Μπραμς: "Το κλαρινέτο του Μύλφελντ είναι το "αηδόνι" της ορχήστρας μου..."

(pinterest)

Σήμερα το κλαρινέτο έχει γενέθλια!

Ο κλαρινετίστας και καρδιακός φίλος του Μπραμς,

Ρίχαρντ Μύλφελντ

Ήταν 14 Ιανουαρίου 1690, όταν γεννήθηκε το πρώτο κλαρινέτο από τα χέρια του Johann Christoph Denner, Γερμανού οργανοποιού από τη Νυρεμβέργη. Ο Denner, θέλοντας να εξελίξει το γαλλικό chalumeau πρόσθεσε ένα βασικό κλειδί στην "ψυχή" του οργάνου, τη γνωστή πίσω οπή, δίνοντας στο κλαρινέτο τη δυνατότητα να τραγουδά σε μεγαλύτερη έκταση και να εκφράζει πιο πλούσιες συναισθηματικές αποχρώσεις.
Το όνομα του οργάνου προέρχεται από το λατινικό clarus=φωτεινός και ταιριάζει απόλυτα στον ήχο του, γλυκύτατος, διαυγής, αλλά ταυτόχρονα βαρύς και μελαγχολικός. Ο ήχος αυτός έγινε πηγή έμπνευσης για πάμπολλους συνθέτες. Ήταν ο ήχος που θα οδηγούσε τον Γιοχάνες Μπραμς σε μια νέα δημιουργική άνοιξη, αφού είχε αποφασίσει να μην ξανασυνθέσει, μια απόφαση που εξατμίστηκε μόλις άκουσε τον Ρίχαρντ Μύλφελντ, το "Αηδόνι της ορχήστρας", όπως τον αποκαλούσε. Τα δάχτυλα του Μύλφελντ μεταμόρφωναν κάθε νότα σε αναστεναγμό ή σε ψίθυρο φωτεινής νοσταλγίας, κάθε άλμα σε ανάσα που τραγουδούσε για κάθε συναίσθημα. Ο ευρηματικός Μπραμς, μαγεμένος από αυτή τη φωνή, τον προσφωνούσε τρυφερά: "Fräulein Klarinette" ή "η Πριμαντόνα μου", αναγνωρίζοντας έναν σπουδαίο μουσικό, αλλά και μια ψυχή που μιλούσε μέσα από το κλαρινέτο.

Σκίτσο του Ρίχαρντ Μύλφελντ εν δράσει

Γεννημένος το 1856, ο Ρίχαρντ Μύλφελντ ξεκίνησε ως βιολιστής στην Αυλική Ορχήστρα του Μάινινγκεν, πριν στραφεί στο κλαρινέτο, όργανο που θα τον καθιέρωνε ως τον σπουδαιότερο κλαρινετίστα του 19ου αι.  Αυτοδίδακτος κατά κύριο λόγο, ανέπτυξε έναν ιδιαίτερο ήχο, τραγουδιστό, λυρικό και βαθιά εκφραστικό. Τη δεκαετία του 1880, έπαιξε κορυφαίο κλαρινέτο στην Ορχήστρα του Φεστιβάλ του Μπαϊρόιτ, όπου ο Βάγκνερ, μαγεμένος από τη μουσική του ευαισθησία, του είπε: "Νεαρέ μου φίλε, συνέχισε έτσι και όλος ο κόσμος θ'ανοιχτεί μπροστά σου!".

Ο Μύλφελντ έπαιζε ένα όργανο συστήματος Μύλερ με 18 πλήκτρα, που του επέτρεπε να ελέγχει το ηχόχρωμα και να εκφράζει με λεπτομέρεια τις λυρικές αποχρώσεις. Ο ήχος του, γλυκός και βαθύς, γοήτευσε κάθε ακροατή, και κυρίως τον Γιοχάνες Μπραμς, ο οποίος βρήκε στο παίξιμο του Μύλφελντ την ίδια έμπνευση που οι μεγάλοι συνθέτες βρίσκουν στις μούσες τους. "Κανείς δεν μπορεί να φυσά το κλαρινέτο πιο όμορφα από τον κύριο Μύλφελντ", έγραφε στην Κλάρα Σούμαν.

Η φιλία τους, όπως παλιά αυτή του Μότσαρτ με τον Άντον Στάντλερ, απέδωσε τέσσερα αριστουργήματα μουσικής δωματίου, όπου το κλαρινέτο δεν είναι όργανο, αλλά ψυχή και πρωταγωνιστής: 

1. Το "Τρίο για Κλαρινέτο, Τσέλο και Πιάνο, έργο 114", εσωστρεφές και ζοφερό, γράφτηκε το καλοκαίρι του 1891. Το κλαρινέτο του Μύλφελντ, ως "αηδόνι της ορχήστρας", διασχίζει τα διαφορετικά μέρη του έργου, "τραγουδώντας" με απαράμιλλη λυρικότητα. Στην πρώτη κίνηση, το ηχόχρωμα του κλαρινέτου αναδύεται σαν χαμηλό μουρμουρητό, εσωτερικό και στοχαστικό. Στο Adagio, οι λεπτότητες του οργάνου εξερευνώνται σε βάθος, αποκαλύπτοντας το ευρύ φάσμα τόσο του ύψους όσο και της δυναμικής του. Στο Andantino grazioso, ο Μπραμς δίνει στο κλαρινέτο την ευκαιρία να κινηθεί σε μια πιο ενθουσιώδη και χαρούμενη μελωδική γραμμή, η οποία έρχεται σε διακριτική αντίθεση με τη συνολικά μελαγχολική διάθεση του έργου. Μπορεί το ηχόχρωμα του "Τρίο" να είναι κυρίως σκοτεινό, όμως ο Μπραμς "λούζει με φως" την ατμόσφαιρα αξιοποιώντας όλο το εύρος του κλαρινέτου, με αρπέζ και γρήγορα, ευέλικτα περάσματα.

