Παύλος Καρρέρ: "Δέσπω"...αχός βαρύς ακούγεται...

"Σουλιώτισσες στη μάχη", Γ. Μηνιάτη(από: lifo)

Ο Ζακύνθιος, Παύλος Καρρέρ είναι από τους στυλοβάτες της επτανησιακής μουσικής, ουσιαστικά ο πρώτος Έλληνας μουσουργός ο οποίος καταθέτει μία ολοκληρωμένη συλλογή από φωνητικά έργα με εθνικά θέματα, ελληνόγλωσσα λιμπρέτα και στίχους, καθώς και μελωδίες εμπνευσμένες από τη δημοτική παράδοση.

Η μονόπρακτη όπερά του: "Δέσπω, η ηρωίς του Σουλίου", είναι  -όπως ο ίδιος ο συνθέτης τη χαρακτήρισε- "το πρώτο ελληνικό μελόδραμα" γιατί πλην της ελληνικής θεματολογίας του, τονίζεται κι η μελοποίηση του κειμένου ελληνιστί (στα δυο προηγούμενα μελοδράματά του  τα ελληνικά ήταν διασκευή της ιταλικής μετάφρασης). 

Αφορμή για τη σύνθεσή της το 1875 αποτέλεσε η έναρξη λειτουργίας του Ωδείου Αθηνών και με τη "Δέσπω" ήθελε να συνδράμει στην ανάπτυξη του νεοϊδρυθέντος ιδρύματος.

Ο Καρρέρ επιλέγει τη δραματική πράξη "Ο ηρωικός θάνατος της Δέσπως και των νυφάδων της εις τον πύργον του Δημουλά", σε λιμπρέτο από τον Κερκυραίο συλλέκτη δημοτικών τραγουδιών, πολυσχιδή λόγιο και καθηγητή  υποκριτικής του Ωδείου, Αντώνιο Μανούσο.

Η δραματική σκηνή εξελίσσεται σ' ένα χωριό της Ηπείρου, τη Ρινιάσα, όπου έχει καταφύγει ένα μικρό απόσπασμα Σουλιωτών μετά την παράδοση του Σουλίου.  Ύστερα από ξαφνική έφοδο Τουρκαλβανών, η Δέσπω Μπότσαρη, αφού μαθαίνει ότι ο σύζυγός της σκοτώθηκε στη μάχη, ορκίζεται εκδίκηση.
Μετά από σθεναρή αντίσταση  και μη θέλοντας να πέσουν στα χέρια των Τούρκων, κλείνεται με τις δέκα κόρες, νύφες και εγγονές της στον πύργο του Δημουλά  κι ανατινάζονται, προτιμώντας  το θάνατο από τη σκλαβιά.

"Αχός βαρύς ακούεται, πολλά τουφέκια πέφτουν.

Μήνα σε γάμο ρίχνονται, μήνα σε χαροκόπι;

Ουδέ σε γάμο ρίχνονται, ουδέ σε χαροκόπι,

η Δέσπω κάνει πόλεμο με νύφες και μ' αγγόνια.

Αρβανιτιά την πλάκωσε στου Δημουλά τον πύργο.

"Γιώργαινα, ρίξε τ' άρματα, δεν είν' εδώ το Σούλι.

Εδώ είσαι σκλάβα του πασά, σκλάβα των Αρβανίτων.

- Το Σούλι κι αν προσκύνησε, κι αν τούρκεψεν η Κιάφα,

η Δέσπω αφέντες Λιάπηδες δεν έκανε, δεν κάνει",

Δαυλί στο χέρι νάρπαξε, κόρες και νύφες κράζει:

"Σκλάβες Τούρκων μη ζήσομε, παιδιά μ', μαζί μου ελάτε".

Και τα φυσέκια ανάψανε κι όλοι φωτιά γενήκαν".

"Oι Σουλιώτισσες", Ary Scheffer

Ο Καρρέρ χρησιμοποιεί μοτίβα από δημοτικά τραγούδια τα οποία γνώριζε καθώς μελετούσε και ενδιαφερόταν για την ελληνική μουσική παράδοση. Ως προς την ενορχήστρωση οι δημοτικοφανείς μελωδίες συνδυάζονται με  ηχοχρώματα οργάνων της συμφωνικής ορχήστρας, που γειτνιάζουν στα λαϊκά όργανα, όπως κλαρινέτο, φλάουτο, όμποε σε  ηχοχρωματική μίξη με τα τοξοτά έγχορδα.

Η γενναία Σουλιώτισσα σφίγγει την καρδιά της στον πόνο από το χαμό του άντρα της, προσεύχεται για την ψυχή του, κι αφού εγκωμιάσει τον ηρωισμό του, ορκίζεται εκδίκηση:

"Γενναία ψυχή που χαίρεσαι το φως του παραδείσου

Την ορφανή πατρίδα σου κ’ εκεί ψηλά ενθυμήσου,

Στον Πλάστη που σ’ αγάπησε να δεηθείς γι’ αυτή.

Χρυσό στεφάνι, ω μάρτυρα, σου λάμπει στο κεφάλι!

Μοσχοβολίζει αστράφτοντας η αέρινη σου αγκάλη,

Αυτή που κατασπάραξε το τούρκικο σπαθί.

Μες στα σπλάχνα του Τούρκου, σπαθί μου

Αίμα πιε και ποτέ μη χορτάσεις,

Και συ χέρι, στο φόνο αν δειλιάσεις,

Μήτε ο τάφος να μη σε δεχθεί!

Στης πατρίδος μου το ένδοξο χώμα

Που το εμόλυνε η βάρβαρη Ασία,

Σταυρέ λάμψε, και συ λευθερία,

Μη δειλιάσεις, παλεύουν Γραικοί!

Είναι πραγματικά αξιοσημείωτη η έκφραση θρησκευτικών και πατριωτικών συναισθημάτων, που ενισχύεται με κυματοειδείς σχηματισμούς από τα ξύλινα πνευστά πάνω σε δημοτικοφανή μοτίβα.

Λίγο πριν ανατινάξουν τον πύργο του Δημουλά, οι ατρόμητες γυναίκες τραγουδούν όλες μαζί:
"Παρά σκλαβιά, τον θάνατο ο ήρως προτιμά" ...

Παύλου Καρρέρ: "Δέσπω, η ηρωίς του Σουλίου":

Πηγές: Α. Ξεπαπαδάκου: "Ο Παύλος Καρρέρ και το Μελοδραματικό του Έργο", Corfu Museum

"Ο θρύλος της Κυρά-Φροσύνης στην τέχνη"

 

"Ο θάνατος της Φροσύνης", Λιθογραφία Σωτ. Χρηστίδη
(in.gr)

Η Κυρά Φροσύνη των Ιωαννίνων και η ιστορία του τραγικού τέλους της μάς είναι γνωστά. Η καλλονή της Ηπείρου εκτός από ομορφιά διέθετε μόρφωση και καλλιέργεια.Ηταν παντρεμένη με έναν πλούσιο έμπορο, όμως ερωτοχτυπημένη σύναψε και σχέση με το γιο του Αλή πασά, που και κείνον όμως δεν τον άφηνε αδιάφορο ως γυναίκα.
Επίσης η Φροσύνη επηρέαζε σημαντικά τον Μουχτάρ και πολλοί υποστηρίζουν πως αυτή ήταν η κύρια αιτία του πνιγμού της, μαζί με άλλες "ανήθικες" γυναίκες των Ιωαννίνων μια μέρα σαν τη σημερινή 11 Γενάρη του 1801.

Αν η Φροσύνη είχε ενδώσει στον Αλή Πασά, ίσως να είχε γλυτώσει, όμως εκείνη παρέμεινε πιστη στον έρωτα της, θέλει η ρομαντική πτυχή του θρύλου.
Ενός θρύλου που ενέπνευσε την τέχνη, ποίηση, λογοτεχνία και μουσική.

Ανάμεσά τους το έξοχο ποίημα του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη:

"Φυσάει Βορειάς, φυσάει Θρακιάς· τ’ είν’ το κακό που εγίνη

στα Γιάννινα στη λίμνη;

’Δέτε, κυράδες, θάλασσες, τ’ είν’ το κακό που εγίνη!

Επνίξανε τες Δεκαφτά με την Κυρά Φροσύνη.

Αχ! χαλασμός που εγίνη!

Άγρια πουλάκια κι ήμερα όλα να μαζωχτείτε,

ψηλά ψηλά ανεβείτε,

και τινάχτε τα φτερά σας για να πέση η ομορφιά σας,

και γιομίστε μαξιλάρες να πλαγιάσουν οι κυράδες

κι οχ το πούπουλο να γίνει στρώμα και για τη Φροσύνη,

κι απεκείθ’ η θαλασσούλα να κινεί τα κύματά της,

της αυγούλας το καμάρι, κι άμμον οχ το περιγιάλι

να κυλάει μια ψιχούλα, να σκεπάσει σα με φτυάρι

τα περήφανα σκουτιά της.

Μνήμα άφτιαστο σ’ ανθρώπους της Κυράς να συνταγίσει

και τα πάθεια και τους πόνους με τη θάλασσα να σβήσει.

Για σταυρό δεν έχει χρεία, γιατί εσταύρωσε τα χέρια·

είναι ήσυχη και κρύα. δεν την έφαγαν μαχαίρια.

Τα στήθια τα χιονάτα της γήλιος δε θα μαυρίσει.

Πλυμένα με τη θάλασσα και με τα δάκρυά της,

ολόλευκα κι ασπρότερα θα να φανούν στην Κρίση.

Το κύμα πλένει το κορμί, τα δάκρυα την καρδιά της,

η βαρυστέναχτη ψυχή θα λάβη τη γιατρειά της"

1. Πάνω στο ποίημα βάσισε ο μεγάλος Παύλος Καρρέρ, συνθέτης της Επτανησιακής Σχολής το ομώνυμο μελόδραμα του.

Ο Καρρέρ, από τους ταλαντούχους συνθέτες-δημιουργούς, που 4 από τα εργα του εμπνέονται από τον απελευθερωτικό αγώνα (εκτός από τη "Φροσύνη" και ο "Μπότσαρης", "Μαραθών-Σαλαμίς", και "Δέσπω".Ολα αριστουργήματα!)

Με στοιχεία οριενταλικά και αισθησιασμού, ο συνθέτης πλάθει μια ιδιαίτερη ατμόσφαιρα του θρύλου της Φροσύνης σε λιμπρέτο από τον Ελισαβέτιο Μαρτινέγκο, βασισμένο στο αφηγηματικό ποίημα του Βαλαωρίτη.
Τα χαρακτηριστικά της μουσικής του προσεγγίζουν ένα κράμα νεοκλασικισμού με ιμπρεσιονισμό, πυκνό σε δημοτικά μελίσματα που ενισχύουν το τοπικό χρώμα.

Να θυμηθούμε πως ο Καρρέρ αποτελεί μεγάλο κεφάλαιο της μουσικής μας Ιστορίας!Το ελληνικό κοινό τον λάτρεψε και έργα του ανέβαιναν τόσο στα Επτάνησα και στην ηπειρωτική Ελλάδα, όσο και σε όλες τις ελληνικές παροικίες του εξωτερικού.

Ouverture από την όπερα "Φροσύνη" του Παύλου Καρρέρ 
από την Φιλαρμονική Ένωση Κέρκυρας "Καποδίστριας":

Παρακάτω ακούμε την όπερα ολοκληρωμένη σε δ/νση Β. Φιδετζή, που αδιαμφισβήτητα είναι σημαντική η συνεισφορά του στην αναγνώριση της αξίας και αναβίωση των έργων Ελλήνων συνθετών.
Παρατηρείστε προσεκτικά τις άριες, θεωρώ πως σε κάποια σημεία τους παραπέμπουν σε Βέρντι, ωστόσο η προσωπική σφραγίδα του Καρρέρ με το έντονο εθνικό χρώμα είναι εμφανής.

2. Ένα άλλο ποίημα- έμπνευση από την Κυρά Φροσύνη είναι του Σωτήρη Σκίπη:

"Κυρά-Φροσύνη", Θ.Ράλλης
(tuttartpitturas)

"Στη λίμνη το ρηγόπουλο στάσου και πρόσμενέ το,
μοσχοτραγούδησέ το.
Παλάτια χρυσοπλουμιστά, παλάτια μαγεμένα,
τα παρατάει για σένα.
Δούλος και σκλάβος γίνεται της πλάνας ομορφιάς σου
στάσου στη λίμνη, στάσου.
Να πέσει στην αγκάλη σου, να σε γλυκομεθύσει
κι εκεί να ξεψυχήσει",

από το οποίο εμπνεύστηκε την ομώνυμη όπερά του που έμεινε  όμως ημιτελής ο Θεόδωρος Σπάθης, ένας σπουδαίος συνθέτης της Εθνικής Σχολής, που σπούδασε και σταδιοδρόμησε στη Γαλλία τις πρώτες δεκαετίες του αιώνα. Ήταν γιος του επίσης συνθέτη Σπ. Σπάθη, βιολιστής, αρχιμουσικός και διευθυντής χορωδίας.

Από την όπερα έχει ηχογραφηθεί το "Τραγούδι της Κυρά Φροσύνης" για πιάνο και φωνή, που το ακούμε από την υψίφωνο, Μάρθα Αράπη:

3. To 1921 ο Γεώργιος Σκλάβος συνέθεσε σκηνική μουσική για το δράμα "Κυρά Φροσύνη" του Γ. Ασπρέα.
Ο μουσουργός, μουσικοκριτικός, και παιδαγωγός, που είναι από τους βασικούς εκπροσώπους της Εθνικής Σχολής, με καταγωγή από την Κεφαλλονιά και γεννημένος στη Μπράιλα της Ρουμανίας υπήρξε μαθητής του περίφημου Μαρσίκ στο Ωδείο Αθηνών και στη συνέχεια δάσκαλος ο ίδιος μεγάλων συνθετών μας, όπως ο Αλέκος Ξένος και ο Γιάννης Μαρκόπουλος.

Από την ορχηστρική σουίτα ακούμε το Intermezzo:

"Ο Καρρέρ, το καριοφίλι κι ο Μπότσαρης"

 

"Ο θάνατος του Μάρκου Μπότσαρη", Ludovico Lipparini, Μουσείο Τεργέστης

Aπό τα όπλα που έχουν ταυτιστεί με το 1821 είναι -πιστεύω θα συμφωνήσετε- το καριοφίλι, που η κατηγορία στην οποία ανήκει εξαρτάται από την κάννη του.

Οι αγωνιστές της Επανάστασης βάφτιζαν τα καριοφίλια με ξεχωριστά ονόματα...
Έτσι, η "Βασιλική" ήταν το καριοφίλι του Καραϊσκάκη ή η "παπαδιά" του Αθανάσιου Διάκου...
Ετυμολογικά, το όνομά του προέρχεται από το εργοστάσιο κατασκευής όπλων, το οποίο και κατασκεύασε το πρώτο καριοφίλι: Carlo Figlio -Κάρλο και Υιοί.

Το καριοφίλι έχει υμνηθεί πολύ στα δημοτικά μας τραγούδια.
Γνωστοί οι στίχοι: "Θα πάρω το τουφέκι μου, τ’ άγιο το καριοφίλι".

Ενα ποίημα του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, που μελοποίησε ο Παύλος Καρρέρ κι αγαπήθηκε τόσο, που να θεωρηθεί λαϊκή δημιουργία, αναφέρεται στο καριοφίλι του Γερο-Δήμου:

Καριοφίλια (Μουσείο Νησάκι Ιωαννίνων)

"Εγέρασα, μωρές παιδιά. Πενήντα χρόνους κλέφτης

τον ύπνο δεν εχόρτασα, και τώρ' αποσταμένος

θέλω να πάω να κοιμηθώ.
Εστέρεψ' η καρδιά μου
[...]

Σταθείτ' εδώ τριγύρω μου, σταθείτ' εδώ σιμά μου,

τα μάτια να μου κλείσετε, να πάρτε την ευχή μου.

Κι έν' από σας, το νιότερο, ας ανεβεί τη ράχη,

ας πάρει το τουφέκι μου, τ' άξο μου καριοφίλι,

κι ας μου το ρίξει τρεις φορές και τρεις φορές ας σκούξει:

O γερο-Δήμος πέθανε, ο γερο-Δήμος πάει".

Η μελωδία του θυμίζει κλέφτικο τραγούδι κι ο επτανήσιος συνθέτης δημιουργός του, το εμπνεύστηκε σε πανηγύρι στην Πάτρα το 1859.
Αργότερα το ενσωμάτωσε στην όπερά του: "Μάρκος Μπότσαρης", ως άρια για τενόρο  που ακούγεται στην Α' πράξη, ενώ μια μεταγραφή του για κουρτέττο εγχόρδων έκανε ο Νίκος Σκαλκώτας.

"Ο Μπότσαρης αποθνήσκει στο Kαρπενήσι",
Λιθογραφία, Peter Von Hess

Η ιδέα για την όπερα με θέμα τον αγωνιστή Μπότσαρη ήταν του ιταλού ποιητή Τζιοβάννι Κατσιαλούπι και μάλιστα ο Καρρέρ στα "Απομνημονεύματά" του αναφέρεται εκτενώς στη γνωριμία τους χαρακτηρίζοντας "εκρηκτική" τη στιγμή της έμπνευσης:

"Το αντικείμενον το έχωμεν ενώπιόν μας κι ημείς φλυαρούμε αδίκως, μοι είπε...

Αντικείμενον ελληνικόν!...Θέλεις καλλίτερον και ωραιότερον από τον Μάρκον Βότζαρην;...

Εγώ(γράφει ο Καρρέρ)εσκίρτησα ακούσας αυτό το όνομα 

κι ενθουσιασμός μάς κατέλαβε αμφοτέρους..."

["Παύλος Καρρέρ-Αύρα Ξεπαπαδάκου, εκδ. Fagotto]

Ο περίφημος "Γερο-Δήμος" σε ποίηση Βαλαωρίτη αποτελεί άρια που περιλήφθηκε στις συνεχείς περιοδείες του Καρρέρ ανά την Ελλάδα. Η άρια συγκινούσε, προκαλούσε πατριωτικό ενθουσιασμό, τόσο που οι ελληνικές αρχές αποφάσισαν να απελάσουν τον ίδιο και την πριμαντόνα σύζυγό του, Ισαβέλλα Ιατρά, από φόβο μήπως δυσαρεστηθεί η Τουρκία! 

Ο μαέστρος Βύρων Φιδετζής στο σημείωμα του cd "Δέσπω", εκδ. Lyra, (σελ. 14-15) αναφέρει για το "Γέρο-Δήμο":

"Το τραγούδι, δομημένο σε   απλή ασματική μορφή (Α-Β-Α), είναι ενδεικτικό του ελληνικού ύφους του Καρρέρ. Η   θαυμαστή του λιτότητα, που αποπνέει άρωμα δημοτικού τραγουδιού αποτέλεσε αντικείμενο   θαυμασμού  των σπουδαιότερων   Ελλήνων   μουσικών, από τον Καλομοίρη ως τον Σκαλκώτα. Στην ιστορική τροχιά του ελληνικού τραγουδιού, ο Γεροδήμος αποτέλεσε πρότυπο ελληνικότητας (είτε στη σοβαρή είτε στην ελαφρά του μορφή)".

Παύλου Καρρέρ: "Ο Δήμος και το καριοφίλι του"

Pazardzhik Symphony Orchestra

Διευθύνει: Βύρων Φιδετζής/Σολίστ: Βαγγέλης Χατζησίμος

Ο Παύλος Καρρέρ ή Καρρέρης  ήταν  μουσουργός της Επτανησιακής σχολής με επιτυχημένη παρουσία στην Ιταλία και τα μελοδράματά του αγαπήθηκαν ιδιαιτέρως  στην Ελλάδα του 19ου αιώνα.
Μπορεί το ύφος των συνθέσεών του να παρουσιάζει ιταλικές επιδράσεις κυρίως από τον Βέρντι, ωστόσο η προσωπική του σφραγίδα με το έντονο εθνικό χρώμα είναι εμφανής.

Η πρεμιέρα της όπερας "Μάρκος Μπότσαρης" έγινε στις 30 Απριλίου 1861 στην Πάτρα, με το κοινό να την υποδέχεται θριαμβευτικά. 

Μάλιστα ο ίδιος ο Καρρέρ στα "Απομνημονεύματά" του αναφέρει:

"Στην πρεμιέρα του  "Μάρκου Μπότσαρη" στην Πάτρα και στο τέλος της Α΄ πράξης εις νεανίας  κομψότατα ενδεδυμένος την Ελληνικήν ενδυμασίαν μοι προσέφερεν, επί βελούδινου μικρού   προσκεφαλαίου, έναν αργυρούν στέφανον εκ μέρους του πατραϊκού κοινού, εις ένδειξην αγάπης και υπολήψεως. Αυτή η στιγμή είχε τύπον όλως εθνικόν και μεγίστης σημασίας!".

Παύλος Καρρέρ: "Μάρκος Μπότσαρης - Πράξεις Ι , II:

Αντίθετα με τους παρευρισκομένους στην πρεμιέρα της Πάτρας που ενθουσιάστηκαν, η όπερα προκάλεσε  την αντίδραση του μητροπολίτη Πατρών, γεγονός που δίχασε το πατραϊκό κοινό. 

Αξίζει να αναφερθεί πως η φήμη του συνθέτη ήταν τέτοια, ώστε προσκλήθηκε από το Βασιλιά  Όθωνα και παρουσίασε στο Παλάτι αποσπάσματα από την όπερά του "Μάρκος Μπότσαρης" την οποία ο Καρρέρ τού αφιερώνει.

Παύλος Καρρέρ: "Μάρκος Μπότσαρης - Πράξεις ΙII, IV:

Για τη σύνταξη του κειμένου χρησιμοποιήθηκαν και στοιχεία από το Μουσείο Σολωμού και Επιφανών Ζακυνθίων.