Κούντερα - Στραβίνσκυ: H απαράμιλλη ευτυχία της επινόησης...

Ο Μπαλανσίν με τον ελέφαντα, Μodoc, πρωταγωνιστή της παράστασης: "Circus Polka"
(από: forumangelcorella)

"Η ευτυχία θέλει καθημερινή εξάσκηση, όπως το βιολί", λέει ο Άγγλος πολιτικός και διανοούμενος, John Lubbock.
Συμφωνείτε;
Η ευτυχία δεν διδάσκεται, ούτε έχει μυστική συνταγή. Δεν είναι λεφτά, δόξα, επιτυχίες. Ευτυχία είναι στιγμές! Το γνωρίζουμε οι περισσότεροι. Στην απλότητα αυτών των στιγμών κρύβεται η ευτυχία κι ας πορευόμαστε σε πολύπλοκα μονοπάτια της καθημερινότητας...

20 Μάρτη: Διεθνής Ημέρα Ευτυχίας, σήμερα!

Έτσι ο χαιρετισμός μου έρχεται με μια εμπνευσμένη περί ευτυχίας αναφορά του Μίλαν Κούντερα, που πάντα εντυπωσιάζει με τη σαφήνεια και καθαρότητα του λόγου του, αλλά κυρίως με το σπινθηροβόλο χιούμορ του, που συχνά φθάνει ως τον σαρκασμό.

"Θυμάμαι την έκθεση Πικάσο στην Πράγα...Στη μνήμη μου έμεινε ένας πίνακας. Μια γυναίκα κι ένας άντρας τρώνε καρπούζι. Η γυναίκα είναι καθισμένη, ο άντρας είναι ξαπλωμένος κατάχαμα, με τα πόδια σηκωμένα ψηλά στον ουρανό, με μια κίνηση ανείπωτης χαράς. Κι όλα αυτά ζωγραφισμένα με απολαυστική ξεγνοιασιά, που μ' έκανε να σκεφτώ πως ο ζωγράφος, καθώς ζωγράφιζε τον πίνακα, θα ένιωσε την ίδια χαρά με τον άντρα που σηκώνει ψηλά τα πόδια. 

Η ευτυχία του ζωγράφου είναι διπλή ευτυχία. Είναι η ευτυχία να ατενίζεις με το χαμόγελο μια ευτυχία. Αυτό ακριβώς, το χαμόγελο.[...]

Στην ευτυχία του άντρα , ο ζωγράφος διακρίνει μια θαυμάσια σταγόνα κωμικού στοιχείου και αγάλλεται. Το χαμόγελό του ξυπνά μέσα του μια εύθυμη και ανεύθυνη φαντασία.[...]

Η ευτυχία για την οποία μιλώ, φέρει λοιπόν την σφραγίδα του χιούμορ..."

(Μίλαν Κούντερα: "Οι Προδομένες Διαθήκες", εκδ. Εστία, μτφ: Γιάννης Χάρης, σελ. 100-102)

Ο Μίλαν Κούντερα αναφέρεται προφανώς στο εικαστικό έργο: "Mangeuse de pastèque et homme écrivant-Τρώγοντας καρπούζι και άνθρωπος που γράφει" του Πικάσο:

(πηγή: artory.com)

Ο Κούντερα όπως θα γνωρίζετε, λάτρεψε τη μουσική του Ιγκόρ Στραβίνσκυ και συχνά μέσα από δοκίμιά του έσπευσε να τον υπερασπιστεί έναντι όσων τον κατηγόρησαν για λογής θέματα..

Έτσι, στο ίδιο Δοκίμιο, στο κεφ. "Ευτυχία και Έκσταση" και σαν απάντηση στον Τεοντόρ Αντόρνο που υποστήριξε πως ποτέ δεν αισθάνθηκε την παραμικρή απόλαυση ακούγοντας μουσική του Στραβίνσκυ, παραθέτει επιχειρήματα προκειμένου να αποδείξει την "ευτυχία, που ακτινοβολεί η μουσική του ρώσου συνθέτη".

Παράλληλα λοιπόν με την ανάμνηση του εικαστικού έργου του Πάμπλο Πικάσο με τον "ευτυχισμένο άνδρα", ο Κούντερα παραβάλλει κάτι από Στραβίνσκυ. 

