Οι "Άγγελοι του Μπερνίνι": Γλυπτική και Μουσική σε διάλογο...

Bernini: "Άγγελος που κρατά την Επιγραφή "INΒI"
Harvard Art Museums

Ο Τζιαν Λορέντσο Μπερνίνι, γεννημένος στη Νάπολη στις 7 Δεκεμβρίου 1598, υπήρξε ο σημαντικότερος εκπρόσωπος της μπαρόκ γλυπτικής και ένας από τους πιο επιδραστικούς καλλιτέχνες της ευρωπαϊκής τέχνης. Γλύπτης, αρχιτέκτονας και ζωγράφος, συνδύασε με μοναδική δεξιοτεχνία το δράμα, την κίνηση και τη θεατρικότητα, μεταμορφώνοντας τη γλυπτική του 17ου αιώνα σε μια τέχνη έντονου συναισθήματος και ζωντανής αφήγησης. Στα έργα του, η πέτρα, το μάρμαρο και ο μπρούτζος "αναπνέουν": οι μορφές κινούνται, τα ενδύματα κυματίζουν και οι εκφράσεις αποδίδουν με οξύτητα το πνευματικό και ανθρώπινο βάθος του θέματος. Η συμβολή του στην τέχνη είναι καθοριστική, αφήνοντας πίσω του ένα έργο που εξακολουθεί να εμπνέει και να συγκινεί μέχρι σήμερα.

Bernini, Selfportrait

Κατά την περίοδο του Πάπα Κλήμη Θ’, ο Μπερνίνι δημιούργησε για την Γέφυρα Sant’Angelo της Ρώμης ένα ενιαίο καλλιτεχνικό σύνολο αφιερωμένο στα Πάθη του Χριστού, όπου οι Άγγελοι εμφανίζονται να κρατούν τα όργανα του Πάθους. Τα αγάλματα φιλοτεχνήθηκαν είτε από τον ίδιο είτε από μαθητές του, οι οποίοι ακολούθησαν τα σχέδιά του, όλα φέρουν τη χαρακτηριστική σφραγίδα της δυναμικής μπαρόκ αισθητικής του.


1. Ο Άγγελος που κρατά τη Μάστιγα αποδίδει με εντυπωσιακή ένταση τη στιγμή που προαναγγέλλει το μαστίγωμα του Χριστού. Το σώμα βρίσκεται σε κίνηση και οι πτυχώσεις του ενδύματος αποτυπώνουν τη ρευστή ενέργεια που χαρακτηρίζει το ύφος του Μπερνίνι.

2. Αντίστοιχα, ο Άγγελος που κρατά το Ακάνθινο Στεφάνι εκφράζει μια μελαγχολική ευλάβεια, σαν να στοχάζεται το βάθος του πόνου που συμβολίζει το στεφάνι. Το μπαρόκ στοιχείο αποτυπώνεται στη λεπτομέρεια των εκφράσεων και στη δραματική πτύχωση του μανδύα, που μεταδίδει έντονη εσωτερική συγκίνηση.

3. Στο ίδιο πνεύμα, ο Άγγελος που κρατά την Επιγραφή "INΒI" παρουσιάζεται με έντονη κίνηση και θεατρικότητα, καθώς υψώνει την επιγραφή που τοποθετήθηκε επάνω στον Σταυρό του Χριστού. Η στάση του σώματος και το κυματιστό ένδυμα ενισχύουν το πνευματικό δράμα της σκηνής.

Συνολικά, οι Άγγελοι της γέφυρας συνθέτουν ένα ενιαίο θεολογικό και καλλιτεχνικό αφήγημα, οδηγώντας τον προσκυνητή μέσα από τις εικόνες του Πάθους προς το Castel Sant’Angelo και δημιουργώντας μια πορεία βαθιάς συναισθηματικής και πνευματικής ανύψωσης.

