El Greco - Villa-Lobos: Ο "Άγιος Σεβαστιανός" ως πηγή καλλιτεχνικής έμπνευσης ...

"Μαρτύριο Αγίου Σεβαστιανού", Ελ Γκρέκο, Ιδ. Συλλογή 

Με αφορμή τη μνήμη του Αγίου Σεβαστιανού, που η Δυτική Εκκλησία τιμά στις 20 Ιανουαρίου , ενός από τους πιο εμβληματικούς μάρτυρες του χριστιανισμού, γεννάται η ανάγκη να προσεγγίσουμε το ιστορικό και αγιολογικό του πρόσωπο, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο ενέπνευσε την τεχνη. 

Ο Άγιος Σεβαστιανός έζησε στο Μεδιόλανο στα χρόνια των διωγμών του Διοκλητιανού και μαρτύρησε με εξαιρετική σκληρότητα, δεχόμενος καταιγισμό βελών στο γυμνό του σώμα. Σύμφωνα με την παράδοση, επέζησε αρχικά και θεραπεύθηκε από την Ειρήνη της Ρώμης, για να θανατωθεί λίγο αργότερα με ρόπαλα. Η μορφή του, συνδεδεμένη με την αντοχή, τη θυσία και την προστασία της κοινότητας, απέκτησε ιδιαίτερη σημασία στη δυτική λατρευτική και καλλιτεχνική παράδοση.

O μοντέρνος (σε σχήμα κόλουρου κώνου)
καθεδρικός του Ρίο Ντε Τζανέιρο,
αφιερωμένος στον Άγιο Σεβαστιανό

Στο πλαίσιο αυτό, ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει η "Missa São Sebastião" του Βραζιλιάνου Heitor Villa-Lobos, έργο που συνδέει το μαρτυρικό πρόσωπο του Αγίου με τη συλλογική ταυτότητα της πόλης του Ρίο ντε Τζανέιρο, της οποίας αποτελεί τον πολιούχο.
Η σχέση του Βίλλα-Λόμπος με τη θρησκεία υπήρξε σύνθετη, μη δογματική και βαθιά πολιτισμική. Δεν ήταν συστηματικά θρησκευόμενος ούτε συνδεδεμένος με εκκλησιαστική πρακτική ή θεολογικό στοχασμό. Διέθετε όμως έντονη πνευματική ευαισθησία και αντιλαμβανόταν τη θρησκεία κυρίως σαν  συλλογική εμπειρία και τελετουργία.

Villa-Lobos

Για τον ίδιο, το ιερό δεν πηγάζει τόσο από την προσωπική πίστη όσο από τη λαϊκή παράδοση, τη φύση και τη βιωματική συμμετοχή των ανθρώπων σε κοινές τελετουργικές πράξεις.

Μεγαλώνοντας σε μια Βραζιλία βαθιά διαποτισμένη από τον καθολικισμό, όπου η λειτουργία, οι λιτανείες και οι άγιοι προστάτες των πόλεων αποτελούσαν μέρος της καθημερινής ζωής, ο Villa-Lobos ενσωμάτωσε αυτά τα στοιχεία στη μουσική του ως πολιτισμικό υλικό. Χαρακτηριστικό της σκέψης του είναι ότι δεν διαχωρίζει αυστηρά το ιερό από το κοσμικό. Στα θρησκευτικά του έργα συνυπάρχουν λειτουργικά κείμενα με ρυθμούς και μελωδίες λαϊκής προέλευσης, ενώ η αίσθηση της ιερότητας αναδύεται κυρίως μέσα από τη συλλογική φωνή της χορωδίας. Η προσέγγιση αυτή αντανακλά τη βραζιλιάνικη πραγματικότητα, όπου ο καθολικισμός συνυπάρχει οργανικά με αφροβραζιλιάνικες και λαϊκές παραδόσεις και η πίστη βιώνεται πρωτίστως σαν τελετουργική εμπειρία.