Συνεχίζει:

"Τα ρόντο και τα μενουέτα των κλασικών συμφωνιών είναι πρόσκληση για χορό, αλλά η ευτυχία για την οποία μιλώ, δεν θέλει να εμφανιστεί σαν ευτυχία μέσα από την κίνηση ενός χορού.
Γι' αυτό και καμμιά πόλκα δεν μού προξενεί ευτυχία, εκτός από την "Circus Polka" του Στραβίνσκυ, που δεν γράφτηκε για να τη χορεύουμε, αλλά για να την ακούμε με τα πόδια ψηλά στον ουρανό.
Γιατί υπάρχουν και έργα που αποκάλυψαν την απαράμιλλη  ευτυχία του είναι, την ευτυχία που εκδηλώνεται με το να υπονοείς, να αιφνιδιάζεις, ακόμη και να σκανδαλίζεις, με μια επινόηση".

O πλήρης τίτλος της σύνθεσης του Στραβίνσκι που μνημονεύει ο Κούντερα και συνετέθη μετά από παρότρυνση του Μπαλανσίν είναι: "Circus Polka: For a Young Elephant", προορισμένη να  χορευτεί από 50 ελέφαντες με αμφίεση μπαλαρίνας και 50 μπαλαρίνες .

Ο ρώσος ιμπρεσάριος βρήκε ασυνήθιστη την πρόταση του τσίρκου Barnum & Bailey  της Ν.Υόρκης, που τού πρότεινε να χορογραφήσει ένα μπαλέτο για τον εξαιρετικά ευλύγιστο ελέφαντά τους, Μodoc. Πρόταση-πρόκληση την οποία και δέχτηκε. Αμέσως για την μουσική επένδυση της χορογραφίας σκέφτηκε τον Στραβίνσκυ, που πάντα ήταν ανοιχτός σε καινοτομίες και νεωτερισμούς. 

Την εποχή εκείνη ο Στραβίνσκυ βρισκόταν στο Παρίσι. Έτσι η επικοινωνία τους έγινε τηλεφωνικά κι ο χιουμορίστας συνθέτης δήλωσε πως θα δεχόταν να γράψει μουσική "μόνο για νεαρούς, παιχνιδιάρηδες  ελέφαντες..."

Ο Στραβίνσκυ ολοκλήρωσε τη σύνθεση μέσα σε ελάχιστες μέρες και πληρώθηκε με ένα υπέρογκο ποσό για τη δουλειά του. Η πρεμιέρα με τους ελέφαντες χορευτές να φορούν τις ροζ αέρινες tutu τους και τον νεαρό ελέφαντα Μodoc να πρωταγωνιστεί, έγινε το 1942 με τους παρευρισκόμενους αρχικά να αγωνιούν  και ανησυχούν μήπως τα ζώα πανικοβληθούν στην ακρόαση της μουσικής, όμως τελικά ήταν τόσο καλά εκπαιδευμένα που ανταποκρίθηκαν σχεδόν άψογα (εκτός από μια μικρή ρυθμική τους καθυστέρηση σε ορισμένα σημεία) και το πρωτότυπο show ενθουσίασε τους πάντες! 

Χαρακτηριστικό της χιουμοριστικής σύνθεσης είναι οι συχνές ρυθμικές εναλλαγές, χωρίς η φαντασία του Στραβίνσκυ  να περιορίζεται στο ρυθμό της πόλκας του τίτλου.  Στην ενορχήστρωσή του ο καλλιτέχνης χρησιμοποιεί συχνά ήχους από χαριτωμένα πίκολι και ρολαρίσματα ταμπούρλων, που παραπέμπουν εμπνευσμένα σε ήχους του τσίρκου, ενώ δίνεται έμφαση στα χάλκινα, λαμπροί, βηματικοί ήχοι που ταιριάζουν με την εικόνα του υπερμεγέθη ελέφαντα με το χαριτωμένο πλην ογκώδες παρουσιαστικό, που τον καθιστούν βαρύποδο και δυσκίνητο.

