Robert Burns: Η φωνή του φυσά απ' ανατολή σε δύση...

 

Σαν σήμερα, στις 25 Ιανουαρίου του 1759, γεννήθηκε στη σκωτσέζικη γη ένας ποιητής που έγραψε για να "στολιστεί η γλώσσα του λαού του". 
Ο Ρόμπερτ Μπερνς, παιδί αγροτικής οικογένειας, γνώρισε από νωρίς τη στέρηση και τη σκληρότητα της ζωής· γι’ αυτό και τα πρώτα του ποιήματα δεν γράφτηκαν από φιλοδοξία, αλλά από ανάγκη, για να στηρίξουν οικονομικά τους δικούς του. Έμεινε πιστός στη σκωτσέζικη ντοπιολαλιά, σ’ εκείνη τη γλώσσα που μιλιέται χαμηλόφωνα στα χωράφια και στις ταβέρνες κι όμως μπορεί να χωρέσει τον έρωτα, τη μελαγχολία και την εξέγερση.
Με τη γραφή του ύμνησε τη λαϊκή σκωτσέζικη ψυχή, εκείνη που φτεροκοπά για ελευθερία, για αξιοπρέπεια, για τρυφερότητα. Δεν είναι τυχαίο πως στη Σκωτία τιμάται παντού, με μνημεία, προτομές, πορτρέτα, ούτε πως δικαίως τον αποκαλούν "Βάρδο της Καληδονίας".

"Φυσά ο άνεμος απ’ ανατολή ως δύση

κι η χιονοθύελλα σαρώνει αλύπητα

Τόσο δυνατά και σπαρακτικά ακούω τον παφλασμό

 σίγουρα ο χειμώνας έφτασε στη γη μας! 

 Πρωί νωρίς δεν με καλεί,

το ξύπνημα απ’ το χάραμα

όταν οι λόφοι σκεπασμένοι απ’ το χιόνι,

σίγουρα ο χειμώνας έφτασε στη γη μας. 

 Τα πουλιά τσιριζουνε στ' αγκάθι καθισμένα,

 όλη μέρα τρέφονται πενιχρά

Και τόσο μακρύς ο δρόμος από βράδυ ως αυγή,

σίγουρα ο χειμώνας έφτασε στη γη μας"

(R. Burns: "Cauld blaws the wind frae east to west - Φυσά ο άνεμος απ’ ανατολή ως δύση"
(Απόδοση δική μου)

Στο παραπάνω ποίημα του Μπερνς η παρουσία του χειμώνα στη φύση είναι τόσο ζωντανή! Αισθητή, όμως, γίνεται και στη ζωή, μέσα από την έντονη παγερή ατμόσφαιρα, το χιόνι, τα πουλιά και την αίσθηση της μακρόχρονης νύχτας, που προκαλεί στον παρατηρητή αργή, συλλογιστική και συναισθηματική ανταπόκριση.

Σήμερα, με "τον άνεμο να φυσά απ' ανατολή σε δύση" πάνω από τους σκωτσέζικους λόφους, μοιάζει να γεννιέται ξανά η φωνή του Ρόμπερτ Μπερνς, μια φωνή που δεν ανήκει μόνο στην ποίηση, αλλά και στο τραγούδι, στη συλλογική μνήμη, στην ανάσα του λαού. 

Το "Cauld blaws the wind frae east to west" στέκει χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της διπλής καταγωγής. Oι στίχοι του είναι δικοί του, γραμμένοι γύρω στο 1792, μα η μελωδία προϋπήρχε, λαϊκή, ανώνυμη, φθαρμένη από τον χρόνο και τη χρήση.
Εκεί, σ’ αυτή τη συνάντηση, ο Μπερνς κάνει αυτό που ήξερε καλύτερα απ’ όλους. Συλλέγει τις παλιές μουσικές, τις διασώζει από τη λήθη και τους χαρίζει λόγο ποιητικό, καθαρό, ανθρώπινο.  Λαϊκή μελωδία και υψηλή ποίηση δεν αντιμάχονται... συμπορεύονται κι έτσι το τραγούδι γίνεται ταυτόχρονα κτήμα του λαού και έργο λογοτεχνίας.

Αυτή η διττή του φύση εξηγεί και τη μακρά μουσική του ζωή:

Ι. Όταν ο Γιόζεφ Χάυντν προσεγγίζει το τραγούδι, δεν το ξαναγράφει, το αφουγκράζεται. Διατηρεί τη βασική μελωδική γραμμή, ώστε να μην χαθεί ο λαϊκός παλμός, και γύρω της υφαίνει μια διακριτική, κλασική αρμονία, χαρίζοντάς της έτσι λογοτεχνική υπόσταση.
Στη συλλογή με τα "Σκωτσέζικα και Ουαλικά Τραγούδια", που συνέθεσε κατόπιν παραγγελίας του εκδότη του*, το τραγούδι του Μπερνς λειτουργεί σαν γέφυρα από τη σκωτσέζικη γη στα σαλόνια της ευρωπαϊκής μουσικής, χωρίς ωστόσο να προδώσει την απλότητά του.

* Την εποχή εκείνη ήταν σύνηθες οι συνθέτες να διασκευάζουν λαϊκά τραγούδια, εργασία για την οποία αμείβονταν με υψηλή αμοιβή.

Josef Haydn: "Up in the Morning Early / Robert Burns":

ΙΙ.Λίγο αργότερα στον χρόνο, η σκωτσέζα συνθέτις, Thea Musgrave παίρνει τους ίδιους στίχους του Μπερνς και τους μεταφέρει σε έναν εντελώς άλλο μουσικό κόσμο με το έργο της "A Winter’s Morning".
Εδώ δεν υπάρχει λαϊκή μελωδία, ούτε η οικειότητα που συνόδευε τις παραδοσιακές διασκευές. Αντίθετα, η μουσική υφαίνεται με σύγχρονη, αιχμηρή γλώσσα, όπου η φωνή τραγουδά αναδεικνύοντας την ένταση και την πολυπλοκότητα του ποιητικού λόγου. Η μουσική κλυδωνίζεται σε ένα εκτεταμένο φάσμα δυναμικής με μία αίσθηση συνεχούς αναμονής.

Ο Μπερνς της Θία Μασγκρέιβ δεν είναι ο "ήπιος" εθνικός ποιητής της Σκωτίας, αλλά μια ανήσυχη, ζωντανή συνείδηση που αντέχει τη σύγκρουση και τον χρόνο. Η σύνθεσή της αποκαλύπτει τη βαθιά γνώση της τέχνης να κατασκευάζει υφές, δεξιότητα που όπως φαίνεται, καλλιεργήθηκε από την απαιτητική δασκάλα της, Nάντια Μπουλανζέ.

Thea Musgrave: "A Winter's morning / Robert Burns":

Αγαπητοί φίλοι, μέσα απ' αυτές τις τόσο διαφορετικές μουσικές αναγνώσεις του ίδιου ποιήματος αποκαλύπτεται το βαθύτερο μυστικό του Ρόμπερτ Μπερνς: το ίδιο έργο μπορεί να υπάρξει τόσο ως λαϊκό τραγούδι του 18ου αιώνα όσο και ως σύγχρονη σύνθεση. Μπορεί να περιγράφει και να παρηγορεί, να ψιθυρίζει και να κραυγάζει.
Ο Μπερνς δεν περιορίζεται σε ένα ύφος ή σε μία εποχή, ανήκει σε όλες, όπως ο "άνεμος που φυσά απ' ανατολή σε δύση", επαναφέροντας πάντα τη φωνή του μέσα μας.


Στο μπλογκ υπάρχουν πολλά κείμενα για τον Ρόμπερτ Μπερνς. Περιηγηθείτε!