Ο Σεφέρης κι ο "ιερός θεραπευτής", Σεγκόβια...

 (13 Μάρτη...Για τη γενέθλια επέτειο του ποιητή)

Μπορεί ο Σεφέρης να αυτοχαρακτηριζόταν "αγράμματος"  πάνω στο κεφάλαιο "Μουσική", καθώς δεν είχε μουσικές γνώσεις, δεν έπαιζε κάποιο όργανο ή έστω δεν γνώριζε να διαβάζει τα μουσικά σύμβολα μιας παρτιτούρας.

Ωστόσο, οι σημειώσεις και η πορεία του δείχνουν έναν άνθρωπο που είχε ένστικτο, έναν ακροατή που προσπαθούσε να μάθει διαρκώς περισσότερα ώστε να  αντιλαμβάνεται το μεγαλείο της ακουστικής τέχνης.

Η διαρκής αναζήτηση, σμίλευση και εμβάθυνση στη "Μουσική τέχνη", λοιπόν, μετέτρεψε την άγνοιά του σε βεβαιότητα. Άκουγε πολλή μουσική και οι προτιμήσεις του ποικίλλουν.

Φυσικά αγαπούσε τους γάλλους συνθέτες και τη Γαλλική Σχολή, με την οποία ήρθε πρώτα σε επαφή. Επίσης, ιδιαίτερα εκτιμούσε από μπαρόκ και κλασική τους Μπαχ και Μπετόβεν, ενώ αποστρεφόταν τη μουσική των Ρίχαρντ Στράους και Βάγκνερ.

Στο Ημερολόγιό του υπάρχει πληθώρα σημειώσεων από εκτιμήσεις, απόψεις και θέσεις του πάνω σε έργα και δημιουργούς.

Όταν ο μεγάλος ισπανός κιθαριστής, Αντρές Σεγκόβια ήρθε στην Ελλάδα, ο Σεφέρης πήγε στο Θέατρο Ολύμπια που τότε στέγαζε την Εθνική Λυρική Σκηνή και τον άκουσε...
Φαίνεται να συγκλονίστηκε από τον ήχο του "θεού κιθαριστή", που δόνησε τα φυλλοκάρδια του.
Ίσως και να ταυτίστηκε με την άποψη του Ιγκόρ Στραβίνσκυ που είπε κάποτε πως "η κιθάρα του Σεγκόβια δεν ηχεί δυνατά, αλλά μακριά", χαρακτηρισμός ιδιαίτερα τιμητικός για τον κιθαριστή, καθώς σπάνια στις συναυλίες του χρησιμοποιούσε ενισχυτές ηχητικής έντασης.

 
Ο Σεφέρης με το αλάνθαστο αισθητήριό του διέκρινε την ποικιλία της ηχοχρωματικής παλέτας του Σεγκόβια, βασικού εκφραστικού μέσου ώστε να πετύχει την ανάδειξη του "φτωχού συγγενή", όπως αντιμετωπιζόταν η κιθάρα ανάμεσα στα κλασικά όργανα λόγω και του αδύναμου ήχου της.
Διέκρινε την αγωνία του ισπανού εκτελεστή να σώσει ως "ιερός θεραπευτής" το όργανο και τη μουσική του.

"Andrés Segovia", σκίτσο Hilda Wiener

Γράφει λοιπόν ο Σεφέρης:

"...Χθες το απόγευμα στο Ολύμπια, ο έξοχος Αντρές Σεγκόβια...Το χτύπημα του ξύλου της κιθάρας ανάμεσα στους ήχους από τις χορδές, που σε φέρνουν σε μουσικές άλλων καιρών κι άλλων τόπων...
Αυτό το ξερό χτύπημα που μοιάζει με ξαφνικό και  γρήγορο ξεγύμνωμα, βίαιο ή εκούσιο, αδιάφορο αλλά χωρίς τη διστακτική ντροπή που είναι φωλιασμένη σε κάθε σώμα. Ίσως τούτο το αίσθημα να με οδηγεί σε μια κατάσταση πρωτόπλαστου πριν από την αμαρτία. 
Ίσως να επηρεάζομαι υπερβολικά από τη μουσική, αλλά θα μ' άρεσε να μπορούσα να γράψω ένα ποίημα που θα ονόμαζα  "Γυναίκα και κιθάρα"...

Κάθε φιλόμουσος γνωρίζει πως ο Αντρές Σεγκόβια είναι ένας από τους σπουδαιότερους δεξιοτέχνες κιθάρας όλων των εποχών. Είναι εκείνος, που την ανέδειξε από όργανο με περιορισμένες δυνατότητες, όπως πιστευόταν στις αρχές του 20ού αι., σε όργανο συναυλιών και ισότιμο με όλα τα υπόλοιπα όργανα. Ο ισπανός κιθαριστής επινόησε τη δική του τεχνική, ιδιαίτερα στη χρήση του δεξιού χεριού, αντλώντας από την κιθάρα ένα ιδιαίτερο και ευρύ φάσμα ηχοχρωμάτων.

Ο Σεγκόβια έδωσε δυο ρεσιτάλ στην Αθήνα, το 1931 και το  1951.

Κι επειδή κατά τον Σεφέρη: "ο Μπαχ είναι ίσως ο μόνος που υπάρχει που να μην είναι ούτε sensuel, ούτε sentimental, ούτε romantique, ούτε classique, ούτε naturel, ούτε prime-sautier, ούτε τίποτα από δαύτα...", λέω να απολαύσουμε τον μέγα δεξιοτέχνη κιθαριστή σε Γ.Σ.Μπαχ και την "Chaconne" από την Partita No. 2 για σόλο βιολί σε ρε ελ., μεταγραμμένη από τον Σεγκόβια για κιθάρα ...

Bach: "Chaconne", arr. Andres Segovia:

Για τον ποιητή μας υπάρχουν αρκετά κείμενά μου στο μπλογκ. Περιηγηθείτε!

Πώς αντιλαμβανόταν ο Σεφέρης τη ΣΧΕΣΗ της ΜΟΥΣΙΚΗΣ με το ΧΡΟΝΟ

 (Στη μνήμη  του Γ. ΣΕΦΕΡΗ)

Ο Σεφέρης πάνω στο κεφάλαιο "Μουσική", θεωρούσε τον εαυτό του "αγράμματο".

Ωστόσο, οι σημειώσεις και η πορεία του δείχνουν έναν άνθρωπο που είχε ένστικτο, έναν ακροατή που προσπαθούσε να μάθει διαρκώς περισσότερα ώστε να  αντιλαμβάνεται το μεγαλείο της ακουστικής τέχνης.


Ο νομπελίστας ποιητής μας ενδιαφερόταν να έχουν τα ποιηματά του ρυθμό και μουσικότητα...Συνήθιζε να μουρμουρίζει άναρθρα ή να χτυπά τα πλήκτρα της γραφομηχανής του ψάχνοντας τον ρυθμό των ποιημάτων του.
Ως προς τη μουσική του πρακτική ο Σεφέρης γράφει :

"Ξαναπιάνω από την αρχή φράσεις, προσπαθώ να συνηθίσω το αυτί μου … να παρακολουθεί τι γίνουνται και πώς αλλάζουν τα μοτίβα…".

Συνέδεσε το ρυθμό,  όχι με τις συλλαβές, αλλά με τις έννοιες της αναπνοής...
Κεντρικός άξονας είναι η έννοια του χρόνου, η οποία αποτελούσε και τη βάση της σχέσης ποίησης και μουσικής: η μουσική "ρυθμίζει το χρόνο", λέει ο Σεφέρης, και η ποίηση είναι "ρυθμισμένος λόγος"... και οι δύο "σμιλεύουν τη σιωπή".

Ως προς το πώς αντιλαμβανόταν τη σχέση της μουσικής με το χρόνο, ένα γράμμα του από το Λονδίνο είναι ιδιαίτερα αποκαλυπτικό:
"Ήμουν σε μια παράσταση ινδικών χορών και ινδικής μουσικής"· "… Εκείνο … που μου έκανε κολοσσιαία εντύπωση είναι η μουσική. Η παραδομένη μουσική μας … τελειώνει: Τάρα τα τα – Τάρα τατά, τάρα τατά, ας πούμε το τέλος της ΣΥΜΦΩΝΙΑΣ του ΦΡΑΝΚ…
Τούτη εδώ η μουσική δεν τελειώνει... είναι παράξενο... τα όργανα έχουν σιωπήσει, αλλά η μουσική εξακολουθεί να είναι ζωντανή ακόμη μέσα στον άνθρωπο, να ενεργεί ακόμη, όπως μια πέτρα που βούλιαξε στο νερό, αλλά οι κύκλοι της στην επιφάνεια εξακολουθούν να γεννούν άλλους κύκλους".

***

Σεζάρ Φρανκ

Ο Σεφέρης, φίλοι μου, αναφέρεται στη μοναδική Συμφωνία του μεγάλου βέλγου συνθέτη, το τελευταίο έργο της ζωής του που έπεσε στην αφάνεια μετά την εμφάνισή του και αδίκως...
Πολλοί χρεώνουν  το μαρασμό της σύνθεσης στις κακές κριτικές και απόψεις συγχρόνων του Φρανκ για το συμφωνικό έργο, που κατηγορήθηκε εκτός των άλλων και για κακή ενορχήστρωση.

Πρόκειται για  έργο αμφιλεγόμενο στην εποχή του, καθώς το ύφος του  θεωρήθηκε Γερμανικό (άρα μη πατριωτικό) σε μια μετα-περίοδο  του Γαλλο-Πρωσικού πολεμου.
Κι όμως, ο Φρανκ συγχωνεύει  άψογα τις γαλλικές με τις γερμανικές μουσικές παραδόσεις.
Πράγματι, η ακρόαση βοηθά να ανακαλύψει κανείς  τη μουσική απάντηση για το πώς τα καλλιτεχνικά ρεύματα της γαλλικής φαντασίας συνταιριάζονται, σχεδόν ευθυγραμμίζονται με τη γερμανική, μεταβαγκνερική αρμονική γλώσσα.

Τα μέρη του:

Lento. Allegro ma non troppo
Allegretto
Finale.Allegro non troppo

Η σύνθεση βασίζεται σε ένα μοτίβο που εμφανίζεται χρωματικά στην αργή, αγωνιώδη  εισαγωγή και επαναλαμβάνεται και στα υπόλοιπα μέρη. Πρόκειται για ανασύνθεση του θέματος από το τελευταίο μέρος του κουαρτέτου N.16 σε Φα του Μπετόβεν, δηλώνοντας(όπως ισχυρίζονται οι ερευνητές) την ισχύ της γερμανικής μουσικής στην εποχή του συνθέτη.
Ακολουθεί ένα θυελλώδες allegro που αναδεικνύει δυό θέματα, που ακτινοβολούν το ένα λυρισμό και το άλλο χαρά και ευθυμία.Το πρώτο στη Φα μείζονα ειναι μια  απαλή μελωδία που αποδίδουν τα έγχορδα  pizzicato. Θυμίζει το αντίφωνο "Veni, Veni, Emmanuel", που φυσικά ο Φρανκ ως μεγάλος οργανίστας, γνώριζε κι είναι γνωστό ως το μοτίβο της "πίστης".
Ενα αλλεγκρέτο  είναι το 2ο μέρος, που ξεκινά με μια  απαλή μελωδία που αποδίδουν τα έγχορδα  pizzicato. Ένα μέρος γνωστό για τη χρήση του αγγλικού κόρνου, ασυνήθιστου για συμφωνικό έργο, (γι αυτό και η χρήση του προκάλεσε αντιδράσεις στους  κριτικούς της εποχής) έχει κάτι από την αίσθηση μιας μεσαιωνικής γαλλικής μπαλάντας.
Στο  κομψό, εκλεπτυσμένο φινάλε επανεμφανίζονται όλα τα προηγούμενα θέματα επεξεργασμένα, αναδεικνύοντας την πλούσια αρμονική γλώσσα , αλλά και τη χρήση της κυκλικής επεξεργασίας των  θεμάτων, επιρροή από τον κλασικισμό και την 1η Σχολή της Βιέννης(κυρίως τον Μπετόβεν).



Η ηχογράφηση του '61 με την Chicago Symphony Orchestra και τον  Pierre Monteux στο πόντιουμ θεωρήθηκε η πειστικότερη και πιο κοντινή στο ύφος του συνθέτη.

Cesar Franck: "Symphony in D minor"

Chicago Symphony Orchestra / Pierre Monteux

ΠΗΓΕΣ: "Η Μουσική Ποιητική του Γ.Σεφέρη", Π.Ταμπακάκη, εκδ. ΔΟΜΟΣ, http://www.eens-congress.eu/, César Franck Society, britannica, guardian, allmusic, προσωπικό αρχείο.

"Ο Σεφερικός σαρκασμός για τον Ρίχαρντ Στράους"

 (Mε αφορμή τη γενέθλια επέτειο του μεγάλου μας ποιητή - 13 Μαρτίου 1900)

Ο Γιώργος Σεφέρης πάνω στο κεφάλαιο "Μουσική", θεωρούσε τον εαυτό του "αγράμματο".

Ωστόσο, οι σημειώσεις και η πορεία του δείχνουν έναν άνθρωπο που είχε ένστικτο, έναν ακροατή που προσπαθούσε να μάθει διαρκώς περισσότερα ώστε να  αντιλαμβάνεται το μεγαλείο της ακουστικής τέχνης.
Η σχέση του  με τη μουσική, παρότι αρχικά περιορίζονταν μόνο στην αγάπη του ως ακροατή, στη συνέχεια ως πολυπράγμων, ανήσυχο πνεύμα και αναζητητής, σμιλεύτηκε και καλλιεργήθηκε κι έτσι ο ποιητής μας εκτινάχτηκε σε επίπεδα σημαντικού μουσικοκριτικού.

Ανάμεσα στους Μπαχ, Χάυντν, Μπετόβεν, Φρανκ, τοποθετούσε ψηλά τη μουσική και τους μουσικούς του 20ου αι., τον Ντεμπισί, τον Ραβέλ, τον Σατί, τον Στραβίνσκι...

"Μια κλοτσιά σ’ όλες τις τρυφερές, ηδονοπαθείς σαχλαμάρες και στους νυσταλέους βηματισμούς...", 

έγραψε ενθουσιασμένος για τη "Συμφωνία των Ψαλμών" του Ιγκόρ Στραβίνσκι.

Μην ξεχνάμε όμως και τις θέσεις του για άλλους συνθέτες με τους οποίους παρά την ομολογία θαυμασμού για το μεγαλείο τους,  ο Σεφέρης δεν έχανε ευκαιρία να εκδηλώνει την απαρέσκειά του. Κάτι σαν μια σχέση αγάπης-μίσους για έναν δημιουργό που μπορεί να τον θαυμάζουμε αλλά δεν μάς αγγίζει.

Π.χ για τον Βάγκνερ είχε γράψει:

"...δεν έχω ωριμάσει για δαύτον, μολονότι του βγάζω το καπέλο μου...Λοιπόν, με τον Βάγκνερ οι λεπτομέρειες  με διώχνουν... όγκος, σύνθεση των τεχνών, μυθολογία απάνθρωπη.[...]
Ένιωσα (μιλώντας για το "Δαχτυλίδι")αφάνταστα ξένος απ' όλα αυτά χωρίς να τους αρνούμαι το μεγαλείο αντικειμενικά".

Επίσης για το έργο του γερμανού Ρίχαρντ Στράους κάπου μιλά με σαρκασμό και σε ειρωνικό τόνο:

"Άμα τέλειωσε το κονσέρτο, γύρισα το σπίτι μου, πήρα ένα χαρτί κι άρχισα να γράφω: 'Περιγραφή Συναυλίας"
[...]Γέμισα το πρόγραμμά μου με σημειώσεις, καθώς άκουγα τη μουσική[...]
Η μουσική άρχισε με κάτι του Βέμπερ κι έπειτα η κυρία Elena Gerhardt τραγούδησε τραγούδια του Δόκτωρος Στράους σα νανουρίσματα και σαν αργαλειούς...Ήταν ένα μοναδικό ον. Ένας μεγάλος όγκος μαύρος, μ' ένα μεγάλο ατλαζένιο τρίγωνο κολλημένο στο στήθος, έμοιαζε με σκρινί του Λουδοβίκου IV. Νόμιζες πως ήταν η μητέρα του Αμλέτου που τον κυοφορούσε σε ηλικία είκοσι ετών, έτοιμη να τον γεννήσει από τον οισοφάγο[...]
Ο μαέστρος σήκωσε την μπαγκέτα, η ορχήστρα ανάσανε και οι ακροατές κατάπληκτοι ακούσανε ένα "παραπονιάρικο, απαλό-απαλό τόσο δα Νανούρισμα" κι οι κυρίες κοιτούσαν πλάι τους να δουν μήπως είχε γεννηθεί ο Αμλέτος..."

Ο Στράους την εποχή σύνθεσης του ληντ

Αιχμηρός ο ποιητής μας, μιλά κάπως χλευαστικά και για την ερμηνεία, αλλά και για τη συγκεκριμένη σύνθεση του Στράους και όταν παραπάνω κάνει λόγο για "τρυφερές, ηδονοπαθείς σαχλαμάρες και νυσταλέους βηματισμούς" μπορεί και να φωτογραφίζει συνθέσεις όπως αυτή...

Οξυδερκής και ανήσυχος, εισχωρεί παντού, καθορίζει την "απαγορευμένη" -για την αισθητική του- περιοχή, την καταδείχνει, χωρίς να την ποδοπατά,  δίνοντας μια εύθυμης πινελιάς, ατιθάσευτη και συνάμα παιχνιδιάρικη τοποθέτηση.
Σεβαστή η άποψή του, καθώς το γούστο είναι θέμα υποκειμενικό και καθαρά προσωπικής ψυχοσύνθεσης. Ίσως να λαθεύει στις εκτιμήσεις του, ωστόσο ακόμα κι έτσι, θεωρώ πως συνεχίζει να γοητεύει και να προβληματίζει...

Πληροφοριακά να πούμε πως ο Σεφέρης αναφέρεται στο "Νανούρισμα-Wiegenlied" για φωνή και πιάνο του Ρ. Στράους, μέρος από τα "Fünf Lieder, Op.41" , σύνθεση που περιλαμβάνει τα 5 μελοποιημένα ποιήματα:

1. Wiegenlied
2. In der Campagna
3. Am Ufer
4. Bruder Liederlich
5. Leise Lieder

Η σύνθεση ολοκληρώθηκε το  1899 και το συγκεκριμένο ληντ είναι σε ποίηση του Ριχάρδου Ντεμέλ. Ανήκει υφολογικά στην γερμανική υστερορομαντική παράδοση, όπου  κυριαρχεί η απλότητα που υποβάλλει το  μεγαλείο του συναισθήματος.
Δεν παρουσιάζει κάποια  ιδιαίτερη μουσική ανάπτυξη και θα λέγαμε μάλλον συμβατική την αρμονική γλώσσα, ωστόσο τόσο στην φωνή όσο και στην συνοδεία διακρίνεται έντονος λυρισμός και υπογραμμίζεται η ευαισθησία και η βαθιά μητρική αγάπη, που απορρέουν από το ποιητικό κείμενο. Aπορίας άξιον πως ο συνθέτης γράφει αυτό τον κύκλο λήντερ γλυκύτατης και ήρεμης  μελωδικότητας σε μια περίοδο  έκφρασης ωμότατου ρεαλισμού, καθώς έχουν προηγηθεί ο "Ζαρατούστρα" και το "Θάνατος και Εξαΰλωση".

Όσο για την Γκέρχαρντ πρόκειται για μια κορυφαία γερμανίδα μεσόφωνο, που διέπρεψε στο είδος του ληντ. Θαυμάστηκε για το τίμπρο της φωνής της και την εκφραστικότητά της από τον  Ρ. Στράους, ο οποίος συχνά σε ρεσιτάλ την συνόδευε ο ίδιος στο πιάνο.

Richard Strauss:  "Wiegenlied" / Elena Gerhardt:

Στο μπλογκ υπάρχουν πολλά κείμενα για τον Σεφέρη και τη σχέση του με τη μουσική. Περιηγηθείτε...

Μπετόβεν: "Κουαρτέτο, ιερό άσμα ευγνωμοσύνης στο Θεό"

 

Το "String Quartet No. 15" του Μπετόβεν γράφτηκε το 1825 και αναπτύσσεται σε 5 κινήσεις σε Λα ελ. και Λα μείζ. εναλλάξ:

Assai sostenuto – Allegro
Allegro ma non tanto
Molto adagio – Andante
Alla marcia, assai vivace
Allegro appassionato

Εμείς επικεντρωνόμαστε στο 3ο, συναρπαστικό μέρος του, "Molto Adagio-Andante", που ο Μπετόβεν ονόμασε "αίσθηση νέας δύναμης"!
Το έγραψε μετά από μια σοβαρή -θανατηφόρα σε κάποιες περιπτώσεις- ασθένεια που πέρασε στο Μπάντεν.
Απαράμιλλης ηχοχρωματικής δύναμης μέρος, όπου τα όργανα των δυο αργών κινήσεων αλληλοκαλύπτονται πάνω στο ίδιο μοτίβο, που οδηγεί σε ένα αριστουργηματικό χορικό με εμφανή την σταδιακή ενδυνάμωση του βασικού μοτίβου στο τέλος του μέρους.

Ο Μπετόβεν το τιτλοφορεί ως: "Heiliger Dankgesang eines Genesenen an die Gottheit, in der lydischen Tonart - Ιερό άσμα ευχαριστίας στο Θεό σε λυδικό τρόπο" ή απλά "Hymn of Thanksgiving".
Γι'αυτό συνηθίζεται να παίζεται το Νοέμβρη κατά την περίοδο της Γιορτής των Ευχαριστιών.

Το "Ιερό άσμα ευγνωμοσύνης στο Θεό" είναι καρπός της ανακούφισης μετά τον τεράστιο πόνο, αφού ο τιτάνας μουσουργός το συνέθεσε -οπως είπαμε-μετά από περίοδο σοβαρής ασθένειας.
Η αγωνία και ο πόνος συναισθήματα διάχυτα, όπως η ελπίδα και η λύτρωση που ακολουθούν...

***

Για τον ΣΕΦΕΡΗ:

Ολοι γνωρίζουμε πως ο νομπελίστας ποιητής μας Γιώργος Σεφέρης υπήρξε εκτός από ένθερμος υποστηρικτής της γαλλικής μουσικής, και λάτρης του Μπαχ και κυρίως του Μπετόβεν. Έτσι, στο ημερολόγιό του: "Γ.Σεφέρης - Μέρες Β΄", διαβάζουμε σχετικά με το συγκεκριμένο μέρος του κουαρτέτου:

"...το Κουαρτέτο 132, εκείνο με την περίφημη Canzona di ringraziamento "ιερό τραγούδι ευγνωμοσύνης, ενός που γιατρεύτηκε, στο Θεό, σε λυδικό τρόπο". Τα έχω χαμένα, γνώρισα τόσους που ήταν έμπειροι στη μουσική, δε βρέθηκε ένας να μου πει πώς κάποτε ο Μπετόβεν είχε εκφράσει μ’ έναν τόσο χειροπιαστό τρόπο την ωριμότητα του ανθρώπου μπροστά στο θάνατο, την ελευθέρωση από το θάνατο με τόσο ανθρώπινο τρόπο..."

***

Για τον Τ. ΕΛΙΟΤ:

Επίσης ο Τ.Ελιοτ λέγεται πως πήρε ερέθισμα από το συγκεκριμένο κουαρτέτο, που άκουγε για μεγάλο διάστημα κι έγραψε τα "Τέσσερα Κουαρτέτα".

Χαρακτήρισε υπερκόσμιο το άκουσμά του, και το συναίσθημα που δημιουργεί ανακούφιση μετά από ανυπέρβλητο πόνο. Είχε εκφράσει την επιθυμία να είναι η μελωδία που θα ηχούσε στ'αυτιά του τη στιγμή του θανάτου του...

Τα "Τέσσερα Κουαρτέτα" είναι έργο, στο οποίο ο Έλιοτ επισημαίνει πως ο άνθρωπος κατανοεί τον χρόνο όταν βγαίνει εκτός χρόνου...κι όταν στέκεται απέναντι του μπορεί να δει την αξία του χρόνου..."

"Ο παρελθών χρόνος και ο μέλλων χρόνος

επιτρέπουν μόνο λίγη επίγνωση[...]

μέσα στο χρόνο μπορεί κανείς να θυμηθεί

τη στιγμή στον κήπο με τα τριαντάφυλλα

τη στιγμή στην κληματαριά που τη χτυπά η βροχή..."

(απόσπασμα: "Τέσσερα Κουαρτέτα, Τ. Ελιοτ)

L.V. Beethoven: String Quartet no.15 Op 132 (3rd mov.) 

Σε μια ΙΣΤΟΡΙΚΗ ηχογράφηση του '37 από το Κουαρτέτο που ίδρυσε ο αείμνηστος Adolf Busch.

(Με αφορμή την ημέρα βάπτισης του τιτάνα μουσουργού, σαν σήμερα 17 Δεκέμβρη 1770)

Μπετόβεν-Γκαίτε: η συνάντηση στο Τέπλιτς και το σχόλιο του Σεφέρη

 

"The Incident at Teplitz", Carl Rohling
(redd.it)

Είναι τοις πάσι γνωστή η σχέση των Μπετόβεν-Γκαίτε. Τούς ένωνε η αλληοεκτίμηση, τούς χώριζε η ιδεολογία.
Ο Carl Rohling έχει θαυμάσια απεικονίσει στο εικαστικό του: "The Incident at Teplitz", ένα επεισόδιο(αμφισβητείται απο ορισμένους) από τη συνάντησή τους στο Τέπλιτς το 1812:

Κάποια μέρα στην απογευματινή βόλτα τους πλησίασε η βασιλική άμαξα. Ο Μπετόβεν προχώρησε αδιαφορώντας και με περιφρόνηση, όμως ο φιλοβασιλικός Γκαίτε παρέμεινε και υποκλίθηκε.
Στη συνέχεια επέπληξε το μέγα μουσουργό για τη στάση του με τον δεύτερο να απαντά:
"Βασιλείς πάντα υπήρχαν και θα υπάρχουν, όμως Μπετόβεν είναι μόνον ένας!"

Τόσο διαφορετικές φύσεις, αλήθεια! Επεισόδιο στο οποίο εκφράζεται υποδειγματικά η περηφάνια του Μπετόβεν, η συναίσθηση της αξίας των ιδεών και της τέχνης του, η περιφρόνηση και άρνηση για κάθε μορφή τυραννίας και αυλοκολακείας.

Το περιστατικό έγινε αντικείμενο συζήτησης στην αλληλογραφία του ποιητή μας Γιώργου Σεφέρη με τον Γιώργο Θεοτοκά.

Όπως διαμετρικώς αντίθετη στάση τήρησαν ο Γκαίτε και ο Μπετόβεν, ίδια φαίνεται να'ναι και κείνη των ελλήνων διανοουμένων, Θεοτοκά - Σεφέρη.

Ο Θεοτοκάς καταδίκασε τη στάση του Μπετόβεν:

"Ε, μα όσο μεγάλος "μουζικάντης και να ήταν , όφειλε  να σεβαστεί το θεσμικό πλαίσιο  -ήταν πάνω απ’ όλα ζήτημα "ηθικής τάξεως"....
Ο δε Σεφέρης φαίνεται να μην σχολιάζει πουθενά το χαρακτηρισμό του συναδέλφου του, όμως θέτει ως υστερόγραφο:
"Μην χαρακτηρίζεις τον Μπετόβεν "μουζικάντη". Δεν είναι ηθική τάξη αυτό!"

Ο ποιητής μας, φίλοι μου, ταυτιζόταν φυσικά με τις δημοκρατικές αντιλήψεις του Μπετόβεν με όποιο κόστος και θαύμαζε το συνθέτη.
Καθώς η τέχνη της μουσικής κατείχε μια εξέχουσα θέση στη ζωή του Σεφέρη, ας θυμηθούμε τι γράφει στο Ημερολόγιό του:

"Έχω τώρα τελευταία το Κοντσέρτο του Βραδεμβούργου Αρ. 3 και το Κουαρτέτο 132, εκείνο με την περίφημη  Canzona di ringraziamento "ιερό τραγούδι ευγνωμοσύνης ενός που γιατρεύτηκε, στο  Θεό, σε λυδικό τρόπο". Τα έχω χαμένα, γνώρισα τόσους που ήταν έμπειροι στη μουσική, δε βρέθηκε ένας να μου πει πώς κάποτε ο Μπετόβεν είχε εκφράσει μ’ έναν τόσο χειροπιαστό τρόπο την ωριμότητα του ανθρώπου μπροστά στο θάνατο, την ελευθέρωση από το θάνατο με τόσο ανθρώπινο τρόπο..."

Ο Σεφέρης αναφέρεται στο Μπετοβενικό: "String Quartet No. 15" και στο 3ο, συναρπαστικό μέρος του, "Molto Adagio-Andante", που ο Μπετόβεν ονόμασε "αίσθηση νέας δύναμης"!

Το έγραψε μετά από μια σοβαρή -θανατηφόρα σε κάποιες περιπτώσεις- ασθένεια που πέρασε στο Μπάντεν.
Απαράμιλλης ηχοχρωματικής δύναμης μέρος, και ο Μπετόβεν το τιτλοφορεί ως: " Heiliger Dankgesang eines Genesenen an die Gottheit, in der lydischen Tonart - Ιερό άσμα ευχαριστίας στο Θεό σε λυδικό τρόπο" .

Το "Ιερό άσμα ευγνωμοσύνης στο Θεό" είναι καρπός της ανακούφισης μετά τον τεράστιο πόνο, αφού ο τιτάνας μουσουργός το συνέθεσε -όπως είπαμε-μετά από περίοδο σοβαρής ασθένειας.

Beethoven : "String Quartet Op.132 - ΙΙΙ"
από τους  Amadeus Quartet:

Το επεισόδιο θυμηθήκαμε με αφορμή τη γενέθλια επέτειο του Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε. Γεννήθηκε στη Φραγκφούρτη στις 28 Αυγούστου 1749.
Ο Γκαίτε διακρίθηκε ως ποιητής, συγγραφέας, δραματουργός, ζωγράφος, μουσικοκριτικός και πολιτικός. Υπήρξε επίσης φιλόσοφος, ενώ έγραψε και για τη θεολογία και τον ανθρωπισμό.

H μητέρα του Γκαίτε ήταν πιανίστα, είχε ωραία φωνή κι ο πατέρας του έπαιζε φλάουτο. Έτσι, ο Γκαίτε μεγάλωσε σ' ένα σπίτι όπου κυριαρχούσε η απόλαυση της μουσικής ακρόασης και εκτέλεσης. Ως παιδί διέκρινε και αναπαρήγαγε τους ρυθμούς, όπως επίσης απομνημόνευε τις μελωδίες με ευκολία.

Ξεκίνησε νωρίς μαθήματα τσέλου, πιάνου και τραγουδιού, μελετώντας άριες από ιταλικές και γαλλικές όπερες.
Προξενεί εντύπωση το γεγονός ότι παρόλες τις μουσικές σπουδές του, η μουσική αρχικά δεν ενδιέφερε συστηματικά τον Γκαίτε. Την αντιμετώπιζε κυρίως ως επιστήμη..."επιστήμη των ήχων", όπως έλεγε...

Θαύμαζε τη μουσική ιδιοφυία του Μπετόβεν παρόλες τις πολιτικές αντιπαραθέσεις τους -όπως είδαμε- ενώ επίσης είχε εντυπωσιαστεί με τη δεινότητα του Φέλιξ και της Φάννυ Μέντελσον...

"Στραβίνσκυ: Συμφωνία των Ψαλμών, κλωτσιά στους νυσταλέους βηματισμούς..."

 

"...Χτες πήγα στο κοντσέρτο.Θάμβος!!

Κυρίως η "Συμφωνία των Ψαλμών" του Igor με τον ίδιο στο πιάνο.

Τι άνθρωπος και τι ρυθμός!!! έπρεπε ν’ ακούσεις !!!

Μια κλοτσιά σ’ όλες τις τρυφερές, ηδονοπαθείς σαχλαμάρες και στους νυσταλέους βηματισμούς..."

(2 Φεβρουαρίου 1932)

Aυτά αναφέρει στο ημερολόγιό του ο Σεφέρης, εκφράζοντας ανοιχτά την εκτίμηση  που έτρεφε για το σύγχρονό του Ιγκόρ Στραβίνσκυ, ενός από τους πλέον σημαντικούς  συνθέτες του 20ού αιώνα, που το πολύπλευρο έργο του και οι παραδοξότητες στις εκφραστικές επιλογές του  προκάλεσαν έντονες αντιπαραθέσεις σε κοινό και κριτικούς.
Ιδιότυπο και ανήσυχο το ύφος του, δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει σκληρές αρμονικά  διαφωνίες, εξωτικές κλίμακες και πολυρρυθμικά στυλ.

Ο Στραβίνσκυ που πέθανε σαν σήμερα 6 Απρίλη του '71 μάς έχει συνηθίσει σε έργα εμπνευσμένα από την λαϊκή παράδοση και τις παγανιστικές τελετές της πατρίδας του, όμως ο Σεφέρης στο απόσπασμα του ημερολογίου του αναφέρεται σε ένα θρησκευτικό έργο, τη "ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΤΩΝ ΨΑΛΜΩΝ" , που ο συνθέτης  έγραψε  κατόπιν παραγγελίας από τη Συµφωνική της Βοστόνης για τον εορτασµό των πενήντα χρόνων από την ίδρυση της ορχήστρας.

Το έργο είναι γραµµένο για ορχήστρα και µικτή χορωδία πάνω σε ψαλµούς, που εκτελούνται στη Λατινική γλώσσα, καθώς, όπως διευκρινίζει στον πρόλογο της παρτιτούρας ο συνθέτης, οι ψαλµοί θα πρέπει να αποδίδονται πάντοτε στη γλώσσα τους.
Αξίζει να σημειωθεί ,από μορφολογικής άποψης,πως στο έργο ο Στραβίνσκι δεν στόχευε στο να γράψει στα πρότυπα της κλασικής συµφωνίας.Η ονοµασία "συµφωνία" είχε την έννοια της συνήχησης.

Συγκεκριµένα ο ίδιος δήλωνε:

"Δεν είναι µια συµφωνία στην οποία συµπεριέλαβα ψαλµούς που θα πρέπει να ψαλλούν. 

Αντιθέτως, είναι το τραγούδι των ψαλµών που "συµφωνεί" µε τα υπόλοιπα όργανα,που έχουν όλα ανεξαρτήτως την ίδια αξία.

Έτσι, στο έργο δεν υπερτερούν οι φωνές έναντι των οργάνων ή το αντίστροφο αλλά ορχήστρα και χορωδία αντιµετωπίζονται ισάξια (γεγονός που παραπέµπει στο αντιστικτικό ύφος)". 

Θα ακούσουμε το 1ο µέρος, στο οποίο χρησιµοποιεί τις δύο τελευταίες στροφές του 38ου ψαλµού:

"Exaudi orationem meam, Domine, et deprecationem meam: auribus percipe lacrimas meas. 

Ne sile-as.

Quoniam advena ego sum apud te et peregrinus, sicut omens patres mei.

Remitte mihi, ut refrigerer prius quam abeam et amplius non ero".

δηλαδή:

"Εισάκουσoν κύριε της προσευχής µου και δώσ’ ακρόαση εις την κραυγή µου. 

Mην παρασιωπήσεις. 

Eις τα δάκρυα µου διότι πάροικος είµαι πάρα συ και παρεπίδηµος καθώς πάντες οι πατέρες µου 

παύσε απ’ εµού δια να αναλάβω δινόµουν πριν αποδηµήσω και δεν υπάρχω πλέον"

Την ορχήστρα διευθύνει ο G. Solti .
Ακριβής, ρυθμικός, κοφτός, ψυχρός και απότομος όπου χρειάζεται, αφού το μέρος αναφέρεται στο θάνατο, την απελπισία και την απόγνωση, την κραυγή κάποιου που τον περιμένει η Κόλαση...
Αν και η ηχογράφηση είναι από τις τελευταίες του Solti (85 χρονών και μισό χρόνο πριν τον ξαφνικό θάνατό του) είναι άψογη απ'όλες τις απόψεις, με μια δυναμική, άριστα χρωματισμένη, που αναδεικνύει τα ιδιαίτερα σημεία του έργου!

Όσοι αγαπάμε την κλασική μουσική και ιδιαιτέρως τον Στραβίνσκυ, γνωρίζουμε πως το όνομα του συνθέτη έχει συνδεθεί με τα μπαλέτα, που μερικά από αυτά προκάλεσαν σκανδαλώδεις συμπεριφορές με ανάμεικτα συναισθήματα των θεατών, που άλλοι χειροκροτούσαν δαιμονισμένοι και άλλοι ωρύονταν έξαλλοι!

Η χορογραφική εκδοχή της "Συμφωνίας των Ψαλμών" αποτελεί ένα αριστούργημα, όπως ο τσέχος Γίρζι Κύλιαν μας έχει συνηθίσει.
Ο ταλαντούχος μοντέρνος χορογράφος βουτά στα ένστικτα, φιλτράρει, και ανασύρει  μέσω της ταραχώδους κίνησης το βαθύ νόημα που ανίχνευσε, που αφορά στη σχέση του θείου με το ανθρώπινο.
Κάθε βήμα, κάθε κίνηση εξερευνά την ανθρώπινη ψυχή, αναλύει την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ύπαρξης.
Μια καθαρά τελετουργικού χαρακτήρα εξομολόγηση, που αδιαφορεί για τη σάρκα κι ανατάσσει το πνεύμα του ανθρώπου.

"Απ' το Σεφέρη στο Ντεμπισί μέσω...Δελφών"

 (Με αφορμή τη γενέθλια επέτειο του Νομπελίστα ποιητή μας, Γιώργου Σεφέρη)

Εδώ, στο χώμα ρίζωσε μια στέρνα

μονιά κρυφού νερού που θησαυρίζει.

Σκεπή της βήματα ηχερά. Τ' αστέρια

δε σμίγουν την καρδιά της. Κάθε μέρα

πληθαίνει, ανοιγοκλεί, δεν την αγγίζει.

[...]

Στο πύργωμα του θόλου ανέλεης νύχτας

πατούνε οι έννοιες κι οι χαρές διαβαίνουν,

με το γοργό κροτάλισμα της μοίρας

πρόσωπα ανάβουν λάμπουν μια στιγμή

και σβήνουνται σ' ένα σκοτάδι εβένου.

[...]

Δάκρυα γυρεύει η δίψα της αγάπης

τα τριαντάφυλλα σκύβουν - η ψυχή μας -

στα φύλλα ακούγεται ο παλμός της πλάσης

το απόβραδο σιμώνει σα διαβάτης

ύστερα η νύχτα κι ύστερα το μνήμα ...

[...]

Μα η νύχτα δεν πιστεύει στην αυγή

κι η αγάπη ζει το θάνατο να υφαίνει

έτσι, σαν την ελεύθερη ψυχή,

μια στέρνα που διδάσκει τη σιγή

μέσα στην πολιτεία τη φλογισμένη.

(Απόσπασμα από το ποίημα "Η Στέρνα" του Γ.Σεφέρη)

"...Αν επιτύχει και μ᾿αρέσει, και αν ο Claude-Achille ζούσε, θά του τη χάριζα", γράφει για τη "ΣΤΕΡΝΑ" ο Γ. Σεφέρης στο Ημερολόγιό του.

Ο Ντεμπισί, όπως ο Φρανκ, ο Στραβίνσκυ ή ο Σατί ήταν συνθέτες για τους οποίους έτρεφε μεγάλη εκτίμηση και είχαν επηρεάσει το μεγάλο μας ποιητή.

"Σήμερα αγόρασα τα Préludes του Claude-Achille με τον Cortot...

[...] 

Τ᾿ άκουσα δυο τρεις φορὲς και τώρα είμαι ζαλισμένος, ανυπόστατος και δυστυχής. 

Τι αξίζουν οι προσπάθειές μας άμα ξέρουμε πως υπήρξαν τέτοιοι άνθρωποι; 

[...]

 κι αυτά τα  Préludes, μου θυμίζουν κάτι από Μαλλαρμέ ... 

Μα, τι σημασία έχει τί μού θυμίζει αν με κάνει να νοιώθω τί μου λείπει...

[...]

Τί έφερε στη μουσικὴ αυτὸς ο άνθρωπος, τί παράθυρα άνοιξε!!"

(Από το Ημερολόγιο του Σεφέρη)

Tα "Πρελούδια" του Ντεμπισί είναι μια συλλογή σε 2 βιβλία από 24 κομμάτια για σόλο πιάνο, σε ελεύθερη μορφή, αντίθετα δηλαδή από τα αυστηρά πρότυπα των Πρελουδίων του Μπαχ.

Κάθε πρελούδιο έχει και έναν ευφάνταστα απρόσμενο τίτλο, έναν λεκτικό οδηγό για τον ερμηνευτή, που όμως δεν έχει σκοπό να φυλακίσει την εκφραστικότητά του, γι'αυτό και αναγράφεται από το συνθέτη στο τέλος της παρτιτούρας, κάτι σαν προσωπική ανάμνηση, σαν ομιχλώδες αναθύμημα, θολή αναπόληση...,χωρίς να, επηρεάζει τον ερμηνευτή εκ των προτέρων, επιτρέποντάς του να εμβαθύνει εκείνος στα σημεία που αγγίζουν την ψυχή του περισσότερο και να δώσει προσωπικές αποχρώσεις στην ερμηνεία του.

Το πρώτο πρελούδιο του 1ου Βιβλίου έχει τίτλο: 

¨Οι χορεύτριες των Δελφών" 

και είναι εμπνευσμένο από τον "Κίονα με τις χορεύτριες", το γλυπτό αριστούργημα των Δελφών:

Ένα μαρμάρινο κίονα, με ύψος 11 περίπου μέτρα, που φέρει φύλλα άκανθας, τόσο στο κιονόκρανο όσο και στη βάση των σπονδύλων, έτσι ώστε να μοιάζει με βλαστό φυτού. 

Στο ανώτερο τμήμα του υπάρχει σύμπλεγμα τριών γυναικών, πιθανόν χορευτριών.

Οι τρεις κοπέλες πήραν το όνομά τους από τη χορευτική εντύπωση, που έδινε η στάση τους και είχαν ερμηνευθεί ως Θυιάδες, τοπική ονομασία των Μαινάδων της διονυσιακής ακολουθίας που χόρευαν στις κορφές του Παρνασσού (κόρες της Θυίας, ιέρειας του Διονύσου στους Δελφούς).

Σήμερα όμως πιστεύεται ότι πρόκειται για τις τρεις κόρες του βασιλιά Κέκροπα που προσφέρουν στον Απόλλωνα το αγαπημένο του σύμβολο, τον τρίποδα.
Φορούν διαφανή χιτώνα ζωσμένο ψηλά, που αναδεικνύει την ομορφιά τους. Σηκώνουν το δεξί τους χέρι και προβάλλουν ελαφρά το ένα πόδι, δίνοντας τη γενική αίσθηση μιας χαριτωμένης, αέρινης κίνησης.
Πάνω από τα κεφάλια τους υψωνόταν, όπως αναφέρθηκε, τρίποδας, που στήριζε χάλκινο λέβητα. 

Το μνημείο πατούσε επάνω σε λίθινο βάθρο, που φέρει τη χαρακτηριστική επιγραφή με το όνομα του Πανκράτη, γνωστού εργολάβου των μέσων του 4ου αι. π.Χ.
Το σύμπλεγμα των χορευτριών ήταν αφιέρωμα των Αθηναίων στο ναό γύρω στο 330 π.Χ.

(ΠΗΓΗ : Υπουργείο Πολιτισμού, Αρχαιολογικό Μουσείο Δελφών)

Το 1ο Βιβλίο των Πρελουδίων του Ντεμπισί ξεκινά με έμπνευση από ένα έργο, που διακηρύσσει το λαμπρό πολιτισμό των Ελλήνων και μοιάζει σαν ο μουσικός να οραματίστηκε την ένωση του Παρισιού  με τον Ομφαλό της Γης!
Και το λέω αυτό γιατί η αρχαιοελληνική γλυπτική είναι σπουδαία! Μπορεί να ερεθίσει, να γεννήσει φαντασίες σε κάθε ευαίσθητο δημιουργό...
Η γλυπτική, με την οπτική της γλώσσα, που επικεντρώνεται στην έκφραση της φυσικής τελειότητας των μορφών, κάτι που είναι απολύτως ορατό στον κίονα με τις χορεύτριες, δεν θα μπορούσε λοιπόν να αφήσει ασυγκίνητο ένα καλλιτέχνη του επιπέδου του Ντεμπισί, που γνωρίζουμε το ενδιαφέρον και τη λατρεία του για την Αρχαία Ελλάδα και την κλασική αρχαιότητα, που είχε ξυπνήσει στα τέλη του 19ου αιώνα με την έναρξη των αρχαιολογικών ανασκαφών της Γαλλικής Σχολής Αθηνών.

Ο Κίονας, ένα λεπτό αριστούργημα, με απαράμιλλης ομορφιάς χαρακτηριστικά, που σμίλεψε ο γλύπτης κι αναδεικνύει το ακτινοβόλο πνεύμα των προγόνων μας, σμίλεψε και τη φαντασία του γάλλου ιμπρεσιονιστή, που λάτρευε ο Σεφέρης!!

Ο Ντεμπισί δεν είχε δει από κοντά τον Κίονα των Δελφών, όμως είχε θαυμάσει ένα μικρό αντίγραφό του στο Λούβρο τόσο, που ήρθε η έμπνευση του πρώτου πρελουδίου, που είναι στον τύπο μιας αργής Σαραμπάντ  με τρία θέματα, κάτι που παραπέμπει στην κυκλική στήλη και τις τρεις κόρες.
Ο Ντεμπισί, μια πολύ δυνατή, ως γνωστόν μουσική προσωπικότητα, αναδεικνύει στο έργο αυτό την πρωτοτυπία στην αρμονία και τη μορφολογική του σκέψη.

Όπως αναφέρει ο Σεφέρης στο Ημερολόγιό του είχε αγοράσει τα Πρελούδια σε εκτέλεση Άλφρεντ Κορτό, πολυαγαπημένου και καταξιωμένου ερμηνευτή, ενός από τους  αξιολογότερους του 20ου αι. ιδιαίτερα σε έργα Ντεμπισί, Σοπέν και Σούμαν.

Ιδιαίτερα εκφραστική η ερμηνεία του και δω, ξετυλίγει την ποιητική εικόνα του δημιουργού, αναδύει, τολμώ να πω, μια ψυχοπνευματική υπέρβαση, μια καθαρά εσωτερική διαδικασία σε μαγευτικά χρώματα και ήχους από τα μαγικά του δάχτυλα!
Έντονη η "μουσική οσμή" απ'το θυμίαμα στο Δελφικό βωμό, με τα χτυπήματα των συγχορδιών να υπαινίσσονται τα ευγενή ρυθμικά κρόταλα και κύμβαλα με τα οποία συνόδευαν οι κόρες το χορό τους στην αρχαία Ελλάδα.
Ταγμένος στην υπηρεσία της ερμηνείας, συλλαμβάνει άφθαστα την ψυχή του Ντεμπισί, την εκστασιασμένη από το γλυπτό, μαρμάρινο αριστούργημα των Δελφών με τα φύλλα άκανθας στο κιονόκρανο και στο σύμπλεγμα των τριών χορευτριών, που μοιάζουν να κινούνται αέρινα και να σαγηνεύουν το θεατή με την αρμονία τους, εκπέμποντας μια αίγλη εκθαμβωτική!
Είναι τόση η αισθητική και συγκινησιακή πληρότητα, που ο ακροατής παραδίδει εκουσίως ώτα και καρδιά στη δύναμη της έμπνευσης και ζει με έκσταση το γέννημά της!!!

Debussy - Alfred Cortot : "Danseuses de Delphes"

Ο ιεροφάντης Δ.Μητρόπουλος: "Γίνονται τέτοια πράγματα στη γη;"

 

Ο Μητρόπουλος στο Musikverein στη Βιέννη, Οκτώβριος 1960(από operamusica.com)

"Aκούς μια Συμφωνία. Δεν αρκεί. Όπως δεν  αρκεί να βλέπεις τον Παρθενώνα 

και να αναρωτιέσαι πώς ανέβασαν εκεί πάνω τα μάρμαρα. 

Πρέπει να συλλαμβάνεις το νόημα της αρχιτεκτονικής. 

Όπως ο καλλιτέχνης καταβάλλει κόπο, πρέπει και το κοινό να μη ζητεί μια εύκολη τέρψη, 

αλλά να κοπιάσει, και όταν κατανοήσει, θα νιώσει την απόλαυση που προσφέρει η μεγάλη τέχνη"

(Δημήτρης Μητρόπουλος)

Ήρθε στη ζωή για να υπηρετήσει το ύψιστο και την ιερότητα της μουσικής!
Και σαν ιεροφάντης, έφυγε. Έπεσε επί των επάλξεων, στο πόντιουμ της Σκάλας του Μιλάνου, κατά τη δοκιμή της "Τρίτης Συμφωνίας"  του Μάλερ από ανακοπή καρδιάς, μια μέρα σαν τη σημερινή, 2 του μελαγχολικού Νοέμβρη του 1960.

Έχουν πλασθεί πολλοί μύθοι για τον Μητρόπουλο, για τον άνθρωπο και τη ζωή του...
Για να τον γνωρίσει κανείς σωστά χρειαζόταν μακρύ χρονικό διάστημα. Μόνο τότε θα τού δινόταν η ευκαιρία να διαπιστώσει ότι κάτω από αυτές τις αντιφάσεις της επιφάνειας η γραμμή ήταν ενιαία, ο άνθρωπος παρέμενε ο ίδιος, από το ξεκίνημα ως το μεσουράνημα της σταδιοδρομίας του. 

Οι ίδιες αυστηρές αρχές, ο ίδιος έρως της τέχνης, το ίδιο αίσθημα ευθύνης, η ίδια τιμιότης, η ίδια μεγαλοψυχία, η ίδια ανθρωπιά, ο ίδιος αυτοσπαραγμός, η ίδια απίστευτη ανιδιοτέλεια...

Ήταν φύση δισυπόστατη. Συνδύαζε το Διονυσιακό με το Απολλώνιο. Αλλά και τα δυο συνυπήρχαν εξαρχής -είχε έμφυτα και το πάθος και το μέτρο.

Από τους πολύ πιστούς φίλους του υπήρξε και ο ποιητής μας Γ. Σεφέρης:

"Η φήμη του Μητρόπουλου ήταν πλατιά στον κόσμο.[...]Η μοίρα του ήταν μοναδική, θαρρώ, στα χρονικά του Νέου Ελληνισμού.Σ'ένα από τα ελάχιστα μηνύματά του, την 20 Μαρτίου 1960, μού έγραφε:
"Δυστυχώς, η αφοσίωσή μου στη δουλειά μ'έχει πάρει ολωσδιόλου έξω απ'τη ζωή.Δε "ζω" πια, παρά μόνο για τις στιγμές που βρίσκομαι πάνω στο πόδιον. Ξοδεύω το υπόλοιπον της ζωής μου ετοιμάζοντας τον εαυτό μου με απογυμνωτική πειθαρχία, αμφιβολίες και ταπεινοσύνη...
Τέτοιος άνθρωπος ήταν ο Μητρόπουλος..."

Αναφέρει η φίλη του μαέστρου Καίτη Κατσογιάννη στο βιβλίο με την αλληλογραφία τους:

"..Συναντηθήκαμε τελευταία φορά στην Όπερα της Βιέννης το 1960...Διηύθυνε μια σειρά παραστάσεις της όπερας: "Η Δύναμη του Πεπρωμένου" του Βέρντι. Οι δοκιμές ήταν δύσκολες ή τελευταία ταραχώδης. Η εποπτεία του Μητρόπουλου στη κάθε σκηνική λεπτομέρεια ήταν άμεση και απαιτητική. 

Η πρώτη παράσταση ήταν ένα επίτευγμα[…] 

Η δεύτερη στρωτή και άμεμπτη...μα η τρίτη!!!

Ένα από κείνα τα θαύματα που δεν μπορείς να τα εξηγήσεις, ούτε καν να τα συλλάβεις[...] 

Από την πρώτη νότα φάνηκε πως συντελείτο κάτι μοναδικό  -η τελειότης προξενούσε δέος!!!

Αναρωτιόσουν: "Γίνονται τέτοια πράγματα στη γη;" [...]

Την επομένη τον αποχαιρετούσαμε. Την τελευταία στιγμή μας κοίταξε την αδελφή μου κι εμένα με ένα βλέμμα όλο τρυφερότητα και μελαγχολία:

-Ας με αξιώσει ο Θεός να σας ξαναδώ..

-Μα Δημήτρη μου, αυτό από σένα εξαρτάται!

-Όχι από μένα -από τη Μοίρα!

Ήταν τα τελευταία λόγια που άκουγα από το στόμα του. Λίγες εβδομάδες αργότερα έφερνα πίσω στην πατρίδα μια μικρή, ορειχάλκινη τεφροδόχη -λίγη στάχτη"

                                                              Καίτη Κατσογιάννη

VERDI: "Overture - Forza del destino", Δ.ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ:

 («Δ.Μητρόπουλος, η αλληλογραφία του με την Καίτη Κατσογιάννη», εκδ. Ίκαρος, σελ. 12, 13, 22, 23, dimitrimitropoulos.gr )

Στο μπλογκ υπάρχουν πολλά κείμενα για το Δ. Μητρόπουλο. Περιηγηθείτε!

Το Μπολερό, χάρισμα στο Σεφέρη...

 

(13 Μάρτη...Για τη γενέθλια επέτειο του ποιητή)

Ο Σεφέρης πάνω στο κεφάλαιο "Μουσική", θεωρούσε τον εαυτό του "αγράμματο", όπως έλεγε συχνά, καθώς δεν είχε μουσικές γνώσεις, δεν έπαιζε κάποιο όργανο ή έστω δεν γνώριζε να διαβάσει τα μουσικά σύμβολα μιας παρτιτούρας.
Ωστόσο, οι σημειώσεις και η πορεία του δείχνουν έναν άνθρωπο που είχε ένστικτο, έναν ακροατή που προσπαθούσε να μάθει διαρκώς περισσότερα ώστε να  αντιλαμβάνεται το μεγαλείο της ακουστικής τέχνης.

"Ξαναπιάνω ἀπὸ τὴν ἀρχὴ φράσεις, 

προσπαθῶ νὰ συνηθίσω τ᾿ αὐτί μου νὰ ξεχωρίσει τὰ διάφορα ὄργανα, 

νὰ παρακολουθεῖ τί γίνουνται καὶ πῶς ἀλλάζουν τὰ μοτίβα, 

καὶ ποιὰν ἀνταπόκριση ἔχουν τέλος πάντων μ᾿ ἐκεῖνον τὸ ζωντανὸ ἄνθρωπο 

ποὺ τὰ δημιούγησε καὶ μὲ τὴ μουσική", 

γράφει στο ημερολόγιό του.

Έτσι, "σπουδάζοντας" με τον τρόπο της ακρόασης-εσωτερικής αναζήτησης καταφέρνει να μετατρέψει την  άγνοιά του σε γνώση, και την  αμφιβολία του σε βεβαιότητα.
Κατά τη διάρκεια της θητείας του ως πρόξενος στο Λονδίνο είχε την ευκαιρία να παρακολουθήσει πλήθος συναυλιών, γι'αυτό αυτή η περίοδος ήταν καθοριστική για την διαμόρφωση του ποιητή μας.
Άκουσε Μπαχ, Χάιντν, Μπετόβεν, Σοπέν, Στράους, Ραβέλ, Στραβίνσκι.

Από τις σημειώσεις του Σεφέρη είναι ορατές κάποιες του προτιμήσεις.
Φαίνεται να αγαπά ιδιαίτερα τη μπαρόκ και τους κλασικοὺς Μπαχ και Μπετόβεν και να θαυμάζει την μουσική απεικόνιση των Ντεμπισί και Στραβίνσκυ.
Μάλλον αποστρεφόταν τη μουσική των Ρίχαρντ Στράους και Βάγκνερ...Έβρισκε δε την μυθολογία που ο γερμανός στήριζε τα μελοδράματά του "απάνθρωπη"...
Αντίθετα, ήταν ένθερμος υποστηρικτής της γαλλικής μουσικής, όπως των έργων, (πλην του Ντεμπισί που προείπα), των Φρανκ και Ραβέλ.
Τον τελευταίο μάλιστα τον είχε δει αρκετές φορές να διευθύνει.

Γράφει στο ημερολόγιό του:

"Τ᾿ ἀπόγευμα ἄκουσα τὸ δεύτερο μέρος τῆς συμφωνίας τοῦ Φράνκ, ἐκεῖνο ποὺ ἀρχίζει μὲ τὶς ἅρπες, 

κι ἄρχισα ἕνα ποίημα ποὺ λέγεται "Τυφλοί". 

Ἕνα κεφάλαιο ἀπὸ τὸ ἐρχόμενο βιβλίο θὰ λέγεται "Ἰντερμέδιο γιὰ χαμηλή φωνή". 

Ἔτσι ἐπηρεάζομαι ἀπὸ τὶς μουσικὲς γιατὶ βαρέθηκα νὰ ἐπηρεάζομαι ἀπὸ τοὺς λογοτέχνες. 

Αὔριο θὰ πάω νὰ ἀγοράσω τὸ Valse τοῦ Ραβὲλ ἢ τὸ Bolero... 

Ἂν ἤμουν ἐλεύθερος θὰ πήγαινα στὸ Παρίσι νὰ σπουδάσω μουσική». 

(29 Νοέμβρη 1931 - users.uoa)

*****

Το πολυαγαπημένο "ΜΠΟΛΕΡΟ", εκλεκτοί μου φίλοι, έρχεται σήμερα μαζί με την καλησπέρα μου, εξ αφορμής Σεφέρη...

Στηριγμένο σε ένα απλό, επίμονα επαναλαμβανόμενο θέμα, που αντί να γίνεται μονότονο, μαγεύει κι εκστασιάζει!
Βλέπετε είναι η τέχνη της Ραβελικής ενορχήστρωσης, που το μεταμορφώνει!!!
Μπορεί να έγινε γνωστό από τις ορχηστρικές του εκτελέσεις, όμως το Μπολερό γράφτηκε για μπαλέτο και μάλιστα για τη ρωσίδα μπαλαρίνα Ίντα Ρουμπινστάιν.
H  έμπνευση ήρθε κατά τη διάρκεια καλοκαιρινών διακοπών, όταν ένα βράδυ και κάτω από το φεγγαρόφωτο ο Ραβέλ έπαιζε ένα πιανιστικό μοτίβο...Του έβγαζε μια "επίμονη ποιότητα"...
Το ονόμασε "Φαντάγκο" αρχικά, από το όνομα του σπανιόλικου χορού...Αργότερα, το άλλαξε με Μπολερό, επίσης λαϊκού χορού της Ιβηρικής.

...Μια λάμπα, η μόνη πηγή φωτός μέσα σε ένα κουτούκι...Οι θαμώνες χορεύουν παθιασμένα...Μια τσιγγάνα αποδέχεται την "ερωτική" σχεδόν πρόσκληση των ανδρών...Ανεβαίνει στο τραπέζι κι αρχίζει τις φιγούρες...Στην αρχή λικνίζεται αργά, νωχελικά...
Όσο όμως ο χρόνος περνά, τόσο ο ρυθμός γίνεται εντονότερος, πιο ζωηρός, πιο φλογερός και παθιασμένος, υμνώντας τη γονιμοποιό  δύναμη, τον έρωτα, υμνώντας το μεγαλείο της ζωής!

 Το μουσικό θέμα επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά, και καθώς οι αποχρώσεις των μουσικών οργάνων μεταβάλλονται, ο Ραβέλ οδηγεί σε μια υπέρμετρη εξιδανίκευση του συναισθήματος σε επίπεδα ιεροτελεστίας!
Με την ευρηματικότητά του στον τρόπο που παρουσιάζονται και δένουν μεταξύ τους τα όργανα, πλάθει τον έρωτα δίχως υποκριτική σεμνοτυφία και καθωσπρεπισμό, αλλά με αντίληψη και σκέψη κατασταλαγμένες, με τη μουσική να γεφυρώνει ιδανικά ανθρώπινο και θείο.

Είμαι σίγουρη πως αν ζητούσαμε απ΄το Σεφέρη να απαγγείλει ένα ποίημά του, με το Μπολερό σα μουσική υπόκρουση θα διάλεγε ένα από τα ερωτικά του...
Μ' έναν λόγο να μιλά ανάγλυφα στην ψυχή για το ατόφιο συναίσθημα, που σαρώνει τις εσωτερικές άμυνες και μας αφήνει ευάλωτους και εκτεθειμένους...Ίσως αυτό:

"Ω σκοτεινό ανατρίχιασμα στη ρίζα και στα φύλλα!

Πρόβαλε ανάστημα άγρυπνο στο πλήθος της σιωπής

σήκωσε το κεφάλι σου από τα χέρια τα καμπύλα

το θέλημά σου να γενεί και να μου ξαναπείςτα λόγια που άγγιζαν και σμίγαν το αίμα σαν αγκάλη

κι ας γείρει ο πόθος σου βαθύς σαν ίσκιος καρυδιάς

και να μας πλημμυράει με των μαλλιών σου τη σπατάλη

από το χνούδι του φιλιού στα φύλλα της καρδιάς..."

Στην πρεμιέρα του "Μπολερό" στην Όπερα των Παρισίων το1928, ανάμεσα στο πλήθος που επευφημούσε λέγεται πως υπήρξε και μία γυναίκα με αλλόκοτη αντίδραση: Ακούγοντας την κορύφωση του μουσικού θέματος άρχισε να φωνάζει:
-"Είναι τρελός, ο συνθέτης είναι τρελός!"
Όταν, την επομένη ο Μωρίς Ραβέλ έμαθε τα νέα,απάντησε:
-"Πολύ χαίρομαι που αυτή η κυρία κατάλαβε τι ήθελα να πω".

Θα ακούσουμε το Ραβελικό "Μπολερό" υπό την μπαγκέτα του εκπληκτικά ταλαντούχου Γκουστάβο Ντουνταμέλ, που εδώ θαυμαστά κατευθύνει στην κορύφωση την ορχήστρα, όχι μόνο με τα χέρια, μα με το βλέμμα, το ανασήκωμα στις μύτες των ποδιών, τη μέση που λικνίζεται όταν η δυναμική φορά για επίσημο σμόκιν της το "forte", με την συμμετοχή των τοξοτών, όχι απλά πιτσικάτο, μα με ολάκερη τριβή του δοξαριού πάνω στο σώμα τους, μέχρι το μορφασμό που ανοίγει διάπλατα το στόμα του να κατασπαράξει κάθε "φλογερό" συναίσθημα, που τα χάλκινα γεννούν λίγο πριν το τελικό ξέσπασμα!!

Είναι η Ποίηση;...
Είναι η Μουσική;...

Είναι η Τέχνη ολάκερη, φίλοι μου, που μας μαθαίνει "σ'αυτή τη ζωή, που δίνει το χυμό στα έργα μας, να βλέπουμε το θαύμα"!!!