Ο δημιουργός χαρακτήρισε τη σύνθεση "μουσικοχορευτική  σάτιρα, ένα μουσικό ισοδύναμο με τα εικαστικά του Τουλούζ Λοτρέκ".

Αίσθηση κεφιού, ευθυμίας, απόλαυσης και ζωντάνιας απορρέει από την ακρόαση  και στο φινάλε μια ρυθμική πόλκα βασισμένη μελωδικά στο βασικό θέμα από το "Marche Militaire, Νο 1"  του Σούμπερτ, ξαφνιάζει ευχάριστα(3:12). Μια παραλλαγή-επινόηση που αιφνιδιάζει, προκαλεί ευφορική διάθεση, αποκαλύπτει ίσως την απαράμιλλη ευτυχία που εκδηλώνεται όταν ακομπλεξάριστα ένας δημιουργός "γελοιογραφεί" ή "παρωδεί" καταστάσεις...

Την ενορχήστρωση  για τη μπάντα του τσίρκου είχε κάνει ο David Raskin, και λίγο αργότερα ο συνθέτης έδωσε και μια εκδοχή για μεγάλη ορχήστρα, την οποία απολαμβάνουμε.

Stravinsky: "Circus Polka":

Τελικά, ουδείς αμφισβητεί πως ευτυχία είναι χιούμορ, είναι χαμόγελο...Χαμόγελο κι ελαφρότητα στις στιγμές...Είναι λίγες νότες από τον αγαπημένο μας συνθέτη, μια πινελιά του ζωγράφου που θαυμάζουμε...
Κάποιες φορές όμως ξεχνάμε πως κρύβεται στη στιγμή, που είναι μοναδική και κυνηγάμε άπληστα τα ύψη, κι ό,τι λάμπει...
Περίπλοκος και με πολλές ερμηνείες ο ορισμός της ευτυχίας...Τι να πω;......Για μένα είναι ηρεμία και γαλήνη ψυχής, είναι ησυχία συνείδησης πως πάλεψα για προσωπική, μα συγχρόνως και την ευτυχία του συνόλου, του οποίου είμαι μέρος...Αυτό, με κάνει ευτυχισμένη, με κάνει και χαμογελώ...
Ας μετράμε τη ζωή με τα χαμόγελα ..Είναι κάπως παρηγορητικό...

Για την Ημέρα Ευτυχίας μπορείτε να διαβάσετε κι ένα παλαιότερο άρθρο εδώ.

Κούντερα - Μπετόβεν: Πρέπει ή δεν πρέπει;...Μια δύσκολη απόφαση...

 

"...πέντε μέρες μετά την αναχώρηση της Τερέζας ο Τόμας ανήγγειλε στο δ/ντή της κλινικής πως έπρεπε να γυρίσει.Ντρεπόταν.
Είχε την επιθυμία να του τα εμπιστευτεί όλα και να του μιλήσει για την Τερέζα και για το γράμμα που του είχε αφήσει πάνω στο τραπέζι. Αλλά δεν έκανε τίποτα.
Ο γιατρός δεν θα μπορούσε να δει στον τρόπο με τον οποίο αντιδρούσε η Τερέζα τίποτ' άλλο παρά μια αντιπαθητική, υστερική συμπεριφορά. 
Και ο Τόμας δεν μπορούσε να επιτρέψει σε κανένα να σκεφθεί άσχημα για την Τερέζα.
Ο διευθυντής θύμωσε πραγματικά.

Ο Τόμας ύψωσε τους ώμους και είπε: "Es muss sein. Es muss sein".
Ήταν ένας υπαινιγμός. Την τελευταία κίνηση του τελευταίου του κουαρτέτου ο Μπετόβεν την είχε συνθέσει πάνω σ' αυτά τα δύο μοτίβα...
Για να είναι το νόημα αυτών των λέξεων απόλυτα σαφές, ο Μπετόβεν είχε γράψει πάνω απ' την τελευταία κίνηση τις λέξεις: "Der schwer gefasste Entschluss" - η βαριά ζυγισμένη απόφαση.
Η αναφορά στον Μπετόβεν ήταν πραγματικά για τον Τόμας ένας τρόπος να επανέλθει στην Τερέζα, γιατί ήταν εκείνη που τον είχε πιέσει να αγοράσει τους δίσκους με τα κουαρτέτα και τις σονάτες του Μπετόβεν. Αυτή η αναφορά ήταν πιο πρόσφορη απ' όσο φανταζόταν, γιατί ο διευθυντής ήταν μουσοτραφής. Μ' ένα γαλήνιο χαμόγελο, είπε γλυκά, σιγοτραγουδώντας τη μελωδία του Μπετόβεν: "Muss es sein?". Πρέπει;
Ο Τόμας είπε ακόμα μια φορά: "Ναι, πρέπει! Ja, es muss sein!".