Bernini: "Άγγελος που κρατά Ακάνθινο Στεφάνι"
Harvard Art Museum

Ο Μπερνίνι συνήθιζε να δημιουργεί μικρά προπαρασκευαστικά μοντέλα από τερακότα, τα οποία λειτουργούσαν ως σπουδές και δοκιμές πριν φτάσει στο τελικό, μνημειακό έργο. Αυτά τα πήλινα πρόπλασματα δεν ήταν πρόχειρα σχέδια, αλλά ουσιαστικά εργαλεία δημιουργίας. Πάνω σ' αυτά ο Μπερνίνι επεξεργαζόταν τις στάσεις των μορφών, την κίνηση, τις εκφράσεις του προσώπου, καθώς και τις πτυχές των ενδυμάτων. Με τον πηλό μπορούσε να "συζητήσει" άμεσα με τη μορφή, να αλλάξει τις αναλογίες και τον ρυθμό της κίνησης, να αναζητήσει τη σωστή ένταση του δράματος πριν δώσει τελικές οδηγίες για τα μαρμάρινα ή μπρούτζινα έργα του. Τα μοντέλα αυτά αποτελούν, επομένως, σπάνια αλλά εξαιρετικά πολύτιμη ματιά στη δημιουργική διαδικασία του μεγάλου καλλιτέχνη και στο πρώιμο στάδιο των συνθέσεών του.

Η συλλογή του Harvard Art Museum φιλοξενεί μια εντυπωσιακή σειρά τέτοιων πήλινων μοντέλων, που θεωρείται μάλιστα η μεγαλύτερη δημόσια συλλογή του είδους παγκοσμίως.
Σ' αυτά τα μικρά γλυπτά παραμένουν ορατά τα αποτυπώματα από τα δάχτυλα του Μπερνίνι, οι γραμμές από τα εργαλεία του,  οι μικρές ατέλειες που καταγράφουν την αυθόρμητη, ζωντανή στιγμή της σύλληψης της μορφής. 

Ανάμεσα στα μοντέλα της συλλογής περιλαμβάνονται και σπουδές για τους περίφημους "Αγγέλους του Ponte Sant’Angelo", οι οποίες αποκαλύπτουν τον τρόπο με τον οποίο ο Μπερνίνι αναζητούσε το σωστό ύφος ευλάβειας, τη δραματική κίνηση των σωμάτων και την πνευματική ένταση που θα χαρακτήριζαν στη συνέχεια τα μαρμάρινα έργα που φιλοτέχνησε.

Bernini: "Άγγελος που κρατά τη Μάστιγα"
Harvard Art Museum

Από τα τρία αυτά προπαρασκευαστικά πήλινα μοντέλα αγγέλων, ο αμερικανός συνθέτης, Carson Cooman εμπνεύστηκε το 2002 το έργο του για δύο πιάνα "Bernini's Angels", το οποίο αφιερώθηκε στα Μουσεία Τέχνης του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ.
Το μουσικό έργο αναπτύσσεται σε τρία μέρη, καθένα εμπνευσμένο από έναν διαφορετικό άγγελο, ενώ μεταξύ τους συνδέονται μέσω επαναλαμβανόμενων μουσικών μοτίβων.

• Η πρώτη κίνηση, "Άγγελος που Κρατάει το Μαστίγιο", χαρακτηρίζεται από τολμηρή δυναμική και έντονο δραματικό αντίκτυπο. Μετά τη σύντομη εισαγωγή, το δεύτερο πιάνο εισάγει το θεμελιώδες μοτίβο, πάνω στο οποίο δομείται ολόκληρη η κίνηση, ενώ η χρήση αντιθετικών ρυθμικών στοιχείων και ξαφνικών δυναμικών μεταβολών υπογραμμίζει την ένταση και την αποφασιστικότητα του αγγέλου.
  
  
• Η δεύτερη κίνηση, "Άγγελος κρατώντας το Ακάνθινο Στεφάνι", είναι αργή και αιθέρια. Τα αρχικά και τελικά τμήματα χαρακτηρίζονται από πλατιές συγχορδίες, που δημιουργούν μια αίσθηση στατικότητας και στοχασμού. Στο κέντρο της κίνησης αναπτύσσεται ένα μοτίβο πάνω από ένα οστινάτο, που δίνει την εντύπωση αιθέριας πλεύσης. Η κίνηση κορυφώνεται σε ένα τμήμα "λύτρωσης", όπου η αρμονική εξέλιξη και η ρυθμική απλότητα δημιουργούν αίσθηση ανακούφισης και πνευματικής ανύψωσης.
  
