Στις 29 Απριλίου, ημερομηνία γέννησης και θανάτου του Κωνσταντίνου Π. Καβάφη, τιμούμε έναν από τους σημαντικότερους ποιητές της νεοελληνικής λογοτεχνίας, του οποίου το έργο συνδέεται βαθιά με τη μνήμη, τον χρόνο και την ανθρώπινη εμπειρία.
Ο ίδιος αυτοπροσδιορίζεται με τρόπο χαρακτηριστικό: "Είμαι Κωνσταντινουπολίτης την καταγωγήν, αλλά εγεννήθηκα στην Αλεξάνδρεια σ' ένα σπίτι της οδού Σερίφ. Μικρός πολύ έφυγα, και αρκετό μέρος της παιδικής μου ηλικίας το πέρασα στην Αγγλία. Κατόπιν επισκέφθην την χώραν αυτήν μεγάλος, αλλά για μικρόν χρονικόν διάστημα. Διέμεινα και στη Γαλλία. Στην εφηβικήν μου ηλικίαν κατοίκησα υπέρ τα δύο έτη στην Κωνσταντινούπολη. Στην Ελλάδα είναι πολλά χρόνια που δεν επήγα. Η τελευταία μου εργασία ήταν υπαλλήλου εις ένα κυβερνητικόν γραφείον εξαρτώμενον από το υπουργείον των Δημοσίων Έργων της Αιγύπτου. Ξέρω Αγγλικά, Γαλλικά και ολίγα Ιταλικά."
Μέσα από αυτή τη διαρκή μετακίνηση ανάμεσα σε τόπους και πολιτισμούς -Αλεξάνδρεια, Αγγλία, Γαλλία, Κωνσταντινούπολη- διαμορφώνεται η ιδιαίτερη, εσωστρεφής και ιστορικά στοχαστική φυσιογνωμία της ποίησής του, στην οποία περιλαμβάνονται ιστορικά, ερωτικά και φιλοσοφικά ποιήματα. Στο σύνολο του έργου του,154 είναι τα ποιήματα πουαναγνώρισε ο ίδιος ο ποιητής γιάυτο και ονομάζονται "Αναγνωρισμένα". Ανάμεσά τους συγκαταλέγεται και το "Ο καθρέπτης στην είσοδο", που έγραψε το 1930 και διαβάζουμε σήμερα.
"Το πλούσιο σπίτι είχε στην είσοδο έναν καθρέπτη μέγιστο, πολύ παλαιό· τουλάχιστον προ ογδόντα ετών αγορασμένο.
Ένα εμορφότατο παιδί, υπάλληλος σε ράπτη
(τες Κυριακές, ερασιτέχνης αθλητής), στέκονταν μ’ ένα δέμα. Το παρέδωσε σε κάποιον του σπιτιού, κι αυτός το πήγε μέσα να φέρει την απόδειξι. Ο υπάλληλος του ράπτη έμεινε μόνος, και περίμενε.
Πλησίασε στον καθρέπτη και κοιτάζονταν κι έσιαζε την κραβάτα του. Μετά πέντε λεπτά του φέραν την απόδειξι. Την πήρε κι έφυγε.
Μα ο παλαιός καθρέπτης που είχε δει και δει, κατά την ύπαρξήν του την πολυετή,
χιλιάδες πράγματα και πρόσωπα· μα ο παλαιός καθρέπτης τώρα χαίρονταν κι επαίρονταν που είχε δεχθεί επάνω του την άρτιαν εμορφιά για μερικά λεπτά"
Μέσα από μια απλή καθημερινή σκηνή, ο ποιητής στοχάζεται πάνω στη σχέση της ομορφιάς με τον χρόνο. Ένας νεαρός υπάλληλος στέκεται για λίγα λεπτά μπροστά σε έναν παλιό καθρέφτη, χωρίς να αντιλαμβάνεται τη σημασία της στιγμής. Η νεότητά του είναι φευγαλέα, όμως ακριβώς αυτή η προσωρινότητά της την καθιστά πολύτιμη. Ο ποιητής δείχνει ότι η ομορφιά δεν έχει διάρκεια, αλλά αποκτά αξία μέσα από τη σύντομη και σπάνια εμφάνισή της. Ο καθρέφτης, σαν φορέας μνήμης, αναδεικνύει τη στιγμή και της δίνει διαχρονική διάσταση. Έχοντας δει αμέτρητες εικόνες, ξεχωρίζει αυτή τη μορφή και υπερηφανεύεται που τη φιλοξένησε. Έτσι, το ποίημα υποδηλώνει ότι η τέχνη -όπως ο καθρέφτης- διασώζει ό,τι διαφορετικά θα χανόταν. Η αξία της εμπειρίας δεν βρίσκεται στη διάρκειά της, αλλά στην ένταση και στη δύναμή της να παραμένει ζωντανή στη μνήμη.
Το ποίημα έχει μελοποιηθεί από τον σπουδαίο συνθέτη Γιώργο Κουρουπόκαι περιλαμβάνεται στον δίσκο "Αρχή του κόσμου πράσινη", όπου ο δημιουργός μελοποιεί ποιήματα των Ελύτη, Σαπφούς, Αρχίλοχου, Εμπειρίκου και Καβάφη. Ο ίδιος έχει δηλώσει σε συνένετευξή του ότι ο "συνθέτης ερωτεύεται ένα ποίημα και προσπαθεί να το εκφράσει μουσικά, διατηρώντας το νόημα και τη συγκίνησή του, ενώ σημειώνει πως η καβαφική ποίηση είναι ιδιαίτερα απαιτητική, καθώς δεν στηρίζεται σε παραδοσιακό μέτρο, αλλά σε έναν εσωτερικό ρυθμό που πρέπει να ανακαλυφθεί."
