Βελισάριος: Ηρωισμός και τραγωδία στη "Στάση του Νίκα" μέσα από τη μουσική του Ντονιτσέτι...

 

"Βελισάριος και Θεοδώρα σώζουν τον Ιουστινιανό από το πλήθος κατά τη Στάση του Νίκα", L. Kretzschmar

Η "Στάση του Νίκα" υπήρξε αποτέλεσμα βαθιάς κοινωνικής και πολιτικής δυσαρέσκειας. Η βαριά φορολογία, η αυταρχική διοίκηση και οι μεταρρυθμίσεις του Ιουστινιανού είχαν προκαλέσει την οργή τόσο του λαού όσο και της αριστοκρατίας. Οι δήμοι του Ιπποδρόμου και μέρος της Συγκλήτου αναζητούσαν ευκαιρία να αμφισβητήσουν την αυτοκρατορική εξουσία.

Σαν σήμερα, 11 Ιανουαρίου του 532 η ένταση κορυφώθηκε. Οι οπαδοί ξεσηκώθηκαν στον Ιππόδρομο φωνάζοντας την ιαχή "Νίκα", πυρπόλησαν κτίρια, πολιόρκησαν το παλάτι και προκάλεσαν μεγάλες καταστροφές. Ο Ιουστινιανός φάνηκε ανίκανος να ελέγξει την κατάσταση και σκέφτηκε ακόμη και να εγκαταλείψει την Κωνσταντινούπολη. Όμως η αποφασιστική στάση της Θεοδώρας τον έπεισε να παραμείνει και να αντιδράσει.

Βελισάριος, Μωσαϊκό Ραβέννα

Καθοριστικό ρόλο ανέλαβαν τότε οι στρατηγοί του αυτοκράτορα, με εξέχουσα μορφή τον Βελισάριο. Δείχνοντας μεγάλο ζήλο και απόλυτη αφοσίωση στον Ιουστινιανό, συνέβαλε αποφασιστικά στον εγκλωβισμό των στασιαστών στον Ιππόδρομο και στη βίαιη καταστολή της εξέγερσης. Η επιχείρηση κατέληξε σε σφαγή χιλιάδων εξεγερμένων και έθεσε τέλος στη Στάση του Νίκα. Η στάση αυτή ανέδειξε τον Βελισάριο σε έναν από τους πιο έμπιστους και σημαντικούς συνεργάτες του Ιουστινιανού και τον καθιέρωσε ως έναν από τους σπουδαιότερους στρατηγούς της βυζαντινής ιστορίας.

Η προσωπικότητα και τα κατορθώματα του Βελισάριου ξεπέρασαν τα όρια της ιστορικής αφήγησης και τροφοδότησαν λαϊκές παραδόσεις, τη λογοτεχνία και τη μουσική τέχνη. Ο βυζαντινός στρατηγός μετατράπηκε σε σύμβολο τραγικού ήρωα: πιστός υπηρέτης της εξουσίας, που γνώρισε μεγάλη δόξα αλλά και αδικία. Αυτή η δραματική εικόνα ενέπνευσε τον Γκαετάνο Ντονιτσέτι, ο οποίος συνέθεσε την τραγική όπερα "Belisario", βασισμένη χαλαρά στη ζωή του φημισμένου στρατηγού της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας του 6ου αιώνα.

Το έργο Belisario είναι τραγωδία σε τρεις πράξεις (Θρίαμβος - Εξορία - Θάνατος), σε ιταλικό λιμπρέτο του Σαλβατόρε Καμαράνο, ο οποίος διασκεύασε το θεατρικό έργο Belisarius του Έντουαρντ φον Σενκ. Η όπερα του Γκαετάνο Ντονιτσέτι έκανε την πρεμιέρα της το 1836 στο Teatro La Fenice της Βενετίας και γνώρισε εντυπωσιακή επιτυχία, με αλλεπάλληλες παραστάσεις και θερμή υποδοχή τόσο από το κοινό, όσο και από τους κριτικούς.

Η πλοκή διαδραματίζεται στο Βυζάντιο του 6ου αιώνα και παρουσιάζει τον Βελισάριο ως ένδοξο αλλά αδίκως διωκόμενο στρατηγό. Μετά τον θρίαμβό του, υιοθετεί τον αιχμάλωτο Αλάμιρο, αγνοώντας το μίσος της συζύγου του Αντωνίνας, η οποία, πιστεύοντας ότι ο Βελισάριος ευθύνεται για τον χαμό του παιδιού τους, τον συκοφαντεί. Έτσι, ο αθώος στρατηγός κατηγορείται για προδοσία, φυλακίζεται, τυφλώνεται και εξορίζεται. Με τη βοήθεια της κόρης του Ειρήνης αντέχει τη δοκιμασία, ενώ ο Αλάμιρος, αγνοώντας την καταγωγή του, στρέφεται εναντίον του Βυζαντίου. Στο τέλος αποκαλύπτεται ότι είναι ο χαμένος γιος του Βελισάριου. O τυφλός στρατηγός σώζει την αυτοκρατορία, αλλά πεθαίνει τραυματισμένος, αποκαθιστώντας την αλήθεια και σφραγίζοντας τη μοίρα του ως τραγικού ήρωα.

Σύγχρονες κριτικές χαρακτήρισαν το έργο "νέο αριστούργημα της ιταλικής μουσικής", τονίζοντας ότι δεν ευχαρίστησε μόνο, αλλά "κατέκτησε και μάγεψε το κατάμεστο θέατρο". Παρ’ όλα αυτά, η επιτυχία του αποδείχθηκε βραχυπρόθεσμη, καθώς μελετητές επεσήμαναν αδυναμίες στη δραματουργική του συνοχή. Ο ίδιος ο Ντονιτσέτι αναγνώρισε ότι, παρά τις λαμπρές μουσικές στιγμές, το έργο υστερούσε σε σύγκριση με τη Λουτσία ντι Λάμερμουρ.

Παρά τις αδυναμίες της, η όπερα καθιέρωσε μουσικά τον Βελισάριο ως έντονα δραματική μορφή και ανέδειξε τη διαχρονική σημασία της ιστορικής του προσωπικότητας, που φανερώνεται στη Στάση του Νίκα, όταν με στρατηγική και αδάμαστο θάρρος σώζει την Κωνσταντινούπολη και γίνεται σύμβολο πίστης και ηρωισμού...

Μετά την εισαγωγή, που ξεχωρίζει για την ενέργεια και τη δραματική της ένταση, θέτοντας από την αρχή τον τόνο της τραγωδίας, ακούγεται το χορωδιακό "Serto di eterni lauri - Ας στεφανώσουμε με δάφνες αιώνιες", με το οποίο το πλήθος υποδέχεται τον στρατηγό Βελισάριο μετά τον θρίαμβό του στη Στάση του Νίκα. Η  θριαμβευτικού χαρακτήρα μουσική αποπνέει μεγαλοπρέπεια, ενώ οι φωνές δημιουργούν ένα "κύμα" ηχητικής ενέργειας που ενισχύει την αίσθηση συλλογικής δόξας, νίκης και περηφάνειας.

Το λιμπρέτο αποδίδει ποιητικά τον ενθουσιασμό του λαού:

"Ας στεφανώσουμε με δάφνες αιώνιες το μέτωπο

του γενναίου, αήττητου Βελισάριου, της δόξας της εποχής μας.

Μέσω του οποίου το Βυζάντιο έγινε αντίπαλος της Ρώμης.

Το όνομά του θα περάσει στους επόμενους αιώνες"

Donizetti: "Belisario - Serto di eterni lauri"

Σε μια συγκλονιστική στιγμή, εισέρχεται ο Ιουστινιανός, που δοξάζει το Θεό και εγκωμιάζει τον ήρωα, "O nume degli eserciti...":

"Κύριε των Δυνάμεων

δοξασμένο το όνομά Σου!

με την ουράνια βοήθειά Σου

οδήγησες στα ιταλικά πεδία

τον τρομερό ηγέτη

που νίκησε τους Γότθους

και στόλισε το στέμμα μου με ένα λαμπρό, νέο πετράδι"

Η σκηνή συνδυάζει μουσική και λόγο σε μια κορύφωση ηρωικής δόξας, αναδεικνύοντας το θάρρος, τη στρατηγική οξυδέρκεια και την ανυπέρβλητη πίστη του Βελισάριου.

Donizetti: "Belisario - O nume degli eserciti":

Στη 2η Πράξη, ο Βελισάριος, τυφλός πια, έχει εξοριστεί ύστερα από τη συκοφαντία εναντίον του. Την ίδια στιγμή, ο Αλάμιρος, αγνοώντας ότι είναι ο χαμένος γιος του, στρέφεται εναντίον του Βυζαντίου και ορκίζεται εκδίκηση στην άρια "Trema, Bisanzio":

"Τρέμε, Βυζάντιο! Πόλεμος αφανισμού

θα πέσει πάνω σου,

και κάθε δάκρυ του αδικημένου

θα το εξιλεώσει ποτάμι αίματος"

Donizetti: "Belisario - Trema, Bisanzio":

Η ζωή του Βελισάριου μας θυμίζει ότι ακόμη και οι μεγαλύτεροι ήρωες υπόκεινται σε κακοτυχίες και παγίδες της μοίρας, αλλά η τιμή και η θυσία τους παραμένουν αιώνιες. Μέσα από τη μουσική του Ντονιτσέτι, η ιστορία γίνεται διαχρονική, δίνοντας μαθήματα θάρρους, πίστης και ανθρώπινης αξιοπρέπειας που συνεχίζουν να συγκινούν και να διδάσκουν.