  
• Η τρίτη και τελευταία κίνηση, "Άγγελος που κρατά την Επιγραφή", είναι εκρηκτική και γεμάτη αντιθέσεις. Η σύνθεση χρησιμοποιεί εναλλαγές μεταξύ εκστατικών, φλογερών μοτίβων και πιο ήρεμων, αιθέριας υφής τμημάτων, δημιουργώντας έντονη δραματικότητα. Οι ξαφνικές μεταβολές στη δυναμική, οι σύνθετες συγχορδίες και η εναλλαγή των τονικών κέντρων αποδίδουν μουσικά τη δραματική κίνηση και την πνευματική ένταση των γλυπτών του Μπερνίνι, μεταφέροντας τον ακροατή σε ένα ζωντανό, πολυδιάστατο μουσικό αφήγημα...

Carson Cooman: "Bernini’s Angels for two pianos":

Ο Μπερνίνι, ο Μασκάνι και η "Έκσταση της Αγίας Τερέζας"...

Gian Lorenzo Bernini: "Ecstasy of Saint Theresa"

Από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας είναι η Τερέζα Ντι Σέπεδα και Άουμαδα, γνωστή ως Τερέζα της Άβιλα, καθώς η μοναχή και θρησκευτική συγγραφέας γεννήθηκε κι έζησε στην Άβιλα της Ισπανίας.

Η Τερέζα ίδρυσε πολλά μοναστήρια και είναι μία από τις ελάχιστες γυναίκες που απέκτησαν τον τίτλο του "Διδάκτορα της Εκκλησίας". Πρόκειται για σπουδαία πνευματική προσωπικότητα που ασχολήθηκε με το διαλογισμό μέσω του οποίου πιστευόταν ότι μεταφερόταν σε άλλους τόπους, ενώ συχνά αναφέρονται στο βίο της φαινόμενα έκστασης...
Αναπαύθηκε εν ειρήνη στις 15 Οκτωβρίου 1582, ημερομηνία που η Δυτική Εκκλησία καθιέρωσε τον εορτασμό της Αγίας.

"Είδα στα χέρια του Aρχαγγέλου ένα μακρύ χρυσό δόρυ, και στην άκρη του μια πυρωμένη αιχμή. Μ' αυτό με διαπέρασε ως τα σωθικά μου.
 Όταν το τράβηξε έξω με άφησε να φλέγομαι με μια μεγάλη αγάπη προς τον Θεό.
Ο πόνος ήταν τόσο δυνατός, που μ' έκανε να βογγώ, και η γλύκα του τόσο κατακλυσμική,
που δεν επιθυμούσα ν' απελευθερωθώ..."

Αυτά αναφέρει στο βιβλίο της "Η ζωή της Αγίας Τερέζα του Ιησού" (μια συλλογή αυτοβιογραφικών σημειώσεων και προσωπικών προβληματισμών για την πίστη και τα οράματά της), η Αγία Τερέζα της Άβιλα, περιγράφοντας το όραμα που βίωσε, μια μορφή εκστασιασμού μέσα σε θολό σύννεφο καθιστώντας τη μάρτυρα της θεϊκής εμφάνισης...

Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι

Από το όραμα αυτό εμπνεύστηκε ο σπουδαίος ιταλός γλύπτης, Τζαν Λορέντσο Μπερνίνι ένα από τα αριστουργήματα της γλυπτικής του ύστερου μπαρόκ που τιτλοφορείται: "Η Έκσταση της Αγίας Τερέζας".

Ο γλύπτης με σχεδόν θεατρικά εφέ και με μοναδική μαεστρία φυσικότητας σμιλεύει πάνω σε λευκό μάρμαρο τον Αρχάγγελο που διαπερνά με το χρυσό βέλος του την Αγία Τερέζα.
Η γυναίκα απεικονίζεται σε κατάσταση λιποθυμίας , απορροφημένη από ισχυρή κατάπληξη... Μια απεικόνιση με προεκτάσεις μυστικιστικές, που την εμφανίζει να κυριαρχείται από πρωτόγνωρη έκσταση πνευματικής μεταρσίωσης, όπου το πνεύμα αποχωρισμένο πλήρως από τον κόσμο των αισθήσεων καταφέρνει να προσεγγίσει και ταυτιστεί με το θείο.

