Με δοξαστικές μελωδίες, ευφρόσυνα ακούσματα, ιστορίες και παραδόσεις λαών ξεκινά η γιορταστική εβδομάδα σ' ένα ταξίδι αναζήτησης του Θείου Βρέφους μέσα στην έρημο της καρδιάς μας...
Στην περιοχή της Βηθλεέμ που γεννήθηκε ο Χριστός βρίσκονταν βοσκοί, που τη νύχτα φύλαγαν στο ύπαιθρο το κοπάδι τους. Παρουσιάστηκε, λοιπόν, Άγγελος Κυρίου και με τη θεϊκή λαμπρότητα τούς σκέπασε ολόγυρα! "Μην τρομάζετε!", τούς είπε! "Σας φέρνω χαρμόσυνο άγγελμα, που θα γεμίσει με χαρά μεγάλη όλον τον κόσμο! Σήμερα στην πόλη του Δαβίδ γεννήθηκε ο Σωτήρας!"
"Λατρεία των Ποιμένων", Domenico Ghirlandaio, 1485
Σύμφωνα με την ουγγρική λαϊκή παράδοση, δεν ήταν μόνο οι τρεις Μάγοι, αλλά και οι βοσκοί που έφεραν δώρα στον νεογέννητο Χριστό. Ξυπνώντας ο ένας τον άλλον, σ' ένα "δοξαστικό κάλεσμα" γεμάτοι χαρά και ενθουσιασμό έρχονται φορτωμένοι να προσκυνήσουν στη φάτνη το Μεσσία. Οπλισμένοι προσδοκίες για ενα μέλλον αγάπης, ο ένας έφερε αρνί, ο άλλος τυρί κι ο τρίτος ένα φλάουτο για να ηχήσει στα πέρατα της γης πως γεννιέται ο Χριστός. Έρχεται στη γη από τον Ουρανό, κι εμείς καλούμαστε να τον δοξολογήσουμε. Ν'ανεβούμε ψηλά, για να τον υποδεχτούμε. Όλη η κτίση ας του τραγουδήσει!
Ο Κοντάι την εποχή σύνθεσης του έργου
Ο "Pásztorok karácsonyi tánca - Χριστουγεννιάτικος Χορός των Ποιμένων" του Ζόλταν Κοντάι είναι χορωδιακή σύνθεση για γυναικείο φωνητικό σύνολο και ένα πνευστό(του οποίου η χρήση είναι ευδιάκριτη και έντονη), που γράφτηκε το διάστημα 1927-1935.
Το κείμενο βασίζεται σε ουγγρικά χριστουγεννιάτικα κάλαντα με θέμα την προσκύνηση των ποιμένων στο Θείο Βρέφος.
Να θυμίσουμε πως ο Oύγγρος συνθέτης ως παιδί και έφηβος έπαιζε βιολί και τσέλο στην ορχήστρα του σχολείου και τραγουδούσε στη χορωδία του καθεδρικού ναού. Εκεί γνώρισε τα χαρακτηριστικά της εκκλησιαστικής μουσικής, εντρύφησε στα λειτουργικά κείμενα και μελέτησε σε βάθος τις παρτιτούρες της ιερής μουσικής. Συνδυαστικά δε με την προσωπική του έρευνα της λαϊκής μουσικής της πατρίδας του προέκυψαν συνθέσεις όπως αυτή που απολαμβάνουμε σήμερα.
Στην τέχνη της Αναγέννησης με βάση τις κλασικές ιστορίες του Ορφέα, οι βοσκοί μερικές φορές απεικονίζονται με μουσικά όργανα. Εναλλακτικά, έχει υποστηριχθεί ότι αυτό το μοτίβο προέρχεται από ένα έθιμο σε λαούς της κεντρικής Ευρώπης να εκτελούνται αυλοί ή φλάουτα στην εμφάνιση των εικόνων που παριστούν το Θείο Βρέφος στη Φάτνη και τους ποιμένες γονατιστούς να Τον υμνολογούν και να Τον δοξάζουν.
Zoltán Kodály: "Christmas Dance Of The Shepherds"
Ο Κοντάι με απέριττη μουσική ευλάβεια εγκωμιάζει το θαυμαστό, συγκινητικό και θεοφιλέστατο Μυστήριο της Γέννησης του Χριστού.
Δεν ξέρω αν το έχετε ακούσει ή όχι, όμως οι Ούγγροι υποστηρίζουν την πεποίθηση ότι ένα φτάρνισμα πριν την αφήγηση μιας ιστορίας δεικνύει την απόλυτη αλήθεια της ιστορίας, που θα ξετυλιχτεί, ανεξάρτητα με τυχόν υπερβολές και εξωπραγματικά επεισόδια που θα περιλαμβάνει η ιστορία.