Στη συγκεκριμένη μελοποίηση, που ερμηνεύει ο βαρύτονος Τάσης Χριστογιαννόπουλος, το ύφος είναι στοχαστικό, λιτό και εσωτερικό, με μια διακριτική σκηνικότητα. Η μουσική παραμένει αφηγηματική, αφήνοντας τον ποιητικό λόγο στο επίκεντρο και ακολουθώντας τον φυσικό ρυθμό της γλώσσας χωρίς έντονες κορυφώσεις.
Παρά τη φαινομενική απλότητα, διακρίνονται λεπτοί ρυθμικοί τονισμοί και μικρές μουσικές κινήσεις που προσδίδουν ζωντανή, σχεδόν παιχνιδιάρικη διάσταση. Αυτές οι στιγμιαίες εξάρσεις λειτουργούν σαν υπαινιγμοί, φωτίζοντας λεπτομέρειες της σκηνής -όπως το κοίταγμα στον καθρέφτη ή το ίσιωμα της γραβάτας- δημιουργώντας μια διακριτική αίσθηση θεατρικότητας.
Έτσι, η μελοποίηση ισορροπεί ανάμεσα στο στοχαστικό και στο ανάλαφρο. Από τη μία αναδεικνύει την καβαφική ατμόσφαιρα του χρόνου, της μνήμης και της φευγαλέας ομορφιάς, ενώ από την άλλη αφήνει να διαφανεί μια παιχνιδιάρικη ζωντάνια, σαν η σκηνή να ζωντανεύει μπροστά στον ακροατή. Το αποτέλεσμα είναι μια μουσική ανάγνωση που δεν επεξηγεί απλά το ποίημα, αλλά το μετατρέπει σε ζωντανή εμπειρία, γεμάτη λεπτότητα και υπαινιγμό.
Καβάφης - Κουρουπός: "Ο καθρέφτης στην είσοδο"
(ερμηνεύει ο βαρύτονος Τάσης Χριστογιαννόπουλος)
Για τον Κ.Καβάφη υπάρχουν πολλά κείμενα στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!
Υπήρξε βαθύτατα πνευματικός άνθρωπος! Όχι μόνο ζωγράφος και ποιητής, αλλά και ένας αληθινός στοχαστής, που το πάθος του για έκφραση μάς κληρονόμησε έργο μίας αποκλειστικά προσωπικής ατμόσφαιρας.
"Για τον άνθρωπο δημιουργούμε…
Για να του δώσουμε διέξοδο από τη μοναξιά του..."
Τα λόγια ανήκουν στον Νίκο Εγγονόπουλο, τον καλλιτέχνη που μοίρασε τη ζωή του ανάμεσα σε δυο τέχνες: τη Ζωγραφική και την Ποίηση...Γεννήθηκε σαν σήμερα, 21 Οκτωβρίου 1907 στην Αθήνα.
Η ζωγραφική του φέρει στοιχεία των Κόντογλου και Παρθένη, τούς οποίους θαύμαζε και δίπλα τους μαθήτευσε... Έντονα και τα βυζαντινά στοιχεία στις απεικονίσεις του, καθώς -όπως έλεγε- από αυτά αποπνέουν η λεβεντιά κι η ελευθερία!Η βυζαντινή ζωγραφιά αναπνέει ελεύθερη! Ο Εγγονόπουλος "κάνει ποίηση ζωγραφίζοντας και δημιουργεί εικαστική τέχνη με την ποίησή του", λέει χαρακτηριστικά η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ.
Το ζωγραφικό έργο του Εγγονόπουλου χαρακτηρίζεται σουρεαλιστικό. Σήμερα ξεχωρίζουμε και θαυμάζουμε το τιτλοφορούμενο: "Ποιητής και Μούσα" με στοιχεία αρχαιοελληνικά.
Ο ζωγράφος απεικονίζει τη Μούσα με πάπυρο αντί κεφαλής να δίνει στον Ποιητή ένα βιολί. Εκείνος καθιστός φιλοτεχνημένος σαν "ανδρείκελο" του Ντε Κίρικο -με σώμα και κεφάλι κούκλας- παραλαμβάνει το θείο δώρο της έμπνευσης από τη μούσα του. Με απαρχή το ανοθόδοξο και το παράδοξο που αποτελεί κανόνα στο σουρεαλισμό, τα σύμβολα του έργου είναι ευδιάκριτα. Το τρίγωνο και το ταυ στον τοίχο είναι η γεωμετρία του λόγου και της ποίησης. Τα ψάρια στα πόδια των μορφών είναι ίσως η ποίηση σε αντιπαράθεση με τα υπόλοιπα αντικείμενα, που βρίσκονται στο πάτωμα (κώνους, σφαίρα...) Ο ποιητής δεν έχει μπράτσα, ούτε πρόσωπο... Ίσως ο καλλιτέχνης υπονοεί πως είναι η τέχνη της ποίησης, που θα τον μετατρέψει από κούκλα σε πραγματικό άνθρωπο. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το ότι ο ζωγράφος στα δεξιά του πίνακα τοποθετεί αντιθετικά σκιαγραφημένα ένα ζευγάρι απίσης όμως ενδεδυμένα με τα πρότυπα της εποχής... Ο χώρος είναι διαμορφωμένος σαν θεατρικό σκηνικό, στο οποίο απεικονίζονται οι δύο κύριες μορφές σε μια αρχαιοελληνική ιδέα. Ο Εγγονόπουλος συνταιριάζει στοιχεία της αρχαίας, της βυζαντινής και της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.Με έντονα και καθαρά χρώματα συνθέτει ενα έργο πολύχρωμο και φωτεινό, με ξεχωριστό προσωπικό ύφος, που θυμίζει και αγιογραφία.