"Μαρτύριο Αγίου Σεβαστιανού", Ελ Γκρέκο, Πράδο

Καθοριστική αφορμή για τη σύνθεση της "Missa São Sebastião" υπήρξε η επαφη και μελέτη του συνθέτη, της Λειτουργίας του παπά Μαρκέλου, γεγονός που τον οδήγησε στη σύνθεση της δικής του a cappella Λειτουργίας. Το έργο γράφτηκε μεταξύ Δεκεμβρίου 1936 και Ιανουαρίου 1937 και φέρει -όπως αναφέρθηκε- το όνομα του πολιούχου του Ρίο ντε Τζανέιρο, Αγίου Σεβαστιανού.

Η Missa  αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα δείγματα της θρησκευτικής του δημιουργίας. Βασίζεται στο τυπικό της Καθολικής Λειτουργίας (Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus, Benedictus, Agnus Dei) και προορίζεται για μικτή χορωδία a cappella, με δυνατότητα διακριτικής οργανικής στήριξης. Μουσικά, συνδυάζει τη λιτότητα και τη διαύγεια της παλαιάς πολυφωνίας με τροπικότητα, ρυθμικές ασυμμετρίες και επαναληπτικά μοτίβα που παραπέμπουν σε βραζιλιάνικες λαϊκές πρακτικές. Το ύφος παραμένει συγκρατημένο και εσωτερικό, συχνά μυστικιστικό, ιδίως στο Kyrie και στο Agnus Dei, όπου η χορωδιακή υφή ενισχύει την αίσθηση της συλλογικής προσευχής.

Η σημασία του έργου έγκειται στο ότι αποκαλύπτει με καθαρότητα τον τρόπο με τον οποίο ο Villa-Lobos κατόρθωσε να "εκβραζιλιανίσει" τη δυτική λειτουργική φόρμα χωρίς να αποδυναμώσει τον πνευματικό της χαρακτήρα. Η εκφραστική απλότητα και η έντονη πνευματική του φόρτιση το καθιστούν διαχρονικά επίκαιρο και ιδιαίτερα αγαπητό στο χορωδιακό ρεπερτόριο.

"Μαρτύριο Αγίου Σεβαστιανού", Ελ Γκρέκο,
Καθεδρικός Παλένθια Ισπανία

* Το άρθρο συνοδεύεται από εικαστικά έργα του Ελ Γκρέκο, καθώς ο ζωγράφος φιλοτέχνησε τον Άγιο Σεβαστιανό αρκετές φορές. Η επανάληψη του ίδιου θέματος δεν ήταν ασυνήθιστη για την εποχή του.Ο Άγιος Σεβαστιανός αποτελούσε ιδιαίτερα δημοφιλές θέμα τον 16ο αιώνα, καθώς θεωρούνταν προστάτης από την πανούκλα, γεγονός που δημιούργησε αυξημένη ζήτηση από εκκλησίες και ιδιώτες συλλέκτες. Παράλληλα, το θέμα προσέφερε στον Ελ Γκρέκο τη δυνατότητα να μελετήσει και να πειραματιστεί με την επιμήκυνση των μορφών, το φως και τη δραματική ένταση, βασικά χαρακτηριστικά του ώριμου καλλιτεχνικού του ύφους. Μέσα από αυτές τις συνθέσεις, ο ζωγράφος συνδύασε στοιχεία του ιταλικού μανιερισμού με το έντονα προσωπικό και πνευματικό του όραμα.Επιπλέον, στο πλαίσιο της Αντιμεταρρύθμισης, η Καθολική Εκκλησία, μετά τη Σύνοδο του Τρέντο, ενθάρρυνε την απεικόνιση μαρτύρων που εξέφραζαν πίστη, θυσία και εσωτερικό πάθος, στοιχεία που ο Ελ Γκρέκο απέδωσε με μοναδική δύναμη. Έτσι, το θέμα του Αγίου Σεβαστιανού του έδωσε την ευκαιρία να συνδυάσει τη ζήτηση της εποχής με θεολογικό βάθος και προσωπική καλλιτεχνική έκφραση.

Villa-Lobos:  "Missa São Sebastião"

1. Kyrie

2. Gloria

3. Credo

4. Sanctus

5. Benedictus

6. Agnus Dei

Παλαιότερα κείμενα για τον Άγιο Σεβαστιανό μπορείτε να διαβάσετε εδώ, εδώ, εδώ.