Το Άγιο Πνεύμα λούζει τη σκηνή με το Φως του, που αναβλύζει από τον ουρανό, με τον τρανό και ιδιοφυή Μπερνίνι να πετυχαίνει τη λεπτομέρεια με τις μπρούτζινες ακτίνες πάνω από τις δυο μορφές μέσα από τις οποίες περνά το φυσικό φως και διαθλάται σε όλο το γλυπτικό σύμπλεγμα.

*****

Η ΜΟΥΣΙΚΗ έμπνευση:

To 1923 o Πιέτρο Mασκάνι εντυπωσιασμένος στη θέα του γλυπτού του Μπερνίνι στο υπερυψωμένο αίθριο της εκκλησίας της Σάντα Μαρία ντε λα Βιτόρια στη Ρώμη εμπνέεται το σύντομης διάρκειας συμφωνικό του ποίημα: "Visione lyrica - Λυρικό όραμα", γνωστό και με τον υπότιτλο: "Guardando la Santa Teresa del Bernini - Κοιτάζοντας την Αγία Τερέζα του Μπερνίνι" και δομημένο σύμφωνα με τα αντίστοιχου μουσικού είδους έργα των Φραντς Λιστ και Ρίχαρντ Στράους.

Ο Μασκάνι στηριζόμενος στην άποψη πολλών που παραλλήλισαν την κατάσταση έκστασης της Τερέζας με την εμπειρία της ερωτικής πράξης, επιδιώκει μέσω των μοτίβων και του συνδυασμού οργάνων να συλλάβει όχι μόνο την πνευματική έκσταση αλλά και την αισθησιακή παρουσίαση της γυναίκας, καθώς τα μισόκλειστα μάτια, το προς τα πίσω γερμένο κεφάλι και το ανοιχτό στόμα της μαρτυρούν ότι οι σκέψεις της δεν είναι στα εγκόσμια.

Η μουσική ξεκινά με μια ήσυχη, λυρικής διάθεσης εισαγωγή που εκφράζει την οργασμική γλυκύτητα, ώσπου την εμφάνιση των όμποε και κόρνου σε ένα ξετύλιγμα σχεδόν Βαγκνερικής φύσης, όπου η δυναμική διατηρεί τα πρωτεία προκειμένου να εναρμονισθεί με το ειδικό, τελετουργικό βάρος της σκηνής... Τα μοτίβα και οι αρμονίες καθίστανται οι μόνοι φορείς απόδοσης της σκηνής, εμβαθύνοντας σε νοήματα που οι ανθρώπινες ερμηνείες αδυνατούν να εκφράσουν.
Είναι η στιγμή όπου το θείο εισέρχεται στο γήινο σώμα. Τα πνευστά δηλώνουν τη συγχώνευση αισθησιακής και πνευματικής απόλαυσης. Το μουσικό θέμα της "έκστασης" υπογραμμίζει το σημείο επαφής μεταξύ γης και ουρανού, μεταξύ ύλης και πνεύματος.
Το έργο φτάνει στο αποκορύφωμά του με τα σόλι των τοξοτών και επαναλαμβανόμενες, βαριές συγχορδίες από τα κοντραμπάσα, που ολοκληρώνουν τη σύνθεση σε μιαν ατμόσφαιρα λυτρωτική.

Πιέτρο Μασκάνι

Ο Μασκάνι -όπως και ο Μπερνίνι- με εντυπωσιακή καλλιτεχνική φαντασία τολμά να αυξήσει σχεδόν παραβατικά την αισθησιακή φόρτιση του επεισοδίου. Με τον ήχο, τις αρμονίες και τα μελωδικά θέματα μεταμορφώνει την εμφάνιση του αγίου με το μουσικό αποτέλεσμα να πετυχαίνει την απόλυτη περιγραφή παθιασμένης και υπερβολικά φιλήδονης εικόνας.
Σε μια άλλη ανάγνωση, η τελική διαπίστωση περί της ευτυχίας της ψυχής που αγαπά και ανατάσσεται, οδηγεί στην καταληκτική, ήπια και σχεδόν εξαϋλωμένη συγχορδία...


Πρόκειται για ένα εξαίρετο δείγμα -αν και σύντομο- της μουσικής σκέψης του Πιέτρο Mασκάνι στην πορεία της συνθετικής του σταδιοδρομίας, μακριά από το βεριστικό ύφος με το οποίο είναι περισσότερο γνωστός στο μουσικόφιλο κοινό, και αξίζει την προσοχή μας.

Μascagni: "Visione lyrica - Guardando la Santa Teresa del Bernini":

Kαι η πιανιστική εκδοχή του έργου:

"Η Κρήνη του Τρίτωνα": Bernini - Respighi

Gian Lorenzo Bernini: "Fontana Tritono"

Ένας από τους μεγαλύτερους εκπροσώπους της τεχνοτροπίας του ιταλικού Μπαρόκ, που διακρίθηκε τόσο στη γλυπτική όσο και στην αρχιτεκτονική, γεννήθηκε σαν σήμερα, 7 Δεκεμβρίου 1598.

Bernini self-portrait

Ο σπουδαίος και ιδιοφυής καλλιτέχνης του 17ου αιώνα, Gian Lorenzo Bernini, άφησε το ισχυρότερο προσωπικό στίγμα στην εικόνα της Ρώμης.


TO ΓΛΥΠΤΟ:


Θυμάμαι καθόμουν ώρα και το περιεργαζόμουν γεμάτη θαυμασμό αυτό το μνημείο!
Ήταν η Fontana Tritono-η Βρύση του Τρίτωνα, που δεσπόζει στo κέντρο της πολυκοσμικής πλατείας Μπαρμπερίνι στη Ρώμη.
Μια κολοσσιαία γλυπτική σύνθεση, που κατασκευάστηκε από τον Μπερνίνι το 1643 και εκτιμάται ως η καλύτερη κρήνη του!
Στη βάση του μνημείου, δελφίνια ισορροπούν πάνω στα κεφάλια τους, στρίβοντας τις ενωμένες ουρές τους για να στηρίξουν ένα τεράστιο στρείδι. Πάνω σ' αυτό βρίσκεται ο Τρίτων, η γνωστή από την ελληνική και ρωμαϊκή μυθολογία θαλάσσια θεότητα σε υπερφυσικό μέγεθος και γονατιστός. Ρίχνει πίσω το κεφάλι φυσώντας ένα πίδακα νερού ψηλά μέσα από ένα κοχύλι. Ανάμεσα στις ουρές των δελφινιών φαίνονται τα κλειδιά του Αγίου Πέτρου, η Τιάρα του Πάπα και το οικόσημο των Μπαρμπερίνι, με τις χαρακτηριστικές μέλισσες.


Η ΜΟΥΣΙΚΗ ΕΜΠΝΕΥΣΗ:

Το σιντριβάνι αυτό, που είναι κατασκευασμένο από ασβεστόλιθο ήταν από τα πρώτα του διάσημου Ιταλού Μπερνίνι, και ενέπνευσε τον επίσης ιταλό, Οτορίνο Ρεσπίγκι.


Γράφει στο περίφημο άρθρο της "Περίπατος στη Ρώμη με τον Ottorino Respighi" η Κία Σακελλαρίδου:

Kεφάλια δελφινιών στη βάση της κρήνης

"Εγώ, ο Ottorino Respighi, γεννημένος στη Bologna, απεβίωσα το έτος 1936 στην πόλη που λάτρεψα, τη Ρώμη, κι εκεί κατοικώ, για πάντα. Oυρανός μου, τα πεύκα της Ρώμης, σπίτι μου τα συντριβάνια της Ρώμης. Περπατώ στους δρόμους της, διατρέχω τον χρόνο, τις ώρες της ημέρας. Κάθε κρήνη της πόλης, κλειδί μυστικών, ερμητικών συμβόλων, το νερό, πηγή ζωής, αρχή και τέλος των πραγμάτων, νερό διάφανο και βαθύ, αιχμαλωτισμένο από την Ομορφιά της Τέχνης, πρόσκαιρα, το νερό περαστικό, γλύφοντας τις εξαίσιες πέτρινες μορφές, διηγείται...[...]
Έτος 1643, Ρώμη. La fontanta del Tritone al mattino. Πρωί στο συντριβάνι του Τρίτωνα. Ο αρχιτέκτονας Gian Lorenzo Bernini στέκεται δίπλα στον πάπα Urbano VIII Barberini, στο άνοιγμα των δρόμων, απέναντι στο παλάτι του πάπα, εκεί όπου, στις ημέρες μου, απλωνόταν η πλατεία Barberini. Κάτω από το πρωϊνό φως, φιγούρες πέτρινες, Ναϊάδες αέρινες χορεύουν μέσα στα νερά, ανάμεσα σε κοχύλια και δελφίνια, με πλεγμένες τις ουρές, ο θρίαμβος των υδάτων. Ο Τρίτωνας, με λέπια ψαριού στα πόδια, φυσάει στο κοχύλι του, για να σηκώσει τρικυμίες στις θάλασσες, για να κατευνάσει τις φουρτούνες με τη μουσική του. Κι ανάμεσά τους, πλεγμένα στις ψαρίσιες ουρές, τα κλειδιά και το στέμμα του Ποντίφηκα. Και οι μέλισσες, σύμβολο της ισχυρής οικογένειας Barberini που γέννησε τον πάπα Urbano VIII. Ο μύθος, η ομορφιά, η εξουσία, ο πλούτος, η δόξα, η Τέχνη. Barberini και Bernini. Ο πάπας και ο καλλιτέχνης".

Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ και η ΣΥΝΘΕΣΗ του:


Ο Ρεσπίγκι μαθήτευσε κοντά στον Ρίμσκι-Κόρσακοφ στην Αγία Πετρούπολη, όπου παράλληλα έπαιζε βιόλα στην ορχήστρα του αυτοκρατορικού θεάτρου. Μαθητεία, που επηρέασε καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο θα αντιμετώπιζε στη συνέχεια την ενορχήστρωση.

Ottorino Respighi

Ιδιοσυγκρασία εκλεκτική, ο Ρεσπίγκι αναδείχτηκε ικανότατος βιολιστής, πιανίστας και διευθυντής ορχήστρας.
Ανάμεσα στα εξαίσια έργα του είναι και οι "Κρήνες της Ρώμης", ένα συμφωνικό ποίημα του 1916, το πρώτο της "Ρωμαϊκής τριλογίας" του, ακολουθούμενο από τα "Πεύκα της Ρώμης" και τις "Ρωμαϊκές Γιορτές", όπου ο συνθέτης "απομνημείωσε" την πόλη της Ρώμης εμπνευσμένος από τα μνημεία και τις θρησκευτικές γιορτές-παραδόσεις της.

Κάθε μία από τις τέσσερις κινήσεις απεικονίζει ένα από τα χαρακτηριστικά σιντριβάνια της Ρώμης σε διαφορετική ώρα της ημέρας.To έργο πολύχρωμο, με περίτεχνη περιγραφή, παρέχει ένα είδος μουσικής ξενάγησης.
Η "Κρήνη του Τρίτωνα" είναι το 2ο μέρος του συμφωνικού ποιήματος και απεικονίζει μουσικά τον Τρίτωνα και τις Ναϊάδες που χορεύουν στο πρωινό φως... Χαρακτηριστική είναι η χρήση γαλλικών κόρνων στην προσπάθεια του Ρεσπίγκι να αποτυπώσει τη θεότητα της θάλασσας, Τρίτωνα -που ο Μπερνίνι έχει σμιλεύσει- να φυσά το κοχύλι... Τα κόρνα φανφαρίζουν σπινθηροβόλα, κάνοντας ορατές τις "πιτσιλιές του νερού"... Έγχορδα και ξύλινα πνευστά απαθανατίζουν ένα χαρούμενο κυνηγητό μεταξύ υδάτινων πνευμάτων και Τρίτωνα. 

Το μέρος ολοκληρώνεται με ένα χαριτωμένο σκέρτσο, ένα χορευτικό, εύθυμο μοτίβο παιγμένο μέχρι τέλους που αργοσβήσει ο ήχος επιβραδύνοντας...

Tο ακούμε από ΙΣΤΟΡΙΚΗ ηχογράφηση με τον Αρτούρο Τοσκανίνι στο πόντιουμ:

Respighi: "La Fontana del Tritone al mattino" / Α.Toscanini

Παλαιότερο κείμενο για τον Μπερνίνι μπορείτε να διαβάσετε εδώ.

"Απόλλων και Δάφνη", το αριστούργημα του Μπερνίνι...

Bernini: "Apollo and Daphne"

Πρόκειται για έναν από τους μεγαλύτερους εκπροσώπους του ιταλικού Μπαρόκ.

Bernini, selfportrait

Ο γεννημένος σαν σήμερα, 7 Δεκεμβρίου 1598, Gian Lorenzo Bernini διακρίθηκε τόσο στη γλυπτική όσο και στη ζωγραφική και την αρχιτεκτονική.
Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του το πέρασε στη Ρώμη, κοσμώντας τη με αριστουργήματα!

Το ταλέντο και η ιδιοφυΐα του είναι αναμφισβήτητα, καθώς κατάφερε να σμιλέψει "ζωντανά" αγάλματα και συμπλέγματα. Τα δημιουργήματά του έχουν δυναμική, κίνηση, ζωή. Θαυμαστή η επιδεξιότητα και άφθαστη  η ικανότητα του γλύπτη, εντυπωσιάζει το θεατή με τον τρόπο που σμιλεύει το άψυχο μάρμαρο εμφυσώντας του ψυχή, αποδίδοντας με θεϊκό τρόπο κάθε ρεαλιστική λεπτομέρεια, διαμορφώνοντας την κίνηση, το βλέμμα, τη σάρκα, τις φλέβες... και τολμώ να πω, το συναίσθημα...



Ένα από τα εντυπωσιακότερα συμπλέγματα του  Μπερνίνι κοσμεί τη μεγάλη αίθουσα της Βίλας Μποργκέζε στη Ρώμη. Πρόκειται για το "Απόλλων και Δάφνη", ένα σπουδαίο έργο της αναγεννησιακής εποχής, στο οποίο ο διάσημος γλύπτης κατάφερε να "παγώσει" στο μάρμαρο την κίνηση του ζευγαριού και να οδηγήσει τη γλυπτική τέχνη σε νέα απογειωτικά επίπεδα. 

Bernini: "Apollo and Daphne", λεπτομέρεια

Απαθανατίζει ένα ερωτικό πάθημα του θεού του φωτός , του ήλιου και της μουσικής, Απόλλωνα. Ο θεός -σύμφωνα με το μύθο- χλεύασε κάποτε το θεό Έρωτα κι αυτός αποφάσισε να τον εκδικηθεί.
Έτσι, πέταξε το χρυσό βέλος του και κάρφωσε τον Απόλλωνα, προκαλώντας έρωτα για την κόρη του Πηνειού και της Γαίας, νύμφη Δάφνη. Όμως έστειλε κι ένα μολυβένιο βέλος, που απωθεί τον έρωτα στην κοπέλα.
Ο Απόλλωνας  ερωτεύτηκε κεραυνοβόλα τη Δάφνη, αλλά εκείνη ούτε που γύριζε να τον κοιτάξει. Κάποια μέρα που ο Απόλλων την πίεσε υπερβολικά, η κοπέλα ασφυκτιώντας ζήτησε βοήθεια. Έτσι, ο πατέρας των θεών η συμπόνεσε και τη μεταμόρφωσε για να τη σώσει σε  δαφνόδεντρο.
Γι' αυτό, από τότε η δάφνη έγινε ιερό φυτό του Απόλλωνα, με το θεό να φοράει έκτοτε ένα δάφνινο στεφάνι στο κεφάλι...

Το γλυπτό αιχμαλωτίζει ακριβώς τη στιγμή της μεταμόρφωσης της κοπέλας. Και ενώ συνήθως το έργο ενός καλλιτέχνη είναι να ζωντανεύει την άψυχη πέτρα σε ζωντανή διήγηση μιας ιστορίας, το συγκεκριμένο γλυπτό συλλαμβάνει τη στιγμή που μια ζωντανή κοπέλα μεταμορφώνεται σε ακίνητο δέντρο.

O συνθέtης, Tom Smail

Ι. Το 2010 ο σύγχρονος κλασικός συνθέτης Tom Smail κατόπιν παραγγελίας ενός εμπόρου τέχνης γράφει τη "Μουσική στο Μάρμαρο", ένα συμφωνικό έργο σε 7 σύντομες κινήσεις εμπνευσμένες από επτά περίφημα γλυπτά.

Το εντυπωσιακό σύμπλεγμα του Μπερνίνι, το περίτεχνο "Απόλλων και Δάφνη", της Βίλα Μποργκέζε δίνει τη μουσική έμπνευση για την πρώτη κίνηση του συμφωνικού έργου, που κινείται σε οδούς νεοκλασικής φόρμας. 

Ο συνθέτης αναθέτει στα τοξοτά να δημιουργήσουν ένα ατμοσφαιρικό, ομιχλώδες σκηνικό,  με το φλάουτο και τα όμποε να εκτελούν το βασικό μοτίβο, ενώ ιδιαίτερα κρουστά χρωματίζουν με έμπνευση υποβάλλοντας την εντύπωση μιας τελετουργικής σκηνής στην αρχαία Ελλάδα. 

Bernini: "Apollo and Daphne"
λεπτομέρεια

Σύντομες μελωδικές ιδέες εμφανίζονται η μία μετά την άλλη με λυρικό χαρακτήρα, με την ανάπτυξή τους να υπαινίσσεται διάθεση αναταραχής και αγωνίας στη συνέχεια, που σταδιακά ξεθωριάζει. Ένα συνεχόμενο τρέμολο στα έγχορδα προδιαθέτει. Αιχμηρά περάσματα στο κλαρινέτο και το κόρνο κυριαρχούν επί των μυστηριωδών χειρονομιών της ορχήστρας.
Ένα ζωηρό, ενεργητικής διάθεσης μοτίβο ξεκινά, που όμως διακόπτεται από τα ρολαρίσματα των τυμπάνων και τους συριγμούς των χάλκινων πνευστών αφήνοντας τη μουσική ιδέα μετέωρη και σχεδόν ανολοκλήρωτη.
Είναι o ευρηματικός τρόπος του μουσουργού να αποτυπώσει με ήχους τη στιγμή της μεταμόρφωσης. Τη στιγμή που η ζωντανή κοπέλα μετατρέπεται σε δέντρο, και η ακινησία επικρατεί.Τη στιγμή, που ο διάσημος γλύπτης "παγώνει" στο άψυχο μάρμαρο την κίνηση.

Ένα έργο-αποτέλεσμα συνδυασμού γνώσης-ενστίκτου.

Tom Smail: "Music in the Marble - No.1 Apollo and Daphne":

ΙΙ. Από το αριστουργηματικό γλυπτό του Μπερνίνι έχει εμπνευστεί τη δική της σύνθεση η σύγχρονη-κλασική αγγλίδα συνθέτιδα, Judith Bingham.
Αποτελεί μέρος του έργου της για όργανο: "Roman Conversions" (2017)στο οποίο η Βρετανίδα εξετάζει "πέντε καλλιτεχνικές μεταμορφώσεις".

Στην δεύτερη κίνηση αποτυπώνεται η μεταμόρφωση της Δάφνης σε φυτό, όπως μαεστρικά σμιλεύεται στο μάρμαρο από τον Μπερνίνι...Μουσική απόκοσμη με θέματα εσωστρεφή και μυστηριώδη, όπως η στιγμή της μεταμόρφωσης που ο τιμώμενος γλύπτης συλλαμβάνει. Τη στιγμή που η ζωντανή κοπέλα μεταμορφώνεται σε ακίνητο δέντρο.

Judith Bingham: "Roman Conversions: II. Bernini's Daphne and Apollo":

Για τον Μπερνίνι μπορείτε να διαβάσετε κι εδώ.