"Κ. Καβάφης", δια χειρός Ν. Εγγονόπουλου
Με τον ίδιο τίτλο "Ποιητής και Μούσα" τιτλοφορείται κι ένα ποίημα του Κων. Καβάφη από τα "Αποκηρυγμένα" του. Αποτελεί ένα υπαρξιακό ξέσπασμα, ένας διάλογος απόρροια του εσωτερικού διλήμματος του ποιητή, όπου απαισιοδοξία και αισιοδοξία συνυπάρχουν, με την Ποίηση να επικρατεί και να γίνεται πανανθρωπίνως αποδεκτή...
Ήταν το 1910 όταν ο γάλλος Καμίλ Σαιν Σανς και κατά τη διάρκεια ταξιδιού του στη Βόρεια Αφρική συνέθεσε ένα ντούο για βιολί και τσέλο με συνοδεία πιάνου με τίτλο: "Equisse pour le fameux duo", αφιερωμένο στη μνήμη της μουσικόφιλης, Madame Carruette.
Πρόκειται για σύνθεση της κατηγορίας "morseaux de concert", που παίζονταν για ψυχαγωγία στα σαλόνια της εποχής και πρωτοπαρουσιάστηκε τον Ιούνιο της ίδιας χρονιάς στο Queen's Hall του Λονδίνου με τους Eugène Ysaÿe (βιολί), Joseph Hollmann (τσέλο), και τον ίδιο τον Saint-Saëns στο πιάνο. Σύντομα ο συνθέτης επεξεργάστηκε την παρτιτούρα για ορχήστρα και ο εκδότης του έδωσε τον τίτλο: "La muse et le poète". Πρόκειται για σύνθεση προγραμματικού χαρακτήρα, όπου κανείς μπορεί να φανταστεί τη ρομαντική συνομιλία των δυο οργάνων σε αντιστοιχία των δυο μορφών, Ποιητή και Μούσας. Με λυρική διάθεση και με δεξιοτεχνικά σημεία για τους σολίστ, η σύνθεση πλαισιώνεται από την ορχήστρα που πλάθει την ανάλογη ατμόσφαιρα, τονίζοντας τις διαφορετικές αποχρώσεις κάθε τονικότητας. Το μελωδικό στήσιμο του Σαιν Σανς καλεί τους ακροατές φιλόμουσους και λάτρεις του γάλλου συνθέτη να αφουγκραστούν τις ερωταποκρίσεις μεταξύ του καλλιτέχνη και της έμπνευσης, ένα ηχητικό σκηνικό ανάμεσα σε δυο όργανα, που εναλλάσσονται τους ρόλους αφήνοντάς μας να πλανιόμαστε στο ποιο από τα δυο κάθε φορά βρίσκεται η μούσα που δίνει την έμπνευση αλλά και η ικανότητα κυρίως να "μεταμορφώνει" τον απλό εργάτη σε ποιητή...
Saint-Saëns: "La Muse et le poète, Op.132":
H σύμπραξη του Νίκου Εγγονόπουλου με την ποίηση του Καβάφη και τη μουσική του Σαιν Σανς επιβεβειώνει μάλλον την άποψη του τιμώμενου Έλληνα ποιητή και εικαστικού πως τελικά "η τέχνη είναι για να αντιμετωπίσεις την ασυναρτησία της ζωής. Να σου απαλύνει το βίο, την πορεία προς τον θάνατο..." Ο κορυφαίος "πατέρας του υπερρεαλισμού" με ευστοχία και οξυδέρκεια δημιουργεί έργα ποιητικά ή ζωγραφικά, γεμάτα αλληγορίες, σύμβολα και μύθους, που κάνουν ξεχωριστό το καλλιτεχνικό σύμπαν του.
Στο μπλογκ θα βρείτε κι άλλα κείμενα για τον Ν. Εγγονόπουλο. Περιηγηθείτε!
«Ποιητή, με λύπη σ’ αποχαιρετά η πατρίδα και η Αλεξάνδρεια που σε χάνει»
Σύμφωνα με αυτόπτες μάρτυρες, την ημέρα της κηδείας του Κων/νου Καβάφη«έκανε ζέστη και ο κόσμος ήταν λιγοστός. Ο ποιητής οδηγήθηκε στο νεκροταφείο με την απλότητα και τον λακωνισμό που άφησαν τ’ αχνάρια τους και πάνω στη ζωή του».
Θάφτηκε στο ελληνικό κοιμητήριο, στον οικογενειακό τάφο των Καβάφηδων, και στην πλάκα του τάφου του γράφτηκε, όπως είχε γραφτεί και στο τελευταίο του διαβατήριο, η μοναδική ιδιότητα με την οποία θα τον θυμάται ολόκληρη η ανθρωπότητα:
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Π. ΚΑΒΑΦΗΣ
ΠΟΙΗΤΗΣ
ΘΑΝΩΝ ΕΝ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ ΤΗΝ 29ΗΝ ΑΠΡΙΛΙΟΥ 1933
Όπως περιγράφει σε επιστολή του ο Γ. Α. Παπουτσάκης, ο Αλεξανδρινός ποιητής «πέθανε στο Ελληνικό Νοσοκομείο, στας 2 και 5.