Σε αντίθεση με τον Παρμενίδη, ο Μπετόβεν έμοιαζε να θεωρεί τη βαρύτητα κάτι θετικό. "Der schwer gefasste Entschluss", n βαριά ζυγισμένη απόφαση είναι συνδεδεμένη με τη φωνή του Πεπρωμένου ("Es muss sein" η βαρύτητα, η ανάγκη και η αξία είναι τρεις έννοιες στενά και βαθιά ενωμένες: δεν είναι βαρύ παρά αυτό που είναι αναγκαίο, δεν έχει αξία παρά μόνον ό,τι βαραίνει).

Αυτή η πεποίθηση γεννιέται απ' τη μουσική του Μπετόβεν και,  για μας αυτό που κάνει το μεγαλείο του ανθρώπου είναι ότι φέρει το πεπρωμένο του όπως ο Άτλας έφερε στους ώμους του το θόλο του ουρανού. Ο ήρωας του Μπετόβεν είναι ένας αρσιβαρίστας που σηκώνει βάρη μεταφυσικά.
Ο Τόμας έτρεχε προς τα ελβετικά σύνορα και φαντάζομαι ότι ένας Μπετόβεν δύστροπος και μαλλιαρός διηύθυνε αυτοπροσώπως την τοπική πυροσβεστική μπάντα και του έπαιζε σαν αποχαιρετισμό στην εξορία του ένα "Μαρς" με τον τίτλο: Es muss sein!"

("Η αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι", Μίλαν Κούντερα, μτφ.Κ.Δασκαλάκη, σελ.35, 36, 37)

*****

[O Μίλαν Κούντερα γεννήθηκε σαν σήμερα 1 Απριλίου 1929 στο Μπρνο της Τσεχίας.

Σπούδασε ανάμεσα σε άλλα και μουσικολογία, ενώ πιάνο διδάχτηκε από τον πιανίστα πατέρα του, που υπήρξε μαθητής του Λέος Γιάνατσεκ. Πολλές από τις μουσικολογικές γνώσεις του ο Κούντερα τις χρησιμοποιεί και στο συγγραφικό έργο του.]

*****

Ο Λ.Β.Μπετόβεν το 1826 έγραψε το τελευταίο κουαρτέτο εγχόρδων του Quartet No 16. op. 135, που απαρτίζεται από 4 μέρη:  

Ι. Allegretto 

ΙΙ. Vivace 

ΙΙΙ. Lento assai, cantante e tranquillo  και

ΙV. Der schwer gefabte Entschlub - Grave, ma non troppo 

Στο τελευταίο μέρος, ο συνθέτης σημειώνει πάνω στην παρτιτούρα τον τίτλο "Der schwer gefasste Entschluss = Μια δύσκολη απόφαση".
Ο τίτλος συμπληρώνεται με δύο ακόμη σύντομες φράσεις, μία για κάθε μέρος του φινάλε.
Στο αργό Grave με την ερωτηματική φράση: "Muss es sein? - πρέπει να είναι αυτό;" και στο δεύτερο Allegro με την καταφατική απάντηση: "Es muss sein!-πρέπει να είναι". 

Γιατί μπορεί διάφοροι εξωτερικοί παράγοντες να καθορίζουν τη ζωή μας, όμως είναι δική μας η απόφαση και η ευθύνη να χρωματίζουμε το νόημά της και να επιλέγουμε τον προσανατολισμό που θα τής δώσουμε...

Quartet No 16, op. 135. Mov: IV-Muss es sein: