεναγεί στις ομορφιές της γαλλικής πρωτεύουσας της δεκαετίας του '20;

Με αφορμή τη σημερινή γενέθλια επέτειο του Τζωρτζ Γκέρσουιν απολαμβάνουμε το συμφωνικό ποίημά του: "Ενας Αμερικανός στο Παρίσι" στην μιούζικαλ εκδοχή του.

Κατά δήλωση του ίδιου του συνθέτη με αυτό το έργο στόχευε να απεικονίσει την εντύπωση που προκαλεί το Παρίσι σ΄έναν επισκέπτη Αμερικανό! Καθώς περιηγείται στους δρόμους και τις γειτονιές της πόλης, ακούει τους θορύβους της, τις μουσικές κι εν γένει γεύεται την γαλλική ατμόσφαιρα. 

Για να το πετύχει, ο Γκέρσουιν τολμά να προσθέσει νέα όργανα και ήχους στην ορχήστρα, όπως τσελέστα, σαξόφωνα, μέχρι και κορναρίσματα αυτοκινήτων!...Ολα καλά, μέχρι τη στιγμή που την ατμόσφαιρα κατακλύζουν δωδεκάμετρα  blues να δηλώσουν τη νοσταλγία για την πατρίδα...
Το τοπίο ξεκαθαρίζει γρήγορα...Αποφασίζει να χαρεί την ξεγνοιασιά και τον ερωτισμό της πανέμορφης πόλης κι επιστρέφει χορεύοντας και διασκεδάζοντας πάνω σε γαλλικούς, διασκεδαστικούς ρυθμούς.
Το Παρίσι έχει την τελευταία κουβέντα... Κανείς δεν μπορεί να αντισταθεί στη γοητεία της πόλης, ιδιαίτερα τις φωτισμένες νύχτες με το όνειρο να κυριαρχεί στον ουρανό του, παρέα με την ασημόχρωμη σελήνη κι έναν έρωτα λάγνο... 

Όταν ο Γκέρσουιν συνέθετε το  έργο, ζήτησε πληροφορίες για το πιο αντιπροσωπευτικό τραγούδι της μπελ επόκ που ακούγονταν στο Παρίσι ώστε να το ενσωματώσει στη σύνθεσή του. 

Όλοι συμφώνησαν στο "La matchiche", ένα τραγούδι σε ρυθμό ανάλαφρου εμβατηρίου, αρκετά χορευτικό και στο μουσικό ιδίωμα της θαρθουέλα. (Είναι το γνωστό μας "Στο Ζάππειο μια μέρα" που και στην Αθηναϊκή κοινωνία έκανε πάταγο).

Το 1951 ο Vincente Minnelli σκηνοθετεί το μιούζικαλ "Ένας Αμερικανός στο Παρίσι" με πρωταγωνιστές τους Gene Kelly και Leslie Caron.
Τους στίχους πάνω στην ονειρική μουσική του Γκέρσουιν έγραψε ο αδερφός του Άιρα και τα Όσκαρ έπεσαν βροχή...

Εκτός από τη μουσική και τις χορογραφίες, ευρηματικά και φαντασμαγορικά ήταν και τα σκηνικά, που παραπέμπουν σε εικαστικά έργα των Ρενουάρ, Βαν Γκογκ, Λωτρέκ, απ' όπου θα παρακολουθήσουμε μια σκηνή στην Παριζιάνικη Πλατεία Ομονοίας, όπου εύκολα κανείς μπορεί να διακρίνει ανάμεσα στα μουσικά μοτίβα εκείνο της "La matchiche", που ενισχύει  το πνεύμα του Παρισιού...

Μαγεία ίσως είναι η πιο κατάλληλη λέξη, να περιγράψει την αίσθηση που αφήνει αυτός ο συνδυασμός μουσικής, χορού, εικόνας! Ο αγαπημένος Γκέρσουιν γνωρίζει τον τρόπο να καλλιεργεί τη χαρά της ζωής κι ακολουθεί τα ανθηρά μονοπάτια της με ρυθμό και ακατάπαυστη μουσική!

Εnjoy!!!

George Gershwin: "An American In Paris", Gene Kelly and Leslie Caron