Νεκρική μάσκα Κ. Καβάφη
Οι τελευταίες του ώρες ήταν πολύ ήσυχες. Από το πρωί έχασε τας αισθήσεις του, αλλά μέχρι της τελευταίας του στιγμής σχεδόν είχε πού και πού στιγμές πολύ lucides. Το βράδυ, περί τα 9 σκεφθήκαμε να φέρωμε ιερέα να τον κοινωνήση...[...] Όταν ήλθεν ο ιερεύς, ερωτήθη: «Ήλθεν ο ιερεύς να σας κοινωνήση. Θέλετε;» Εκείνος που μέχρι της στιγμής εκείνης, καθισμένος στην πολυθρόνα του, μόλις μπορούσε να σαλέψη τα χέρια του, έγνεψε μ’ ευχαρίστησι καταφατικά. Ο ιερεύς του έψαλε τα σχετικά και ακολούθως του έδωσε θεία μετάδοσι.Τότε ο Καβάφης εσήκωσε τα χέρια του ψηλά όσο μπορούσε ικανοποιημένος. Δεν ξέρω αν ήταν σημείο αγαλλιάσεως ή αν εζητούσε συγχώρησι από τον Θεόν που επίστευε. Φαντάζομαι ότι θα πέθανε αισθανόμενος τον εαυτό του ευτυχισμένο. Στο κρεββάτι δεν ήθελε να πλαγιάσει παρά λίγες ώρες πριν ξεψυχήσει. Ήτανε θάνατος αξιοπρεπούς ανθρώπου, αληθινά αξιοπρεπούς.»(odikosmaskavafis)
"Καβάφης, Μακριά", Γ, Ψυχοπαίδης
"Θά 'θελα αυτήν την μνήμη να την πω... Μα έτσι εσβύσθη πια... σαν τίποτε δεν απομένει – γιατί μακρυά, στα πρώτα εφηβικά μου χρόνια κείται. Δέρμα σαν καμωμένο από ιασεμί... Εκείνη του Αυγούστου – Αύγουστος ήταν; – η βραδιά... Μόλις θυμούμαι πια τα μάτια∙ ήσαν, θαρρώ, μαβιά... Α ναί, μαβιά∙ ένα σαπφείρινο μαβί"
Ελάχιστες είναι οι ψηφίδες που έχουν διασωθεί σαν ανάμνηση του ποιητή. Η βίωση της εμπειρίας χάνεται στη θολούρα του χρόνου. Όμως, η οσμή της απόλαυσης που είχε νοιώσει είναι δυνατή και ικανή να σμιλεύσει τη μνήμη και στη συνέχεια να τη μετουσιώσει σε ποίημα...
Ο πρώτος έλληνας συνθέτης που μελοποίησε Καβάφη ήταν ο μεγάλος Δ.Μητρόπουλος, που δεν έμεινε ασυγκίνητος από τον ερωτικό Καβαφικό λόγο και με την αξεπέραστη συνθετική του ματιά πλάθει το 1925 τις περίφημες "14 Inventions" για φωνή και πιάνο σε ποίηση Κ. Καβάφη.
Παίρνει ποιήματά του ερωτικά, τολμηρά, ρεαλιστικά, ελευθερωμένα από δεσμεύσεις και κοινωνικές προκαταλήψεις τα οποία προτρέπουν, εμπνέουν , οδηγούν τον Μητρόπουλο σε συνθετικούς νεωτερισμούς.
Οι Inventions ποιητικά και μουσικά βρίσκονται μπροστά από την εποχή τους, ένα έργο ρεαλιστικό, με πηγαίο αισθησιασμό και ποικίλες μουσικές καινοτομίες.
Η εκτίμηση, που έτρεφε ο συνθέτης προς τον ποιητή είναι εμφανής και καταγράφεται σε δυο επιστολές, που του είχε στείλει προκειμένου να του γνωστοποιήσει τη μεγάλη απήχηση και εξαιρετική υποδοχή από τους ακροατές, των ποιημάτων του!
Τα ποιήματα της συλλογής αυτής με τον άκρατο ερωτισμό τους ξεχειλίζουν συναίσθημα και αλήθειες... Ρεαλιστικά στο λόγο, πρωτοπόρα στη μουσική τους δομή, απελευθερωμένα από κάθε είδους προκατάληψη και δέσμευση.
"Μακρυά", Γεύσω Παπαδάκη
Το παραπάνω εικαστικό της Γεύσως Παπαδάκη με τίτλο "Μακρυά" είναι έμπνευση από το ομώνυμο ποίημα του Κων. Καβάφη.
Το έργο ανήκει στη σειρά της: "α...όπως αγάπη", με έργα εμπνευσμένα από στίχους ποιητών μας με θέμα τον έρωτα. Υπαρξιακής αναζήτησης το Καβαφικό ποίημα οδηγεί σε παρόμοιες ατραπούς και την καλλιτέχνιδα όπου με αφαίρεση και παραστατικότητα αγγίζει τα όρια μιας ψευδαισθητικής αντίληψης του ψυχικού βιώματος. Σκαλίζει τρυφερά τα σπλάχνα του ποιητή, αφουγκράζεται στα ψιθυριστά του λόγια τις πρώτες ερωτικές του μνήμες, την ερωτική επιθυμία του για να στήσει με τα πινέλα της ένα διάλογο μαζί του...
Ακούμε το ποίημα "Μακρυά" σε δυο εκδοχές: 1. Για σοπράνο και πιάνο με τη Λίλα Αδαμάκη και 2. για βαρύτονο και πιάνο με τον Σπύρο Σακκά.
Δ.Μητρόπουλος: "Μακρυά", ποίηση Καβάφη
Δ.Μητρόπουλος: "Μακρυά", ποίηση Καβάφη
Παλαιότερα κείμενα για τον Καβάφη μπορείτε να διαβάσετε εδώκαι εδώ.
Ντυμένος με ένδυμα ποιητικό, κεντημένος με Αλεξανδρινά σιρίτια, έρχεται ο χαιρετισμός.
Σαν σήμερα γεννήθηκε και πέθανε ο μεγάλος μας ποιητής Κων/νος Καβάφης (29 Απριλίου 1863 - 29 Απριλίου 1933). Σήμερα συμπληρώνονται 155 χρόνια από τη γέννησή του και 90 από το θάνατό του...