Ένα ορχηστρικό "φτάρνισμα" περιλαμβάνεται και στην περίφημη λαϊκή όπερα "Háry János", του ούγγρου συνθέτη, εθνομουσικολόγου και μουσικοπαιδαγωγού, Ζόλταν Κοντάι.
Το λιμπρέτο της όπερας βασίζεται στο επικό ποίημα του János Garay: "Az obsitos - Ο Βετεράνος" κι έχει πρωταγωνιστή τον Χάρι Γιάνος, έναν απόστρατο αξιωματικό, που κάθε βράδυ αφηγείται ιστορίες με τα κατορθώματα και τους έρωτές του, ψυχαγωγώντας με αυτόν τον τρόπο, μικρούς και μεγάλους θαμώνες του πανδοχείου του χωριού του...
"...σηκώνοντας στο χέρι το ποτήρι...
περιπέτειες απ' τη θάλασσα αφηγείται
και κατορθώματα ιστορεί από τη μάχη.
Πού και τι κατάφερε και άκουσε
και όλοι σιωπηλοί
από τα χείλη του κρεμώνται"
(János Garay: "Ο Βετεράνος")
Σε μια δεύτερη ανάγνωση, ο κοινωνικοϊστορικός ιστός του θέματος, παραπέμπει στο Ουγγρικό έθνος, τον καταπιεσμένο λαό και το όνειρό του για ελευθερία.
Λέγεται πως ο πρωταγωνιστής του επικού ποιήματος του János Garay ήταν υπαρκτό πρόσωπο. Ένας ουσάρος(ιππέας) ονόματι, László Skultéty(1738-1831), που πολέμησε ενάντια σε Γάλλους, Τούρκους, Πρώσους, Ιταλούς, Ρώσους και πήρε μέρος σε δεκάδες εκστρατείες. Τραυματίστηκε πολλές φορές, επέδειξε όμως γενναιότητα και αξιοθαύμαστο ηρωισμό, τόσο που ο αυτοκράτορας Φραγκίσκος Ιωσήφ τον έχρισε ιππότη, χωρίς όμως εκείνος να δεχτεί τον τίτλο. Πέθανε στα βαθιά γεράματα στο χωριό του, σε ηλικία 93 ετών.
Ο φαντασιόπληκτος και αφελής Γιάνος της όπερας του Κοντάι, πλάθει μοναδικά περιστατικά:
Η σύζυγος του Ναπολέοντα, Μαρία Λουίζα, έχει ερωτευτεί παράφορα τον αξιωματικό κι έτσι, τον μεταθέτει στη Βιέννη. Όμως, ερωτευμένος με την αυτοκράτειρα είναι και ο υπουργός του Ναπολέοντα, που γι' αυτό το λόγο κηρύττει τον πόλεμο στην Αυστρία. Ο γενναίος Γιάνος νικά το στρατό του Ναπολέοντα και η Μαρία Λουίζα παραμένει δίπλα του, εκούσια σκλαβωμένη στα δίχτυα του έρωτά του. Ωστόσο, όταν ο Χάρι Γιάνος βλέπει την παλιά αγαπημένη του, Όρτσε, που έρχεται από το χωριό μόνο και μόνο για να τον συναντήσει, συνειδητοποιεί ότι μόνο μαζί της θα είναι πραγματικά ευτυχισμένος και "σχολά" την αυτοκράτειρα...
"Τα καλύτερα έρχονται!" κι ακούνε όλοι
με τ'αυτιά ορθάνοιχτα!
-παλικάρια δεν θα το ξέρετε
όμως ο "θείος" τα'βαλε κάποτε
με το Μεγάλο Ναπολέοντα..
"Αχαμ!" - είπε ο ήρωας. Ο Ναπολέων, αστείο πράμα!
Είναι "υπέροχος" με τους Γάλλους
και μ' άλλους σαν αυτούς.
Αλλά με τους Μαγυάρους, ένας Θεός ξέρει,
ότι είναι διαφορετικά πολύ
Δεν είναι τίποτα ο Ναπολέων για έναν ουσάρο των Μαγυάρων!
Το "φτάρνισμα" (εκτελεσμένο από σύσσωμη την ομάδα των τοξοτών συνεπικουρούμενη από κύμβαλα και τύμπανα), απότομο, εκρηκτικό και σπασμωδικό, ακούγεται στο Πρελούδιο της όπερας, που έχει τον υπότιτλο: "Το παραμύθι αρχίζει". Τα όργανα μιμούνται το φτάρνισμα, ακολουθώντας μια γραμμή που διογκώνεται αργά, στο τέλος εκρήγνυται και συνεχίζει με την κατιούσα κλίμακα στο πιάνο.
