Χοακίν Ροντρίγκο: Χορδές που αγκαλιάζουν την Ανδαλουσία ...

"Γεννήθηκα στις 22 Νοεμβρίου, την ημέρα εορτασμού της Αγίας Καικιλίας, προστάτιδας των μουσικών, το 1901, στη Βαλένθια. Το πρώτο μου αίσθημα υπερηφάνειας πηγάζει απ' αυτή την ιδιαίτερη σύμπτωση. Χρόνια αργότερα, όταν γιορτάζαμε τη γιορτή της Αγίας Καικιλίας στο σχολείο, εγώ, που είχα την τιμή να είμαι ο πρώτος χορωδός στο παρεκκλήσι, ένιωσα μια βαθιά χαρά να γεμίζει την καρδιά μου..."

(Χοακίν Ροντρίγκο)

Ήταν 22 Νοεμβρίου, μια φωτεινή μέρα του 1901 στην ισπανική Βαλένθια, όταν ήρθε στον κόσμο ο σπουδαίος συνθέτης, Χοακίν Ροντρίγκο. Από τα πρώτα του βήματα φαινόταν ότι η μουσική θα ήταν η αχώριστη συνοδός της ζωής του. Μικρό παιδί ακόμα, σε ηλικία μόλις τριών ετών, η τύχη του έπαιξε ένα σκληρό παιχνίδι. Έχασε την όρασή του από διφθερίτιδα. Κι όμως, αυτή η σκοτεινή σιωπή δεν μπόρεσε να σβήσει το φως που έκρυβε μέσα του, το ταλέντο του άνθισε με τρόπο θαυμαστό. Μαθαίνοντας πιάνο, απομνημονεύοντας μελωδίες και ανακαλύπτοντας τους ήχους σαν χρωματιστές πινελιές, ανέπτυξε εκπληκτική μουσική μνήμη και μια φυσική αντίληψη για την αρμονία και τη χροιά, που ξεπερνούσε κάθε προσδοκία για παιδί της ηλικίας του. Η οικογένειά του στάθηκε πιστή συνοδός στο ταξίδι αυτό, ενθαρρύνοντας τις σπουδές του στη Βαλένθια και αργότερα στη Μαδρίτη, όπου η σύνθεση, το πιάνο και τα ανώτερα θεωρητικά άνοιξαν νέους ορίζοντες στη νεανική του φαντασία.

Μεγαλώνοντας, ο Ροντρίγκο μετουσίωσε το πρώιμο ταλέντο του σε μια μοναδική δημιουργικότητα. Το όνομά του συνδέθηκε με την κιθάρα και την ορχήστρα, με έργο ορόσημο το "Concierto de Aranjuez", που έγραψε το 1939 και αγγίζει τις ψυχές με την αβίαστη συγκίνηση και τη λυρική του χάρη. Η μουσική του, με τους νεοκλασικούς της τόνους να συναντούν τα ισπανικά λαϊκά μοτίβα, μεταμορφώνει την κιθάρα σε σολιστικό όργανο που μπορεί να σταθεί ισάξια δίπλα στην ορχήστρα, ενώ η κομψότητα και η "ισπανικότητα" των ήχων του αιχμαλωτίζουν κάθε ακροατή. Η αναγνώρισή του από τον βασιλιά Χουάν Κάρλος Α΄ ως μαρκήσιο των Κήπων του Αρανχουέθ τον καθιέρωσε ως αναπόσπαστο κομμάτι της ισπανικής μουσικής παράδοσης.

Η σχέση του Ροντρίγκο με την κιθάρα είναι μυθική. Χωρίς ποτέ να κρατήσει ο ίδιος κιθάρα στα χέρια του, ανέδειξε το όργανο σε συμφωνικό επίπεδο, συνεργαζόμενος με μεγάλους σολίστ όπως ο Andrés Segovia ή ο Narciso Yepes. Παρότι τυφλός, η αίσθηση της χροιάς και η λεπτή του μελωδικότητα μεταμόρφωσαν την κιθάρα σε όργανο ποιητικό, δυναμικό και εκφραστικό, ενώ η σεβαστική του ματιά προς τη φύση του ήχου της και η ισπανική αισθητική του δημιούργησαν μια μοναδική μουσική γλώσσα. Ο ίδιος περιέγραψε την κιθάρα αναφερόμενος στον Ντεμπισί, λέγοντας:
"Ο Κλωντ Ντεμπισί όρισε την κιθάρα ως ένα εκφραστικό τσέμπαλο. Πιστεύω ότι αυτός είναι ο καλύτερος ορισμός που έχει δοθεί ποτέ για την ισπανική κιθάρα".
Με αυτή τη φράση, ο Ροντρίγκο υπογραμμίζει την εξαιρετική ικανότητα της κιθάρας να εκφράζει λεπτές αποχρώσεις και δυναμικές μεταβολές, όπως ένα τσέμπαλο που μπορεί να "μιλήσει" με πολυφωνία και την ισπανικότητά της, δηλαδή την ιδιαιτερότητα της χροιάς και της εκφραστικότητας που κάνουν την κιθάρα μοναδικό όργανο στην παγκόσμια μουσική παράδοση.
Το Concierto de Aranjuez άλλαξε τον τρόπο που οι συνθέτες αντιλαμβάνονται την κιθάρα και άνοιξε νέους δρόμους στο διεθνές ρεπερτόριο, καθιστώντας τον Ροντρίγκο πρότυπο και καθοριστική μορφή για τον σύγχρονο ήχο του οργάνου. Ωστόσο εμείς σήμερα επικεντρωνόμαστε σε μια άλλη σύνθεσή του, εξίσου σπουδαία:

Το "Concierto Andaluz" γραμμένο το 1967 για τέσσερις κιθάρες και ορχήστρα, αποτελεί ένα από τα πιο ιδιαίτερα και ποιητικά έργα του συνθέτη. Το κοντσέρτο δημιουργήθηκε ειδικά για το διάσημο κουαρτέτο κιθαριστών The Romeros, και είναι μια μουσική αναφορά στην Ανδαλουσία, με τους ήχους της, τα φώτα της και το άρωμα των λουλουδιών της. Οι ισπανικοί ρυθμοί δονούνται στα ανδαλουσιανά άλση και τα χρώματα των οργάνων αστράφτουν στο μεσογειακό ήλιο, καθώς η μουσική των κιθαρών αντηχεί στον αέρα.

Το έργο αναπτύσσεται σε τρία μέρη:

1. Tiempo de Bolero, όπου οι ρυθμοί και οι χορευτικές μελωδίες της Ανδαλουσίας ζωντανεύουν με ζεστασιά και λάμψη.
2. Adagio, ένα λυρικό και ποιητικό μέρος, γεμάτο ευαισθησία και εσωτερική συγκίνηση, όπου οι κιθάρες συνομιλούν με την ορχήστρα σε ήχους όλο φινέτσα.
3. Allegretto, ένα ζωντανό και παιχνιδιάρικο φινάλε, γεμάτο ενέργεια, μελωδική φαντασία και ρυθμική ζωντάνια που αποτυπώνει την ομορφιά και την ποικιλία της ανδαλουσιανής μουσικής παράδοσης.


Στυλιστικά, το έργο συνδυάζει την ισπανική μουσική παράδοση με σύγχρονα στοιχεία για κιθάρα, ενώ η τετράφωνη διάταξη των σολιστών δημιουργεί πλούσιο διάλογο και αντιστικτική υφή. Κάθε κιθάρα έχει τόσο σολιστικό όσο και συνοδευτικό ρόλο, αναδεικνύοντας την τεχνική δεξιοτεχνία των εκτελεστών και τον πλούτο του ήχου του οργάνου. Το "Concierto Andaluz" θεωρείται μοναδικό στο είδος του και αποτελεί σημαντικό έργο για όποιον θέλει να εξερευνήσει τον σύγχρονο ισπανικό ήχο σε πολυφωνικό κοντσέρτο, δείχνοντας την ώριμη δημιουργικότητα του Ροντρίγκο και την ικανότητά του να γράφει για σύνθετους συνδυασμούς κιθαρών.

Joaquin Rodrigo: ""Concierto Andaluz"

Και καθώς οι τελευταίοι ήχοι της ορχήστρας σβήνουν, μένει η αίσθηση ενός κόσμου γεμάτου φως, χρώματα και μνήμες, σαν ένα ταξίδι που άρχισε στη Βαλένθια κάποιο Νοέμβρη και συνεχίζει να ζωντανεύει μέσα από τις χορδές των κιθαρών. Ο Ροντρίγκο, με τη μοναδική του ικανότητα, μας αφήνει ένα κληροδότημα όπου κάθε νότα μοιάζει να ανασαίνει τον ήλιο της Ανδαλουσίας, τη ζεστασιά της γης και την ψυχή της ισπανικής μουσικής. Το Concierto Andaluz αφηγείται μια ιστορία φωτός και πάθους, υμνεί την ανθρώπινη ευαισθησία και τη μαγεία της δημιουργίας, συνεχίζοντας να αγγίζει τις καρδιές όσων το ακούν, σαν ένα αέναο ηλιοβασίλεμα στις μελωδικές σκάλες της ψυχής...

Στο μπλογκ υπάρχουν και άλλα κείμενα για τον Ροντρίγκο. Περιηγηθείτε!

Νίκος Μαμαγκάκης: "Εγκώμιο και Πένθημα στο Νίκο Καζαντζάκη"...

Ο Νίκος Καζαντζάκης έφυγε από τη ζωή στις 26 Οκτωβρίου 1957, στο Φράιμπουργκ της Γερμανίας, σε ηλικία 74 ετών, ύστερα από επιπλοκές μιας λοίμωξης που τον ταλαιπωρούσε. Μέχρι την τελευταία του πνοή, παρέμεινε ακούραστος οδοιπόρος του πνεύματος, με το βλέμμα στραμμένο στην υπέρβαση και την ελευθερία της ψυχής.

Η σορός του μεταφέρθηκε στην Κρήτη, όμως η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν επέτρεψε την ταφή του σε κοιμητήριο λόγω των ιδεών του. 

Στον τάφο του είναι χαραγμένα τα λόγια που συνοψίζουν ολόκληρη τη ζωή και τη φιλοσοφία του: 

"Δεν ελπίζω τίποτα. Δε φοβάμαι τίποτα. Είμαι λεύτερος".

Ένας θάνατος λιτός, αλλά βαθιά συμβολικός, όπως και η ζωή του...Μια πορεία ελευθερίας, αναζήτησης και πίστης στην ακατάβλητη δύναμη του ανθρώπινου πνεύματος.




Η σύνθεση του Νίκου Μαμαγκάκη "Εγκώμιο και Πένθημα στο Νίκο Καζαντζάκη" αποτελεί έναν βαθιά συγκινητικό μουσικό στοχασμό, έναν φόρο τιμής στη μνήμη και το πνεύμα του μεγάλου Έλληνα δημιουργού.
Γραμμένη για κιθάρα, μέρος του κύκλου "Ερωτική μουσική για σόλο κιθάρα", η σύνθεση  ξεπερνά τον στενό ορισμό του "ερωτικού", καθώς εδώ, ο έρωτας παίρνει την πιο πλατιά του σημασία. Είναι ο έρωτας για τη ζωή και τον άνθρωπο, για τον αγώνα και τη δημιουργία, ιδέες που διαπερνούν ολόκληρο το έργο του Καζαντζάκη.

Η κιθάρα, με τη γυμνή, εσωτερική φωνή της, αναλαμβάνει να ψιθυρίσει έναν ύμνο (Εγκώμιο) και έναν θρήνο (Πένθημα).

Στην πρώτη ενότητα, οι αρμονίες υψώνονται φωτεινές, σαν μια εσωτερική ανάσα δημιουργίας της ομορφιάς, μια μουσική αντιστοιχία με τη φράση του: "οι Έλληνες δε δούλεψαν την τέχνη για την τέχνη...πάντα η ομορφιά είχε σκοπό να υπηρετήσει τη ζωή".

Στο "Εγκώμιο" ο Μαμαγάκης υμνεί τη ζωή, τη δημιουργική φλόγα, την ακατάπαυστη προσπάθεια του ανθρώπου να υπερβεί τον εαυτό του.
Σταδιακά όμως, η μουσική βαθαίνει, γίνεται πιο στοχαστική, πιο πυκνή.

Το "Πένθημα" δεν  ξεδιπλώνεται σαν μοιρολόι, αλλά σαν εσωτερική κατάνυξη, ένας στοχασμός πάνω στον θάνατο και τη λύτρωση, που παραπέμπει στη φράση: "Ίσκιος ο θάνατος και κυνηγάει τον ίσκιο της ζωής μας..."
Ο ήχος της κιθάρας δεν πενθεί. Μεταμορφώνει το πένθος σε σιωπηλή δύναμη, όπως ο ίδιος ο Καζαντζάκης έβλεπε στον πόνο μια πηγή ανύψωσης: "Σα δεν φτάσει ο άνθρωπος στην άκρη του γκρεμού, δεν βγάζει στην πλάτη του φτερούγες να πετάξει..."

Το έργο του Μαμαγκάκη αποτελεί Εγκώμιο για το φως που άναψε ο Καζαντζάκης στον ελληνικό λόγο και Πένθημα για τη σιωπή που αφήνει πίσω κάθε μεγάλος δημιουργός.
Μια μουσική πράξη ευγνωμοσύνης και αγάπης, ανθρώπινης, όσο και βαθιά φιλοσοφικής...

Νίκος Μαμαγκάκης: "Εγκώμιο και Πένθημα στο Νίκο Καζαντζάκη":

"Ρομπέρ ντε Βιζέ, ένας μαιτρ της κιθάρας στην Αυλή των Λουδοβίκων"

François Puget: "Reunion de musiciens"

Μακριά από το θορυβώδες, το ξέφρενο και την έξαψη της Καρναβαλικής πομπής, που σε λίγο θα ξεκινήσει στην πόλη μου, οι κιθαρίσιες χορδές μάς ταξιδεύουν σε μια σπάνια μουσική πανδαισία, ενδεδυμένη την ευαίσθητη μελωδική εκφραστικότητα του Γαλλικού μπαρόκ.

H χτεσινή αναφορά μου στο Μολιέρο, τον Λυλλί και τον βασιλιά Λουδοβίκο με παρέπεμψε στα σαλόνια των Βερσαλλιών  εκείνης της εποχής, που ο "'Αναξ  Ήλιος" δεν λάτρευε μόνο το μπαλέτο μα κάθε τι που λάμπρυνε τις γιορτές, κάθε τι που αναδείκνυε τα φαντασμαγορικά δείπνα και τις συγκεντρώσεις του.
Καλλιτέχνες-μουσικοί βρίσκονταν στην υπηρεσία του φιλότεχνου βασιλιά με νέα όργανα να χρησιμοποιούνται στα γαλλικά μπαλέτα.
Ανάμεσά τους η θεόρβη και η κιθάρα, που κέρδισε σε δημοτικότητα ως συνοδευτικό όργανο και για την ενίσχυση της γραμμής του κοντίνουο, την οποία το λαούτο, που βρισκόταν ήδη σε παρακμή, δεν μπορούσε να επιτύχει.
Ο ίδιος ο βασιλιάς μάθαινε κιθάρα δίπλα στον βιρτουόζο Ρομπέρ ντε Βιζέ, που μάλιστα λέγεται πως κιθαριστικά επέδρασε στις συνθέσεις του Λυλλί, που για κάποια χρόνια "συγκατοίκησαν" στην ορχήστρα των Γαλλικών Ανακτόρων.

Ο Ρομπέρ ντε Βιζέ αργότερα τιμήθηκε με τον τίτλο του "Maître de Guitare" στην υπηρεσία του Λουδοβίκου ΙΕ’ και διακρίθηκε για τη συγγραφή συλλογής έργων που θεωρούνται μέχρι σήμερα ως τα σημαντικότερα, κιθαριστικής γραφής, έργα του γαλλικού Μπαρόκ.
Πρόκειται για δύο βιβλία για την κιθάρα,  τα οποία μεταξύ άλλων περιέχουν  και 12 θαυμάσιες σουίτες.

Από το "Livre de pièces pour la guitare"  που ο Βιζέ εξέδωσε το 1686 θα ακούσουμε τη "ΣΟΥΙΤΑ σε ρε ελάσσονα".

Θυμίζουμε πως η Σουίτα της Μπαρόκ περιόδου είναι ανεξάρτητο, αυτοτελές σύνολο οργανικών  συνθέσεων  με αυστηρή δομή. Ξεκινά με μια ήρεμη και ισορροπημένη εισαγωγή, που ακολουθείται από μια συλλογή χορών.

Η έναρξη της Σουίτας σε ρε ελ. του Βιζέ  γίνεται με το "Πρελούδιο", ένα μουσικό προοίμιο , που εισάγει το βασικό θέμα κι ακολουθούν οι χοροί:

Αλεμάντ  ή γερμανικός χορός σε δίσημο χρόνο(0:52),
η γλυκιά τρίσημη Κουράντ(2:40),
η στοχαστική Σαραμπάντ(4:08), που θυμίζει πολύ (όχι τυχαία αν θέλετε τη γνώμη μου) την ομότιτλη σε ρε του Χαίντελ ή άλλως Barry Lyndon,
η αισιόδοξη τρεχαλητή Γκαβότα(6:03),
δύο κομψά, αριστοκρατικά Μενουέτα(6:49),
η βηματική, χαριτωμένη τετραμερής Μπουρέ(9:38) και
μια πιο ανάλαφρη Ζίγκα στο φινάλε(10:21).

Στο ΕΙΚΑΣΤΙΚΟ του François Puget με τίτλο "Reunion de musiciens-Οι μουσικοί του Λουδοβίκου", πιθανολογείτο πως ο Βιζέ ήταν ο θεορβίστας.
Άλλοι όμως υποστηρίζουν πως είναι ο όρθιος αριστερά με το καπέλο, που υποδεικνύει την παρτιτούρα στον Λυλλί, που παίζει θεόρβη, ενώ η κιθάρα του Bιζέ βρίσκεται ακουμπισμένη στο τραπέζι.

Εκτελεί ο μέγας ΤΖΟΥΛΙΑΝ ΜΠΡΗΜ.

Robert de Visée: "Suite in D Minor"- Julian Bream