Και με αφορμή τον Αλεξανδρινό ποιητή μας σας μεταφέρω στον τόπο και το χρόνο...
Έτσι, βρισκόμαστε αίφνης στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου το 1892, όταν ο Καβάφης θα παρακολουθήσει μια ιταλική παράσταση του δημοφιλούς Βαγκνερικού μελοδράματος: «ΛΟΕΝΓΚΡΙΝ». Η επίδραση που του ασκεί, είναι κυρίαρχη τόσο, που θα εμπνευστεί δυο ποιήματα. Αρχικά το «Λοεγκρίν» (ο ποιητής μας επιθυμούσε τον τονισμό στη λήγουσα και χωρίς "ν") και λίγο αργότερα το «Υποψία».
Ο «Λοεγκρίν» του Καβάφη είναι μια ειρωνική παρωδία πάνω στην ομώνυμη όπερα, καθώς ο μεσαιωνικός ιππότης Λοεγκρίν εμφανίζεται ως από μηχανής θεός για να σώσει το κρατίδιο της Βραβάντης και την Έλσα, κόρη του νεκρού πλέον βασιλιά του.
Ο Καβάφης επιλέγει τη σκηνή της εμφάνισης του Λοεγκρίν, για να δώσει ένα εντελώς άλλο νόημα στην ιστορία, αντιστρέφοντάς τη σε μια ανελέητη κριτική της μοναρχίας... Στόχος του είναι να καταδείξει δραστικά το γεγονός ότι οι από μηχανής θεοί δεν είναι λύση και δεν μπορεί να ελπίζουμε σε αυτούς, αφού στην πραγματική ζωή δεν εμφανίζονται ποτέ.
«Λυπάται ο καλός ο βασιλεύς την Έλσα
και προς τον Aυλικό τον Κήρυκα γυρίζει.
Καλεί ο Κήρυξ, και οι σάλπιγγες ηχούνε.
A βασιλέα, σε παρακαλώ ακόμη,
ακόμη μια φορά ο Κήρυξ να καλέσει.
Ο Κήρυξ πάλι προσκαλεί.
Σε ικετεύω,
πέφτω στα πόδια σου. Λυπήσου με, λυπήσου.
Είναι μακριά, πολύ μακριά και δεν ακούει.
Για τελευταία μια φορά ο Κήρυξ τώρα
ας προσκαλέσει. Ίσως θα φανεί.
Ο Κήρυξ
εκ νέου προσκαλεί.
Και νά, σαν κάτι
άσπρο εις τον ορίζοντα εφανερώθη.
Εφάνηκεν, εφάνηκεν – είναι ο κύκνος».
***
Την ίδια χρονιά στο άλλο ποίημά του «Υποψία»:
Και ποιος θα ομιλήσει το χειρότερο.
(Aυτό καλύτερα να μη ελέγονταν).
Ποιος θα ’λθει να μας πει (Μη τον ακούσομεν.
Μη τον ακούσομεν. Θα τον ηπάτησαν)
την άδικη κατηγορία· κ’ έπειτα
το κάλεσμα, το ξανακάλεσμα του Κήρυκος,
τον ένδοξο τον ερχομό του Λοεγκρίν
κύκνο, και μαγικό σπαθί, και άγιο Γκραλ
αι επί τέλους την μονομαχίαν του,
εις την οποίαν τον ενίκησεν ο Τελραμόνδος».
Να θυμίσουμε πως το λιμπρέτο της τρίπρακτης ρομαντικής όπερας είχε γράψει ο ίδιος ο Βάγκνερ, όπως συνήθιζε. Πρωτοπαρουσιάστηκε στη Βαϊμάρη, το καλοκαίρι του 1850 απουσία του Βάγκνερ, καθώς ο καλλιτέχνης είχε αυτοεξοριστεί στην Ελβετία, λόγω της συμμετοχής του στην Επανάσταση του 1849. Την ορχήστρα διηύθυνε ο τότε καρδιακός φίλος-υποστηρικτής του, μετέπειτα πεθερός του, Φραντς Λιστ. Ο θρύλος θέλει τον Βάγκνερ να κάθισε στο ξενοδοχείο "Κύκνος" της Λουκέρνης(με όποια σημειολογία συνεπάγεται η επιλογή του ονόματος) με το ρολόι στο χέρι, μεταφερόμενος νοερώς στη Βαϊμάρη.
Για να συνταιριάξουμε μουσικά το ποίημα, θα ανατρέξουμε στην πρώτη πράξη του μελοδράματος όπου γίνεται η συνάντηση του Λόενγκριν με την Έλσα της Βραβάντης, που φυλακισμένη κατηγορείται για τη δολοφονία του αδερφού της. Η κοπέλα δεν κάνει καμμιά προσπάθεια να υπερασπιστεί τον εαυτό της, καθώς σε όραμα έχει δει πως θα έρθει ο μυστηριώδης, γενναίος ιππότης να σώσει την τιμή της.Ο ιππότης εμφανίζεται από το ποτάμι, πάνω σε μια βάρκα που τη σέρνει ένας κύκνος. Θα ξιφομαχήσει και θα νικήσει τον κόμη Τελράμουντ … Oι προσευχές του πλήθους να κυριαρχήσει το δίκαιο που προηγήθηκαν, εισακούστηκαν…
Εμβληματικές, γεμάτες ένταση, με φιλοσοφική διάθεση, μα και αέρινα διάφανες, όπου απαιτείται, οι σκηνές...Επιβλητική, όλο δυναμισμό, μα και ρομαντισμό και λυρικές πινελιές και η μουσική του Βάγκνερ, σε ένα έργο που σηματοδοτεί τη μετάβαση του μουσουργού στην ώριμη περίοδό του. Στην πρώτη πράξη, τα ηχηρά, συνθηματικά τρία σαλπίσματα προϊδεάζουν το θαύμα, τη σκηνή της εμφάνισης του μυστηριώδους ιππότη, που δεν πρέπει να αποκαλυφθεί η ταυτότητά του…Η μελωδία δονεί, σαγηνεύει…Κι η γοητεία αυτή συναρπάζει τους ακροατές με την ευαισθησία και την παντελή έλλειψη ο,τιδήποτε πομπώδους… Ο Βάγκνερ στήνει ένα θαυμάσιο τελετουργικό. Με μαεστρία περιγράφει την ανθρώπινη ανάγκη για πίστη πως κάποιος μάς προστατεύει...Θέτει φυσικά και ζητήματα αμφιβολιών κι αβεβαιότητας, διόλου όμως παρόμοια με κείνα που το Καβαφικό ποίημα, υπονοεί…
Wagner - Lohengrin - Act I Scene II:
www.enetpress. Τα Μουσικά Δράματα του Ρ. Βάγκνερ, Carl Dahlhaus Αρχείο Καβάφη Politicaldoubts.
