"Εμπρός!" Από τον Παλαμά στον Σοστακόβιτς, η πορεία ενός ελληνικού ποιήματος μέσα στον χρόνο και την ιστορία...

Με αφορμή τη γενέθλια επέτειο του Κωστή Παλαμά (13 Ιανουαρίου), στρεφόμαστε σήμερα σε μια μορφή που σφράγισε όσο λίγες τη νεοελληνική πνευματική ιστορία. Ποιητής εθνικός και ταυτόχρονα βαθιά σύγχρονος, ο Παλαμάς μετέτρεψε τον λόγο σε συλλογική φωνή, ικανή να συνομιλεί με την ιστορία και να κινητοποιεί τη συνείδηση του τόπου. Στο πνεύμα αυτό εντάσσεται και το ποίημά του "Εμπρός", έργο που γεννιέται για να ακουστεί και να μελοποιηθεί, ως κάλεσμα και βηματισμός προς το μέλλον.

Το ποίημα γράφτηκε το 1912, μέσα στο κλίμα έντασης, προσδοκίας και συλλογικής έξαρσης που συνοδεύει τους Βαλκανικούς Πολέμους, εμποτισμένο από το ιδεολογικό φορτίο της Επανάστασης του 1821 και από το διαχρονικό αίτημα της εθνικής αναγέννησης. Ο Παλαμάς δεν καταφεύγει εδώ στη λεπταίσθητη λυρική απόχρωση, υψώνει φωνή ρητορική, επιτακτική, εμβατηριακή. Ο στίχος λειτουργεί ως κάλεσμα, ως πρόσταγμα, ως συλλογικός βηματισμός. Δεν πρόκειται για ένα αυτοτελές λυρικό ποίημα που αρκείται στη σιωπηλή ανάγνωση. Ήδη από τη σύλληψή του, το "Εμπρός" προορίζεται να ντυθεί με μουσική και μάλιστα χορωδιακή. Ο Παλαμάς εμφανίζεται έτσι ως εθνικός ποιητής-οδηγός, που προσφέρει τον λόγο του για στοχασμό, αλλά και συστράτευση.

Αυτή η πρόθεση βρίσκει τον φυσικό της συνομιλητή στο πρόσωπο του Μανώλη Καλομοίρη. Το ποίημα γράφεται ειδικά για να μελοποιηθεί από κείνον, τον θεμελιωτή της Ελληνικής Εθνικής Μουσικής Σχολής, ο οποίος αναζητούσε με συνέπεια μια μουσική γλώσσα ικανή να εκφράσει την ιστορική μνήμη και τον ψυχισμό του τόπου, πέρα από τον μιμητισμό των δυτικοευρωπαϊκών προτύπων. Η μελοποίηση του "Εμπρός" είναι πανηγυρική. Εδώ συναντώνται ο παλαμικός λόγος, βαθιά ριζωμένος στην ιστορία και τον εθνικό μύθο, και η καλομοιρική μουσική, που φιλοδοξεί να αρθρώσει έναν αυθεντικό ελληνικό ήχο.

Δεκαετίες αργότερα, το ίδιο ποίημα θα γνωρίσει μια δεύτερη, ριζικά διαφορετική ζωή. Σε έναν άλλον ιστορικό χρόνο, μέσα στη δίνη της Κατοχής και του Εμφυλίου, ο Αλέκος Ξένος, συνθέτης και μέλος της Αντίστασης, επανέρχεται στο "Εμπρός" και το μεταπλάθει σε πολιτικό τραγούδι. Ο παλαμικός στίχος, χωρίς να αλλοιώνεται ουσιαστικά, μετατοπίζεται. Η αναφορά στο 1821 υποχωρεί και τη θέση της παίρνει ο σύγχρονος λαϊκός αγώνας. Η προτρεπτική δύναμη του ποιήματος αποδεικνύεται διαχρονική. Ο ίδιος λόγος μπορεί να υπηρετήσει διαφορετικές ιστορικές εξεγέρσεις, να αρθρωθεί εκ νέου μέσα σε άλλα συμφραζόμενα, χωρίς να χάνει την πυκνότητά του.

Αυτή η αλυσίδα μετασχηματισμών αποκτά διεθνή διάσταση με την εμπλοκή του Ντμίτρι Σοστακόβιτς. Η περίπτωση των "Ελληνικών Τραγουδιών" του ρώσου συνθέτη είναι σπάνια και αποκαλυπτική. Το υλικό φτάνει σε κείνον μέσω της ρωσικής μετάφρασης του ποιήματος και εντάσσεται στο σοβιετικό ενδιαφέρον για τα διεθνή επαναστατικά κινήματα και τις μουσικές τους εκφράσεις. Το "Εμπρός - Вперед" ανοίγει τον κύκλο ως το πρώτο τραγούδι, βασισμένο στη μελοποίηση του Αλέκου Ξένου. Ο Σοστακόβιτς διατηρεί τη χρονική αγωγή 4/4, τον εμβατηριακό χαρακτήρα και τη συλλογική δυναμική του τραγουδιού. Στη ρωσική μετάφραση, το περιεχόμενο και το νόημα παραμένουν πιστά στο πρωτότυπο παλαμικό ποίημα, με ορισμένες φραστικές προσαρμογές για λόγους ομοιοκαταληξίας.

Σημαντικό είναι ότι ο Σοστακόβιτς δεν επιχειρεί να εξευρωπαΐσει ή να εξευγενίσει αισθητικά το υλικό. Αντίθετα, διατηρεί τον χαρακτήρα του εμβατηρίου, αναγνωρίζοντας την αξία του ως φορέα συλλογικής μνήμης και αγώνα.

Έτσι, το "Εμπρός" αναδεικνύεται σε μοναδικό παράδειγμα ελληνικού ποιήματος που διασχίζει τον χρόνο και τις ιδεολογίες. Γεννιέται ως εθνικός ύμνος στη σύμπραξη Παλαμά-Καλομοίρη, μετασχηματίζεται σε επαναστατικό τραγούδι στα χέρια του Ξένου και διεθνοποιείται ως πολιτικό μουσικό τεκμήριο του 20ού αιώνα μέσα από τον Σοστακόβιτς. Πρόκειται για μια αδιάσπαστη αλυσίδα λόγου, μουσικής και ιδεολογίας, όπου κάθε κρίκος διατηρεί τη δύναμη του προηγούμενου, αλλά τον επανανοηματοδοτεί, φωτίζοντας εκ νέου τη σχέση τέχνης και ιστορίας.

Shostakovich: "греческие песни, Ν.1: Вперед-Ελληνικά Τραγούδια, Ν.1: Εμπρός"

(Ποίηση: Κ.Παλαμάς / μτφ. Σ. Μπολοτίν και Τ. Σικόρσκαγια

Στο μπλογκ υπάρχουν και παλαιότερα κείμενα για τον Παλαμά. Περιηγηθείτε!