Στην ορχηστρική σουίτα "Háry János", που έκανε πρεμιέρα στη Βαρκελώνη λίγους μήνες μετά την όπερα στο Gran Teatro del Liceo της Βαρκελώνης, στις 24 Μαρτίου του 1927, ακολουθούν τα μέρη:
2. Βιεννέζικο Μουσικό Ρολόι.
3. Τραγούδι 4. Η Μάχη και η Ήττα του Ναπολέοντα. 5. Ιντερμέδιο 6. Είσοδος του Αυτοκράτορα και της Αυλής του
Μοτίβα, που πολλά απ' αυτά πατούν σε λαϊκές ουγγρικές μελωδίες, σκιαγραφούν τον μεγαλόστομο, χαριτωμένο παραμυθά, που με χιούμορ, θυμοσοφία αλλά και σαρκασμό δεν αφηγείται μόνο, αλλά συγχρόνως γελοιοποιεί τον πόλεμο και καταγγέλλει την εκμετάλλευση της ιδέας της πατρίδας...
Γλυπτό του Hary Janos σε πλατεία στο Szekszárd
Ακούμε το Πρελούδιο από την Ορχήστρα του Σικάγο υπό την μπαγκέτα του Sir Georg Solti. Είναι μια βαθιά φλογερή επίκληση. Μετά το σκεπτικιστικό φτάρνισμα με το τσιριχτό glissando, το θέμα του πρελούδιου εξελίσσεται θριαμβευτικά. Αυτή η ηρωική μουσική ιδέα πετάει σε δυσθεώρητα μουσικά ύψη, πάνω στα φτερά των παραλλαγών, για να φτάσει στο τέλος, ημιτελής. Ο Κοντάι με τη μουσική του ζωγραφίζει ευφάνταστα τη ζωή στη Βιεννέζικη Αυλή, όμως όπως την αντιλαμβανόταν ένας Ούγγρος αγρότης.
Πριν αφεθούμε στην απόλαυση της ακρόασης του έργου, αξίζει να αναφέρουμε ότι ο Κοντάι ποτέ δεν θεώρησε τον ήρωά του ψεύτη. Αντίθετα, πίστευε πως αποτελεί την ενσάρκωση της ουγγρικής φαντασίας: "Ο Γιάνος δεν λέει ψέματα, δημιουργεί ένα παραμύθι, είναι ποιητής. Κάθε Ούγγρος είναι ονειροπόλος. Έτσι, μεταφέρεται από τη θλιβερή πραγματικότητα των αιώνων στον κόσμο των ψευδαισθήσεων. Ο Γιάνος εμφανίζεται χαρούμενος μέσα στη φτώχεια του, ένας βασιλιάς στο βασίλειο των ονείρων του. Αυτό που αφηγείται δεν συνέβη ποτέ, αλλά το έχει ζήσει, και έτσι είναι πιο αληθινό από την πραγματικότητα".
Zoltán Kodály: "Háry János Suite, Prelude- Τhe Fairy Tale Begins"
'Η εκδίωξη των εμπόρων από το Ναό", Δ. Θεοτοκόπουλος-wikimedia
Την επομένη της εισόδου στα Ιεροσόλυμα ο Ιησούς πηγαίνει στο Ναό....
Στο εικαστικό του: "Η εκδίωξη των εμπόρων από το Ναό", ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος τοποθετεί στο κέντρο της σύνθεσής του τον Ιησού που οργισμένος και κρατώντας μαστίγιο διώχνει τους εμπόρους από το ναό στα Ιεροσόλυμα. Τα χρώματα που χρησιμοποιεί ο καλλιτέχνης είναι έντονα, με το κυανό να υπερισχύει, προσδίδοντας κίνηση, δυναμική και ορμητικότητα στο εικαστικό.
Πρόκειται για έργο της νεότητάς του, όταν ακόμη βρισκόταν στη Βενετία γι' αυτό και η ανατομία των μορφών πλησιάζει στο ιταλικό αναγεννησιακό ύφος, αρκετά διαφορετικό από τις μεταγενέστερες δημιουργίες του με τις μακρόστενες, οστέινες φιγούρες. Η θεματική του πίνακα εκτιμήθηκε ιδιαίτερα από τους εκφραστές της Μεταρρύθμισης αφού την εξέλαβαν ως αναπαράσταση κάθαρσης στην Εκκλησία. Επίσης είναι εντυπωσιακή η απεικόνιση τριών γυναικών με αποκαλυπτικότατο ένδυμα και έντονο αισθησιασμό. Ο Ελ Γκρέκο μάλλον βρήκε αυτόν τον τρόπο να αποτυπώσει την έννοια της αμαρτίας.
Το 1934 ο Ζόλταν Κοντάι συνέθεσε ένα έργο με μεγάλη πρωτοτυπία μορφής και βασισμένο στις θρησκευτικές συνθέσεις των Ιταλών πολυφωνιστών της Αναγέννησης.
Πρόκειται για το σπανιότατα ακουόμενο -πλην περίφημο- χορωδιακό του: "Jézus és a kufárok-Ο Ιησούς και οι έμποροι" για a cappella ερμηνεία σε στυλ καντάτας. Άφθαστου κάλλους, μια σύνθεση-κόσμημα του παγκόσμιου χορωδιακού ρεπερτορίου. Μην ξεχνάμε πως ο Κοντάι ήταν εξοικειωμένος με τη χορωδιακή μουσική, μια και ως παιδί κι έφηβος τραγουδούσε σε εκκλησιαστικές χορωδίες.
Η έμπνευση της καντάτας αντλήθηκε από το κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο (κεφ. 2,13):
"Επλησίαζε δε το Πάσχα των Ιουδαίων και ανέβηκε ο Ιησούς εις τα Ιεροσόλυμα. Και ευρήκε στο ιερόν, αυτούς που επωλούσαν βόδια και πρόβατα και περιστέρια, όπως επίσης και τους αργυραμοιβούς... Και αφού έκαμε φραγγέλλιον από σχοινιά, έβγαλε έξω από την αυλήν όλους και αναποδογύρισε τα τραπέζια των. Εις εκείνους δε που επωλούσαν τα περιστέρια είπε: Πάρετέ τα από εδώ και μη κάμνετε τον οίκον του Πατρός μου, οίκον εμπορίου! Ο οίκος μου θα είναι οίκος προσευχής για όλα τα έθνη. Όμως εσείς τον καταντήσατε άνδρο ληστών! Ωστόσο οι αρχιερείς παραφυλούσαν για να Τον σκοτώσουν, αλλά φοβόντουσαν γιατί ο λαός κρέμονταν από κάθε Του λέξη"
Ο ούγγρος συνθέτης δομεί το έργο του σε 4 μέρη με coda:
Η εναρκτήρια μουσική εικόνα, εστιάζει στην πρόταση:"Επλησίαζε το Πάσχα...", γι' αυτό επιλέγει μια σύντομη, λιτότατη, μονόφωνη, μα μεγαλοπρεπή, κατανυκτικότατη μελωδία.
Στο δεύτερο μέρος "γεμίζει" τη γραμμή πολυφωνικά, δημιουργώντας ένα ηχητικό χάος δυσαρμονιών, μια μουσική οχλοβοή, καθώς αποτυπώνει το: "επωλούσαν βόδια και πρόβατα...".
Δραματουργικά η κορύφωση της χορωδιακής σύνθεσης έρχεται στο τρίτο μέρος, όπου διακρίνει κανείς μια μελωδική "τραχύτητα" με νύξεις διάφωνων συγχορδιών και μοτίβων σε μορφή φούγκας, καθώς ο Κοντάι αποτυπώνει τον οργισμένο Ιησού που με το μαστίγιο καταφέρεται ενάντια στους εμπόρους. "...αναποδογύρισε τα τραπέζια των..."
Στο τέταρτο μέρος κυριαρχούν οι φωνές των τενόρων να αποτυπώνουν ήρεμα τα στοχαστικά λόγια: "...μη κάμνετε τον οίκον του Πατρός μου, οίκον εμπορίου, τον καταντήσατε άνδρο ληστών", συνοδεία δευτερευόντως από τις υπόλοιπες φωνές, στις οποίες εντοπίζονται μικρές διακοπές μεταξύ των λέξεων. Μια κίνηση, που θυμίζει πολύ τα στοχαστικά μέρη των Μπαχικών "Παθών".
Το χορωδιακό, ολοκληρώνεται με μια Coda:"...ο λαός κρέμονταν από κάθε Του λέξη", στο οποίο οι γυναικείες φωνές επαναλαμβάνουν εμφατικά τη λέξη "Rablοk-άνδρο ληστών", ενώ ο ρυθμός κι η ένταση σιγά-σιγά αποδυναμώνουν χαρακτηριστικά, με την αρμονία να επιστρέφει στα επίπεδα του εισαγωγικού μέρους.