Ο Μένης Κουμανταρέας στο βιβλίο του "Τo show είναι των Ελλήνων" παρουσιάζει τρεις νουβέλες, η πρώτη απο τις οποίες έχει τίτλο: "Μια μέρα απ’ τη ζωή τους", και αφορά τη μία και μοναδική φορά που ο Κωνσταντίνος Καβάφης συνάντησε τον Δημήτρη Μητρόπουλο , σαν σήμερα 20 Οκτωβρίου του 1932. Ο Αλεξανδρινός ποιητής ακούει το μουσικό να εκτελεί στο πιάνο ποιήματά του στο σπίτι οικογένειας υψηλής κοινωνίας των Αθηνών…
ΤΟ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ:
"Καθώς οι τελευταίες αχτίδες του ήλιου του Οκτωβρίου πέφτουν στην πρόσοψη της οικίας επί της πλατείας Συντάγματος, γίνονται οι τελευταίες ετοιμασίες για τη δεξίωση, που δίνεται προς τιμήν του επιφανούς ξένου εξ Αιγύπτου.Είναι 20 του Οκτώβρη, ένα ανέφελο δειλινό του 1932.[...]
Η οικοδέσποινα σκηνοθετεί τις τελευταίες λεπτομέρειες της αποψινής βραδιάς. Είναι όλα τ'ασημικά στις βιτρίνες τους γυαλισμένα; Είναι όλα τα ποτήρια σκουπισμένα;...το λινό τραπεζομάντηλο με την τσάκισή του, είναι σιδερωμένο;[...]
Η οικοδέσποινα πλησιάζει ένα κύριο, πλαγιαστό, που μ' ακουμπισμένο το δεξί χέρι στο πιάνο αφουγκράζεται το σφυγμό του οργάνου.[..]
-"Είναι όλα εντάξει monsieur Jean?Το όργανο σονάρει;"
Τη διαβεβαιώνει ότι ο ταλαντούχος 35άρης συνθέτης και μαέστρος, που ειναι προσκεκλημενος, δεν θα εχει να πει το παραμικρό για την ορθοτονικότητα του πιάνου.Κι ας είναι στο πρόγραμμα απόψε να παίξει μουσική ατονική.[...]
Και να που ηχεί μουσικά το κουδούνι της εξώπορτας, που φέρνει στο προσκήνιο σαν σε σκηνή θεάτρου, τον μαέστρο και συνθέτη.[...]
Είναι ψηλός, αδύνατος, καλοσχηματισμένος.
-"Μεγάλη τιμή μάς κάνεις απόψε, Δημήτρη!"[...]
Κι ενώ ο μαέστρος δοκιμάζει το πιάνο πιέζοντας το λα, το κουδούνι της εξώπορτας αποκρίνεται με μια άλλη νότα, που μοιάζει να ανοίγει διάλογο με το πιάνο.
Όλοι πετάγονται όρθιοι![...]
Σαν μια αυλαία, παραμερίζουν όλοι αφήνοντας πέρασμα στον ποιητή...[...]
Χαιρετά τους περιστάμενους με λιγοστή και βραχνή φωνή ...Τα μάτια του εξερευνούν το περιβάλλον και σταματούν πάνω στο συνθέτη, που σπεύδει να τον προϋπαντήσει. Γίνονται οι απαραίτητες συστάσεις. Μα εκείνοι είναι σαν να γνωρίζονται από παλιά. Εχει προηγηθεί μια αλληλογραφία μεταξύ τους. Ο μαέστρος υποκλίνεται. Δίνουν τα χέρια.[...]...
-"Ειναι τιμή μου που σας γνωρίζω απο κοντά".
Δεν είναι λόγια τυπικά. Τα νεανικά, μπλε μάτια του μουσικού λάμπουν από θαυμασμό γι'αυτό τον άνθρωπο που ορισμένα από τα ηδονικά και βαθιά στοχαστικά του ποιήματα αποφάσισε πριν λίγα χρόνια να μελοποιήσει[...]
Μαέστρος και ποιητής παίρνουν θέσεις αντικριστά.[...]
-"Χαίρομαι",αποτείνεται στον Αλεξανδρινό, "που δεν σας άρεσε ο γενικός τίτλος "Ποιήματα Ηδονιστικά", όπως τα είχα ονομάσει αρχικά. Τα περιόριζε κάπως η ονομασία αυτή[...]Γι'αυτό και γω τα μετονόμασα. Τα λέω τώρα "10 Inventions". Πώς σας φαίνεται;"
-"Εφόσον εσείς το κρίνετε πρέπον, δεν έχω παρά να συμφωνήσω", η απάντηση του ποιητή.[...]
-"Νομίζω ήρθε η ώρα να τα ακούσουμε", λέει η οικοδέσποινα.