Brahms: "Clarinet Trio, Op. 114":

2. Το "Κουιντέτο για Κλαρινέτο και Έγχορδα, έργο 115" ανοίγει με έγχορδα που αφήνουν διστακτικά τον δρόμο στο κλαρινέτο, το οποίο εισέρχεται με ανοδικό αρπέζ, νοσταλγικό και στοχαστικό. Η αργή κίνηση, με τα έγχορδα σε σουρντίνα, μοιάζει με προσωπικό μονόλογο, ενώ στην τρίτη κίνηση κλαρινέτο και βιολί παίζουν σαν να συνομιλούν. Το φινάλε, con moto, βασισμένο σε παραλλαγές, κλείνει με ηρεμία και βαθιά συγκίνηση.

Brahms: "Clarinet Quintet, Op. 115":

3. Ακολούθησαν δύο Σονάτες για Κλαρινέτο και Πιάνο, έργο 120.

Η πρώτη σονάτα σε φα ελ. απαιτεί ακροβατικά άλματα και δυνατές αντιθέσεις. Τα εσωτερικά μέρη τραγουδούν με τρυφερότητα, γεμάτα αναστεναγμούς. Το φινάλε, ζωηρό χωρίς υπερβολές, προσφέρει μια μικρή αίσθηση χαράς, σαν μια αναλαμπή φωτός σε φθινοπωρινό ουρανό. Το κλαρινέτο εδώ μοιάζει να είναι πραγματικά η "Πριμαντόνα" του Μπραμς.

Brahms: "Clarinet Sonata, Op. 120, No. 1":

Η δεύτερη Σονάτα σε Μι ύφεση μείζονα είναι πιο φωτεινή. Η εναρκτήρια κίνηση λάμπει με ζεστασιά, η Appassionata στροβιλίζει με ορμητικότητα και ζωηρότητα, ενώ το τρίο τραγουδάει βαθιά στο χαμηλό chalumeau. Το φινάλε ξεκινά στοχαστικά και μετατρέπεται σε αισιόδοξο κλείσιμο, προσφέροντας μουσική συμφιλίωση και ολοκλήρωση.

Brahms: "Clarinet Sonata, Op. 120, No. 2":

Η Κλάρα Σούμαν, γεμάτη θαυμασμό, έγραψε στον Μπραμς το 1894: "Αυτός ο άνθρωπος παίζει μαγικά! Θα μπορούσε κανείς να πει πως γεννήθηκε ειδικά για τα έργα σας. Θα έπρεπε να ντύσουμε αυτόν τον κλαρινετίστα με χρυσό". 

Μπραμς και Μύλφελντ
(bostonchambermusic)

Ο Μπραμς, σε ένδειξη ευγνωμοσύνης και ανυπέρβλητου θαυμασμού, χάρισε στον Μύλφελντ ένα σετ ασημένια κουταλάκια με το μονόγραμμα του ταλλαντούχου κλαρινετίστα, ένα ταπεινό ενθύμιο μιας μεγάλης μουσικής φιλίας ανάμεσα σε δυο καλλιτέχνες, που η σύνπραξή τους έδωσε μοναδικούς καρπούς...

Ήταν λίγες μόνο εβδομάδες πριν από το τέλος του, όταν ο Μπραμς άκουσε για τελευταία φορά τον Μύλφελντ να παίζει Βέμπερ. Το "Αηδόνι της ορχήστρας" κελάηδησε μία τελευταία φορά, χαρίζοντας στον καρδιακό του φίλο μια στιγμή καθαρής μαγείας, σαν οι νότες να ψιθύριζαν μυστικά για τη φιλία τους και την αγάπη τους για τη μουσική. Κάθε ήχος ήταν ένα θρόισμα καρδιάς, μια ανάσα λυρικής ομορφιάς, ένα τελευταίο τραγούδι που συνόψιζε τη βαθιά, φωτεινή σύνδεση δύο ψυχών, του συνθέτη και του εκτελεστή, του δημιουργού και του "Αηδονιού" του...

Κι έτσι, κάθε 14 Ιανουαρίου, γιορτάζουμε τα γενέθλια ενός οργάνου που, από το σαλυμώ του Denner έως το "αηδόνι" του Μύλφελντ, έγινε φωνή νοσταλγίας και βαθιάς εξομολόγησης. Το κλαρινέτο συνεχίζει να τραγουδά, φωτεινό και μελαγχολικό μαζί, θυμίζοντάς μας πως η μουσική γεννιέται εκεί όπου ο ήχος συναντά την καρδιά.

Για τα "γενέθλια του κλαρινέτου" μπορείτε να διαβάστε παλαιότερο κείμενο εδώ.