Ο Δημήτρης προχωρεί, ανοίγει το θηριώδες, μαύρο πιάνο και ξεσκεπάζει τα πλήκτρα.
-"Θέλει κανείς κάτι πριν αρχίσουμε;", ρωτά η οικοδέσποινα.
Το μόνο που θέλουν είναι ν΄ ακούσουν τον συνθέτη και να καταγράψουν τις αντιδράσεις του ποιητή.[...]
Θα παρακαλούσα, λέει ο συνθέτης , να κλείσουν κάποια φώτα[...]
Η ατμόσφαιρα γίνεται πιο οικεία.[...]
Όλοι έχουν τ'αυτιά τους τεντωμένα.Κοιτάζουν άπληστα, μια το μουσικό, μια τον ποιητή.Είναι μια στιγμή που την ονειρεύονταν, μα που κι εμείς μόνο στα όνειρά μας μπορούμε να τη φανταστούμε...
(Μ. Κουμανταρέας: "Το show είναι των Ελλήνων", εκδ.Κέδρος, σελ.13-16, 22-29, 34-36)
***
Ο μεγάλος καλλιτέχνης, Δημήτρης Μητρόπουλος είναι ο πρώτος έλληνας συνθέτης που μελοποίησε Καβάφη. Δεν έμεινε ασυγκίνητος από τον ερωτικό Καβαφικό λόγο και με την αξεπέραστη συνθετική του ματιά πλάθει το 1925 τις περίφημες "10 Inventions" για φωνή και πιάνο.
Οι Inventions ποιητικά και μουσικά βρίσκονται μπροστά από την εποχή τους, ένα έργο ρεαλιστικό, με πηγαίο αισθησιασμό και ποικίλους νεωτερισμούς. Η εκτίμηση, που έτρεφε ο συνθέτης προς τον ποιητή είναι εμφανής και καταγράφεται σε δυο επιστολές, που του είχε στείλει προκειμένου να του γνωστοποιήσει τη μεγάλη απήχηση και εξαιρετική υποδοχή από τους ακροατές, των ποιημάτων του! Τα ποιήματα της συλλογής αυτής με τον άκρατο ερωτισμό τους ξεχειλίζουν συναίσθημα και αλήθειες...Ρεαλιστικά στο λόγο, πρωτοπόρα στη μουσική τους δομή, απελευθερωμένα από κάθε είδους προκατάληψη και δέσμευση.
Ο Μητρόπουλος χωρίζει τις δέκα Inventions σε τέσσερα μέρη:
I. 4 Canons : περιλαμβάνει τα ποιήματα: "Μακρυά", "Να μείνει", "Για νάρθουν", "Το διπλανό τραπέζι"
II. 2 Passacaglia : με τα ποιήματα: "Γκρίζα", "Μέρες του 1903"
III. Preludio e fuga a 4 voci: τα ποιήματα: "Εν τη οδώ", "Ο ήλιος του απογεύματος" και
IV. Pedale - Coda Finale: με τα ποιήματα: "Έτσι πολύ ατένισα", "Επήγα"
Ο συνθέτης που αρχικά είχε επιλέξει 14 ποιήματα δεν γνωρίζουμε το λόγο που στην τελική έκδοση δεν συμπεριέλαβε τα:
"Ηδονή", "Μια νύχτα", "Η αρχή των" και "Εν απογνώσει".
Ο κύκλος ηχογραφήθηκε σε ένα ανεπανάληπτο ρεσιτάλ ερμηνείας και συνοδείας με τη μέτζο σοπράνο Αγγελική Καθαρίου και στο πιάνο το Θοδωρή Τζοβανάκη, απ' όπου έχω επιλέξει να ακούσουμε τρία :
1. Στο ποίημα "Γκρίζα" ο ποιητής μπορεί να αποκρύπτει επιμελώς το φύλο του αγαπημένου του, όμως κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει την έντονη οσμή, που έχει κρατήσει η μνήμη και η θύμηση αυτού του προσώπου!
Η οσμή αυτή κρατά αναλλοίωτη και προφυλάσσει από τη λήθη την όμορφη ερωτική ανάμνηση...επιστρέφοντας έτσι, έστω και νοερά στο ηδονικό παρελθόν του.
"Κυττάζοντας ένα οπάλλιο μισό γκρίζο
θυμήθηκα δυο ωραία γκρίζα μάτια
που είδα· θάναι είκοσι χρόνια πρίν ....
.......................
Για έναν μήνα αγαπηθήκαμε.
Έπειτα έφυγε, θαρρώ στην Σμύρνη,
για να εργασθεί εκεί, και πια δεν ιδωθήκαμε.
Θ’ ασχήμισαν — αν ζει — τα γκρίζα μάτια· θα χάλασε τ’ ωραίο πρόσωπο. Μνήμη μου, φύλαξέ τα συ ως ήσαν. Και, μνήμη, ό,τι μπορείς από τον έρωτά μου αυτόν, ό,τι μπορείς φέρε με πίσω απόψι"
2. "Εν τη οδώ":
Τον νεαρό όμορφο ήρωα του ποιήματος συναντά ο ποιητής μας στο δρόμο, "εν τη οδώ"...Ο ποιητής επισημαίνει την ωχρότητα στο συμπαθητικό του πρόσωπο. Τον περιγράφει να περιπλανιέται άσκοπα, ζαλισμένος από την ηδονή...Ο Καβάφης με τον περίτεχνο, περιεκτικό λόγο του δημιουργεί μια ερωτική ιστορία, που συγκινεί με την ανάκληση της μέθης που προκαλεί η ηδονική επαφή...
"Το συμπαθητικό του πρόσωπο, κομμάτι ωχρό·
τα καστανά του μάτια, σαν κομμένα·
είκοσι πέντ’ ετών, πλην μοιάζει μάλλον είκοσι·
με κάτι καλλιτεχνικό στο ντύσιμό του
- τίποτε χρώμα της κραβάτας, σχήμα του κολάρου -
ασκόπως περπατεί μες στην οδό,
ακόμη σαν υπνωτισμένος απ’ την άνομη ηδονή,
από την πολύ άνομη ηδονή που απέκτησε"
3. "Ετσι πολύ ατένισα"
Στο ποίημα αυτό αναδύεται ο θαυμασμός του ποιητή για την ομορφιά του ανδρικού σώματος, για την ηδονική αρτιότητά του. Επισημαίνει πως στα αρχαία χρόνια το κάλλος εγκωμιάστηκε και συχνά ενέπνεε τους καλλιτέχνες..., πως αποτελούσε σύμβολο ωραιότητας διαχρονικό, κάτι που στην εποχή του Καβάφη είναι αντίθετα, κατακριτέο. Ο ποιητής κρύβει επιμελώς την ιδιαιτερότητα των προτιμήσεών του, καθώς γνωρίζει την αντίδραση της συντηρητικής κοινωνίας, που θα προκαλέσει τυχόν ομολογία τους.
"Την εμορφιά έτσι πολύ ατένισα,
που πλήρης είναι αυτής η όρασίς μου.
Γραμμές του σώματος. Κόκκινα χείλη. Μέλη ηδονικά.
Μαλλιά σαν από αγάλματα ελληνικά παρμένα·
πάντα έμορφα, κι αχτένιστα σαν είναι,
και πέφτουν, λίγο, επάνω στ' άσπρα μέτωπα.
Πρόσωπα της αγάπης, όπως τάθελεν
η ποίησίς μου... μες στες νύχτες της νεότητός μου,
μέσα στες νύχτες μου, κρυφά, συναντημένα...
Θα πρέπει να σημειωθεί πως η επίσκεψη του Καβάφη στην Αθήνα και η συνάντησή του με το το συνθέτη Μητρόπουλο -ως σπουδαίο γεγονός- αναφέρθηκε και στον Αθηναϊκό Τύπο.Στην εφημερίδα Βραδυνή της εποχής αφιερώθηκε ολοσέλιδη αναφορά με τίτλο: "Ο Καβάφης στην Αθήνα-Δυο δεξιώσεις προς τιμήν του".
Συγκεκριμένα:
"Ο κ. Καβάφης, ο Αλεξανδρινός ποιητής μένει στο ξενοδοχείο "Κοσμοπολίτ". Είναι το πιο μοντέρνο ίσως ξενοδοχείο της πρωτευούσης. Και ο ποιητής δεν μπορούσε να μείνει αλλού, αφού μοντέρνα -υπερμοντέρνα μάλιστα- είναι και η τεχνοτροπία του. Ο ποιητής είναι άρρωστος, εν τούτοις δέχεται το πλήθος των θαυμαστών του.[...] Είναι αλήθεια συγκινητική η υποδοχή που έκαναν οι θαυμαστές της Καβαφικής ποίησης στον Αλεξανδρινό ποιητή. Δεξιώσεις, γεύματα, επισκέψεις...[...] Η κυριότερη ατραξιόν ήταν η εκτέλεση υπό του κ. Μητροπούλου στο πιάνο των δέκα μουσικών κομματιών που έγραψε πάνω σε δέκα τραγούδια του Καβάφη. Ο κ. Μητρόπουλος τα τραγούδησε συγχρόνως "σότο βότσε"για να ερμηνεύσει καλύτερα και να αποδείξει τη σχέση του ρυθμού τους με τη μουσική. Ακολούθησε φιλολογική συζήτηση..."
[Ευχαριστω τον αγαπημενο φίλο και ραδιοφωνικό παραγωγό του Τρίτου Προγράμματος, κ. Μπάμπη Καβροχωριανό, ο οποίος μου έστειλε το συγκεκριμένο σχετικό φύλλο από την Ψηφιακή Βιβλιοθήκη της Βουλής].
Πόσο τέλεια περιγραφικός ο λόγος του Κουμανταρέα, Ελπίδα μου. Σε μεταφέρει κατ' ευθείαν στο αστικό σαλόνι, ακούς το λα του πιάνου και μετά το κουδούνι... η παράσταση αρχίζει! Σύμπραξη δύο τεράστιων μορφών της τέχνης σε 10 Inventions! Μου άρεσε η εκπληκτική απόδοση του άσκοπου περπατήμαος στον δρόμο με τον εκρηκτικό ρυθμό του, τις κοφτές ανάσες και το δυναμικό τέλος του. Υπέροχη ανάρτηση, ΕΥΓΕ, αγαπημένη μου! ❤
Αζη μου, διαβαζεται απνευστί το κειμενο του Κουμανταρέα και οπως γραφεις σε μεταφερει κατευθειαν στο σαλονι της αριστοκρατισσας που τιμα με τη συγκεντρωση αυτη τον Καβαφη! Ο Μητροπουλος τον θαυμαζε τόσο τον ποιητη που τ φανερωνει με τον τροπο που προσεγγιζει την ποιηση του., Βεβαια ηταν και άλλοι, οπως καταλαβαινιυμε, λογοι ταυτισής τους, κυριως νοοτροπιας πανω στον ερωτα και την διεκδικηση ερωτικης ελευθεριας σε καιρους δυσκολους για κατι τετοιο... Ναι,συμφωνω πως στο ποιημα "Εν τη οδω" ο αλεξανδρινος σκιαγραφει εξοχα την ασκοπη περιλάνηση και η μουσική ακουθει πιστα το κειμενο με μουσικές τεχνικες, μαεστρικά αξιοποιημενες.... Ευχαριστω πολύ!Σε φιλώ! Delete
